– Serik Qýandyquly, sizben budan buryn bir áńgimeleskenimizde toqyraý jyldary «Qazaqstan neırohırýrgııasy men nevrologııasy» kafedrasynda elimizde kenjelep qalǵan neırohırýrgııa salasyn óristetý úshin jýrnal shyǵarǵanyńyzda «kórsetetin qyzmetterińniń sıpaty joq, al jýrnaldaryń bar» dep kúlgender de bolǵanyn aıtyp edińiz. Qazir sol áńgimeniń aýany ózgerdi me?
– Ras, ondaı kúnder ótti. Shynymen osyndaı ázirlik jumystary júrgizilmegende ortalyqtyń negizi qalanbaıtyn edi. Sebebi qajetti aqparattyń jetimsizdigi salanyń damýyna qolbaılaý bolatyny anyq. Sol sebepti bastapqyda mamandarǵa ǵylymı maqalalardy qalaı jazý kerektigine deıin túsindirdik. Sheteldegi ustazdarymyzdy redaksııa alqasyna tartyp, maqalalaryn jarııaladyq. Sala boıynsha álemde bolyp jatqan jańalyqtardy, ǵylymı maqalalardy berdik. Osy jumystardy atqara otyryp aldymen óz ortamyzdyń deńgeıin ósirý qajet boldy. Osylaısha, Almatyda ǵylymı dáreje qorǵaıtyn arnaıy dıssertasııalyq keńes quryldy. Bul keńesten 10 jyldyń ishinde 5 ǵylym doktory, 25 ǵylym kandıdaty shyqty. Salany bes saýsaǵyndaı biletin mamandardyń alǵashqy legi daıarlandy. Sonan soń Úkimetke usynyspen shyqtyq. Bul usynys Elbasynyń qoldaýyna ıe boldy. Osylaı úlken maqsatty kózdegen jaýapty mindetti moınymyzǵa artýǵa týra keldi.
– Iá, medısınalyq logıstıka ǵylymyn bile bermesek te klınıkany jobalaýdan bastap paıdalanýǵa berilgenshe qaı apparattyń qaı jerde ornalasatyny vırtýaldy túrde anyqtalyp, tipti qabyrǵasy qalanbastan kommýnıkasııalyq jelileri men basqa da asaı-múseıi tegis daıyndalyp, birden paıdalanýǵa berilgen emhana salyndy. Daıyn emhana jańa apparattarmen jabdyqtalǵannan keıin qajetti mamandarmen qamtý máselesi qalaı sheshildi?
– Alǵashqyda qajetti 35 mamannyń aǵylshyn tilin biletinderin 3 aıdan 6 aıǵa deıin AQSh pen Japonııaǵa, sondaı-aq orystildi medısınalyq bazasyn esepke ala otyryp Izraılge oqýǵa jiberdik. Al shetel mektebiniń tálimin kórgen mamandar ortalyq ashylǵanda eńbek etýge saqadaı saı turdy. Sol kúnnen bastap ortalyq qyzmetkerleri erekshe qulshynyspen eńbek etip keledi. Jýyrda emhananyń 10 jyldyq merekesinde halyqaralyq neırohırýrgııa forýmy ótti. Bul ortalyqtyń atqaryp jatqan qyzmetin kórsetýge múmkindik berdi. Álemdik neırohırýrgııa qaýymdastyǵynyń ókilderi usynysymyzdy qabyl alyp, 23 memleketten 300-ge jýyq mamannyń qatysýymen keleli másele kóterilgen alqaly jıyn ótti. Baıandamalar joǵary deńgeıde boldy. Atap aıtqanda, álemdik neırohırýrgııa qaýymdastyqtary federasııasynyń prezıdenti Franko Servadeı (WFNS), Azııa neırohırýrgtar kongresiniń prezıdenti, professor Ioko Kato (Japonııa), Halyqaralyq neıroendoskopııa federasııasynyń prezıdenti, professor Shlomı Konstanını (Izraıl), Eýropa neırohırýrgııa qoǵamdary assosıasııasynyń vıse-prezıdenti, Reseı Ǵylym akademııasynyń akademıgi Aleksandr Potapov, Sent-Lýıs ýnıversıtetiniń neırohırýrgııa bólimshesiniń jetekshisi, professor Saleem Abdýlaýf (AQSh) syndy belgili neırohırýrgterdiń 60-tan astam baıandamasy tyńdaldy. Biz óz tarapymyzdan 10 jyl ishindegi jetistikterdi kórsettik, klınıkanyń alǵa qoıǵan maqsatynyń oryndalǵanyn aıttyq. Bul – otandastarymyzdyń shekara aspaı qajetti mamandandyrylǵan joǵary dárejedegi kómekti elimizde alýǵa qol jetkizýi bolatyn. Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy joq kezde elimizdegi naýqastardyń shamamen 10 prosenti ǵana shetelge baryp neırohırýrgııalyq kómekti ala alatyn. Al oǵan qoly jetpegen 90 prosent pasıentter úılerinde ómiriniń sońyn kútetin. Kórip otyrsaq ta kómek kórsetetin jaǵdaıymyz joq edi. Sol kezde «shirkin-aı, qashan óz elimizde emdeıtin kúnge jeter ekenbiz» dep armandaıtynbyz. Bul kúnge de jettik, shúkir. Osy on jyl ishinde emhanaǵa 70-ke jýyq jańa tehnologııalardy engizip, árqaısysymen 500-ge deıingi pasıentti emdep shyǵardyq. Alǵashqy jyly 500 operasııa jasasaq, qazir jylyna 3250 operasııa jasaýǵa múmkindik týdy. Al osynyń 80 prosenti buryn tek shetelge barsa ǵana emdeletin aýrý túrleri edi.
– Klınıkada mamandardyń biliktiligin jetildirýge, oqýyna, úırenýine úlken mán beriletinin kórip júrmiz. Sheteldik ǵalymdardy sheberlik saǵattary úshin oqtyn-oqtyn shaqyrý qanshalyqty tıimdi?
– Búginde medısına sát saıyn ósýde. «Osy bilgenim birazǵa azyq bolady» dep toqmeıilsigen maman tez taýsylady. Ony anyq bilemiz. «О́zimiz úırenip aldyq» demeı, aı saıyn shetelden kerekti mamandy shaqyrtyp, olardyń qatysýymen operasııalar jasalyp turady. Bilgenimen bólisýdiń jemisi bolady. О́zimiz de halyqaralyq konferensııa aıaqtalysymen demalysymyzǵa ketip qalmaı, úsh birdeı sheberlik saǵatyn ótkizdik. Onyń biri – omyrtqa julyny, ekinshisi – ınsýlt, úshinshisi balalar neırohırýrgııasy boıynsha ótti. Balalar neırohırýrgııasy otandyq medısınada áli óz bıigine jete almaı jatqan sala. Mysaly, oblys ortalyqtaryndaǵy aýrýhanalarda balalarǵa arnalǵan bólimderdi tappaısyz. Bul ózekti másele. Osal tusyńdy óziń sheshpeseń, ózgege qajet emes. Sondyqtan biz ashyqpyz, ıntegrasııany qoldaımyz. Álemdik ǵylymnan shet qalý durys emes. Jetistikpen qatar qandaı baǵytqa kóńil bólý kerek? Jalpy adam balasy úshin qundy ne? «Birinshi baılyq – densaýlyq» dep qazaq beker aıtqan joq. Endeshe álem ǵalymdary densaýlyqty saqtaý men emdeý jolynyń tyń ádisin, jańa tehnologııasyn ıgerse, odan bizdiń mamandar da shet qalmaýy kerek.
– Aldaǵy onjyldyqtyń jemisi qandaı bolmaq?
– Túbegeıli ózgerister qajet. Bilim, tájirıbe jáne ǵylym birigýi tıis. Biz úsheýin de alyp júrmiz degenimizben, negizinen tájirıbege kóp kóńil bólemiz. Osy kezge deıin joǵary tehnologııaly neırohırýrgııalyq kómek kórsetýdi maqsat ettik. Bul tarapta jaqsy nátıjelerge jettik. Bilim berýde ortalyqtan rezıdentýra ashtyq. Al ǵylymnyń damýynda birizdilik az tárizdi. Sondyqtan osy úsheýiniń ıntegrasııalanǵan baǵyty bizdiń endigi ósý jolymyz bolmaq desem qatelespespin. Qazir birneshe ǵylymı granttar boıynsha jumys bastaldy. Ortalyq ǵalymdary sheteldik ǵylymı jýrnaldarǵa maqalalar jazyp, dúnıejúzilik neırohırýrgtar kongresterinde baıandamalar jasady. Qazir klınıkada jas mamandardan qurylǵan aǵylshyn tilin jetik biletin arnaıy top bar. Olar ǵylymı baǵyttar men basym jobalardy kúndelikti zerdelep, mamandardy tanystyryp otyrady. Búginde ǵylymdaǵy aqparattyń 80 prosenti – aǵylshyn tilinde. Orys tilindegi aqparat 20 prosentke de jetpeıdi. Sondyqtan jańalyqtarmen tanysyp qana qoımaı, ózimizdi qolǵa alýda, ǵylymı áleýetimizdi jetildire túsýde qaı baǵyt paıdaly ekenin qorytýymyz, kádemizge jaratýymyz qajet.
– Elimizge kelgen sheteldik bilikti mamandarmen qaı baǵytta qandaı kelisimderge qol jetkizdińizder?
– Balalar neırohırýrgııasyn damytý týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Bas keńesshi retinde Sankt-Peterbýrgtegi bas balalar neırohırýrgi, professor Hachatrıanmen bir jyldyq jospar jasalyp, jumys bastalyp ketti. Ol jylyna 3-4 ret kelip turady. Qalǵan ýaqytta onlaın jáne telemedısına múmkindigin paıdalaný arqyly mamandarymyzben qoıan-qoltyq aralasyp bilgenimen bólisedi. Sosyn Izraıldegi Asota klınıkasymen de ýaǵdalastyq. Jalpy balalar neırohırýrgııasy boıynsha jetistikterimiz az emes. Orta Azııa elderi ishinde birinshi bolyp balalar epılepsııasyna, gıdrosefalııa, mı isigine operasııa jasap júrmiz.
– Siz oblys ortalyqtarynda balalar neırohırýrgııasy damymaı jatqanyn aıttyńyz. Bul da ózekti másele emes pe?
– Oryndy suraq. Eger oblystarda durys dıagnoz qoıylyp, durys em qoldanylmasa Astana men Almaty naýqastar nópirinen kóz ashpaıdy. Oblystardan kelgen naýqastar kóbine dertteri asqynǵanda keledi. Meniń paıymdaýymsha, eń jańa tehnologııany qoldanatyn qymbat apparattardy alý oblys ortalyqtaryndaǵy aýrýhanalarǵa kerek emes. Nege? Birinshiden, bul apparat tolyq qýatynda jumys atqarmaıdy. О́ıtkeni naýqastardyń sany az. Ekinshiden, mamandanǵan dáriger-neırohırýrg kúndelikti operasııa jasap otyrmaǵan soń apparatqa qoly júrmeı qalady. Sondyqtan oń nátıje bola bermeıdi. Úshinshiden, ekonomıkalyq turǵydan da tıimsiz. Bul oblystarda neırohırýrgııalyq sala damymasyn degen sóz emes. Negizinde neırohırýrgııalyq aýrýlardyń 5 satysy bar. Sonyń alǵashqylary oblys aýrýhanalarynda emdelip, joǵary tehnologııalardy qajet etetin mı isikteri syndy 4-5 satydaǵy syrqattar ǵana bizdiń ortalyq tárizdi mamandandyrylǵan klınıkaǵa jiberilýi kerek.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
