Sulýlyǵymen suqtandyratyn ásem jerler «aq qaıyńdar ólkesi» sanalatyn Qyzyljar óńirinde az emes. Sońǵy kezderi tamyljyǵan tabıǵatymen shetel týrısteriniń nazaryn aýdaryp otyrǵan Aıyrtaý aýdany da qundy eskertkishter men sırek jádigerlerge baı. Aıǵanym hansha qonysy, Shoqan Ýálıhanov tarıhı-etnografııalyq murajaıy, Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń memorıaldyq kesheni qatarynda kıeli jerler kartasyna engizilgen Botaıdyń orny bólek. Ol jóninde az aıtylyp júrgen joq. Desek te bylaıǵy jurtshylyq kóp bile bermeıtin ishke búkken jumbaq qyrlary men syrlary jetip artylady.
Osy sebepti árbir jańa derektiń jaıyna jete qanyqsaq, qupııasyn bile tússek degen qyzyǵýshylyq artpasa kemı túspesi anyq. Onyń ústine «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qazirgi ýaqytta ne atqarylyp jatyr, álde «mata dańqymen bóz ótedi» demekshi burynǵy daqpyrtymen shektelip qaldy ma degen saýal da, túkpirdegi aýyldyń atyn tórtkúl dúnıege birinshi bolyp tanytyp, súıinshilep áıgilegen qyzyljarlyq oqymysty Vıktor Zaıberttiń ǵylymǵa kelý joly beı-jaı qaldyrmasy anyq.
Qazaqstan ulttyq ensıklopedııasynyń málimetterine súıensek, Botaı mádenıeti eneolıt dáýirinde Soltústik Qazaqstandy mekendegen taıpalar turaǵy sanalady. Nıkolskoe aýylynan ońtústik-shyǵysqa qaraı 1,5 shaqyrym jerde ornalasqan baǵzy mekenniń alǵash ashylýyna tarıh pániniń muǵalimi Eslámbek degen el azamaty túrtki bolǵan.
Ol týraly osy óńirdiń túlegi, belgili ǵalym Ámirjan Shaltyqov «Botaıdyń kim ekenin bilesiz be?» degen maqalasynda («Egemen Qazaqstan», 7 tamyz) arnaıy toqtalyp ótken. Iman-Borlyq ózeni jaǵasyna oqýshylarmen saıahattaýǵa baryp, sol jerden tapqan mol oljany Kókshetaý oblystyq murajaıyna ótkizý arqyly araǵa ondaǵan jyldar ótkennen keıin kezdeısoq álemdik sensasııaǵa jol asharyn sezbegen ólketanýshynyń esimin búginde jastar túgil úlkenderdiń ózderi bile bermeıtini ókinishti.
Biz tanymal tarıhshy Vıktor Fedorovıch Zaıbertti kópten bilýshi edik. Onyń nemis halqyna tán eńbekqorlyǵy, qazaqtar arasynda týyp-óskendikten jergilikti turǵyndardan boıyna sińirgen ashyqtyq, qonaqjaılylyq qasıetteri, márt minezi tánti etetin. Tarıhı aınalymǵa «Botaı mádenıeti» degen atpen kirgen jańalyqty búginde arheolog-ǵalymdar jylqynyń eń alǵash qolǵa úıretilgen, arba paıdalanylǵan, qymyz óndirilgen jeri retinde tanıdy.
Buǵan deıin Ýkraınanyń Derıevke degen jerinde shamaman III-VI myńjyldyqta birinshi ret asaý tarpańǵa júgen-noqta kıgizildi dep aıtylyp kelse, tarıhty baqandaı 53 ǵasyrǵa keri shegindirýi, Andron mádenıetinen de aryǵa ketetini – ony boljam retinde emes, buljytpas derekter arqyly álemdik deńgeıdegi semınar-sımpozıýmdarda, konferensııalarda jarııalaýy, IýNESKO-nyń tizimine engizip, joǵary, orta mektepter oqýlyqtaryna kirgizip, moıyndata bilýi – ǵalamat erlikke para-par der edik. «Búgingi dáýirdiń ǵalymdary dúnıejúzilik tarıhtyń san myń suraǵynyń jaýabyn dál osy «Botaı mádenıetinen» taýyp otyr», degen eken AQSh-tyń táńir jarylqaǵyr bedeldi tulǵasy D.Entonı.
Kembrıdj ýnıversıtetiniń oqytýshysy, professor Marshal Levına Aıyrtaýǵa arnaıy ǵylymı ekspedısııa jasap, minse kóligi, jese tamaǵy bolǵan Qambar ata túliginiń myń san súıekterin, jylqy, úı sharýashylyǵyna paıdalanylǵan qural-saımandardy kórip, aýzyn ashyp, kózin jumǵan. Muhıttyń arǵy jaǵynda Botaı jaıly arnaıy kórme ótkizilip, dúnıe júzi arheologııasynyń eń úzdigi dep tanylǵan. Sodan beri tarıhı, arheologııalyq qoryq uıymdastyrylyp, birjarym gektar aýmaqty alyp jatqan qalashyq qorshalǵan.
150-den astam úıdiń orny arshylyp, qalpyna keltirilgen. Qazaqstan arheologııasynyń qalyptasýyna, Uly Dala qylquıryqtysynyń eń alǵash táýelsiz elimizde tabylýyna túrtki bolǵan Botaı qonysy tarıhyn zertteýge, ol jóninde ǵylymı ortalyq ashyp, damytýǵa zor úles qosqan Vıktor Fedorovıch jaıly derekti fılmderdiń birin «Eı-Bı-Sı» telekompanııasy, kanadalyq belgili prodıýser ári andropolog Naıobı Tompson túsiripti. Ǵalymǵa bir jolyqqanymyzda Aqmola oblysy Krasnyı Iаr qalasy irgesinen Botaı mádenıetine tıesili bútin bir qonystyń kezikkenin qýana habarlaǵan. Onyń aıtýynsha, ol mańaıdan bir myńǵa jýyq jádiger kezigipti.
Demeýshiler tabylyp jatsa jylqy men qymyz mýzeıin ashar edik degen ázirge qol jetpesteı kórinetin armanyn da aıtyp qalǵan. Baǵzy zaman turǵyndarynyń mundaı mekenderi teriskeıde az emes. Arheologııalyq qazba jumystary júıeli júrgizilse, ushyrasyp qalýymyz ábden yqtımal. Esik qalasy janynan ataqty arheolog K.Aqyshev tapqan altyn adam molasy jer-jerden tabylyp jatýyna qaraǵanda Qazaq jeriniń tarıhy tereńde jatqanyn ańǵartady, deıdi ol.
Ol sanaly ǵumyrynyń kóp bóligin Maǵjan elinde, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetinde ótkerdi. Keıin qyzmet babymen ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine aýyssa da, órkenıettiń ejelgi mekenin ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınaldyrý maqsatyn júzege asyrý nıetimen osynda qazba jumystarymen aınalysyp júr.
Janyna tarıh ǵylymdarynyń doktory Dosbol Baıqonaqovty qosyp alypty. Qos ǵalym Botaı qonysynan búginge deıin eki júz myńǵa jýyq qundy zattar tabylǵanyn, onyń aýqymy bir óńirmen ǵana shektelmeıtinin, Ertisten Oralǵa deıingi ulan-ǵaıyr aýmaqty qamtıtynyn aıtady. Osyǵan deıin Qyzyljar óńirinde álem arheologtarynyń basqosýymen ǵylymı-tájirıbelik konferensııalar uıymdastyrylsa, jýyq arada ıtalıandyq arheologtar kelmek.
Vıktor Fedorovıch Botaı qonysynda arheologııalyq zertteý jumystary júıeli túrde jalǵasyp jatqanyn, ashyq aspan astyndaǵy murajaı qurý Úkimettiń baǵdarlamasyna engizilgenin, onyń tóńireginde qolǵa alynǵan keshendi sharalar ult tarıhynyń damýyna zor serpin beretinin, osy óńirdi mekendegen adamdardyń shyǵý tegi qandaı degen mańyzdy saýaldarǵa jan-jaqty jaýaptar alynatynyn jetkizdi.
Álemdegi 38 tilde jaryq kóretin bedeldi basylym – «Mational Geographic» jýrnalynyń ekspedısııalyq toby tarıhı nysanǵa arnaıy at basyn buryp, egjeı-tegjeıli tanysypty. Aǵylshyn tilinde túrli-tústi jınaq shyǵaratyn bolypty.
Olaı bolsa, sheteldikterdi de erekshe qyzyqtyryp otyrǵan órkenıettiń ejelgi mekeni ashyq aspan astyndaǵy mýzeıge tezirek aınalsa eken deısiń. О́ıtkeni bul máseleniń kópten beri kóterilip kele jatqanyna qaraǵanda «ne búk, ne shik deıtin» mezgil jetken sııaqty.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
