Kartochkadan kompıýterge deıin

Keshe Ulttyq akademııalyq kitaphanada Mádenıet mınıstr­liginiń Til komıteti, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıteti men A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty uıymdastyrýymen Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy toıy tusynda «Dáýir» baspasynan 10 myń danamen jaryq kórgen 15 tomdyq «Qazaq ádebı tili sózdiginiń» tusaýkeser rásimi ótti. Bul salada júz, eki júz jyldyq tájirıbesi bar eldermen salys­tyr­ǵanda, árıne, qazaq til bilimi úshin ózimiz sóz etkeli otyrǵan jobanyń orny orasan zor bolyp tabylady ári jıyrma jyldyq táýelsiz­digi­mizde ulan-ǵaıyr eńbektiń mol jemisi ekeninde daý joq. Buǵan deıin de halyqtyń rýhanı qajetine ja­ratylyp kelgen dúnıeler bolǵan. Olar máselen professor A.Ys­qaqov­tyń basshylyǵymen shyqqan «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigi» on tomdyǵy (1974-1986), akademık I.Ke­ńesbaevtyń «Qazaq tiliniń fra­zeo­logııalyq sózdigi» (1977), N.Oń­da­synov­tyń «Parsysha-qazaqsha tú­sin­dir­me sózdigi» (1986), eki tomdyq «Arabsha-qazaqsha túsindirme sóz­digi» (1984-1989), akademık N.Saý­ranbaevtyń redaksııasymen jaryq kórgen «Oryssha-qazaqsha sózdik», (1954) akademık R.Syzdyq, professor K.Qusaıynovtyń redaktorly­ǵy­men shyqqan «Qazaqsha-oryssha sózdik» (2003) sııaqty irgeli eńbek­ter der edik. Biraq araǵa edáýir ýa­qyt salyp baryp rýhanı qundy­ly­ǵymyzdy keremet injý-marjanmen tolyqtyryp otyrǵan myna Sózdik­tiń alǵashqylardan da, munan keıin jaryq kóretin kelesi úlgilerinen de jón-josyǵy bólek deý lazym. Tusaýkeserde Til komıtetiniń tóraǵasy Sherýbaı Qurmanbaıuly shyǵarmashylyq topqa alǵysyn bildire kelip, on bes tomdyqtyń eli­miz­diń barlyq oblystaryna, jo­ǵa­ry oqý oryndary men mektepterge taratylatynyn jetkizdi. Túrki tildes halyqtardyń arasynda ózge­ler­ge qaraǵanda bul jaǵynan bárinen qazaqtyń baǵy artyǵyraq ekenine naqty mysaldar keltirdi. Sońǵy kezderi jaryq kórgen qyrǵyz, óz­bek, túrik túsindirme sózdikterimen salystyrǵanda, bizdegi sózdik qor­dyń olardan sonshalyq baı da kór­kem ekendigine súısinis bildirdi. «Qa­zaqstan Respýblıkasynda Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lamasy» boıynsha júzege asy­rylǵan Sózdikti jalǵas­­tyrý isi osy­men toqtap qalmaı­ty­nyna, keminde 4-5 jylda jaryq kórip oty­rylýy tıistigine mán berildi. Mádenıet vıse-mınıstri Ǵazız Telebaev búgingi ótip otyrǵan shara elimizdegi eleýli oqıǵa bolyp sana­la­dy, til saıasatyn júrgizý úshin mamandar úshin bul óte kerek qural, Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna mu­nan asqan tartý bola ma, sózdikke 92300 sóz ben 57856 sóz tirkesi, bar­lyǵyn qosqanda, 150156 leksı­ka­lyq birlik qamtylyp, leksıko­gra­fııalyq saralaý barysynda 166 myń­nan astam sózdiń maǵynasy ashyq kórsetilgen, dedi. Jobanyń ǵylymı jetekshisi Nurgeldi Ýálıdiń aıtýy boıynsha, sózdikti ázirleý barysynda mamandar túrli salany qamtýǵa, sondaı-aq sóz alýandyǵyna barynsha kóńil bólgen. Kórkem ádebıettegi sózder­men ǵana shektelmeı, umytylyp bara jatqan dıalektilerge, ár óńirdiń tabıǵatyna qaraı qoldanysqa engen jergilikti termınderge de mán berilýi ony burynǵylardan erekshelendire tússe, eski kitabı sózderdiń qam­tylýy halqymyzdyń tildik qory­nyń qanshalyqty baı ekenine kózimizdi anyq jetkizip tastady. Taǵy bir qyry – luǵattaý maqa­la­men ózgeshe sıpaty ashyla túsedi. Qazaq tiline syrttan, túrli salalar boıynsha shet tilderden kelip or­ny­ǵyp jatqandaryn esepke alsa­ńyz, tipti mundaı sózdikti jyl sa­ıyn jańǵyrtyp, tolyqtyrý artyq­tyq etpes edi degen oıǵa kelesiz. Alaıda basynda jumysy kartoch­ka­lyq úlgimen bastalǵan eńbek keıin ozyq tehnologııanyń nátıjesinde sapasy joǵary deńgeıde jaryq kó­rip otyr. Eńbektegi «jalpy redak­sııasyn basqarǵan» degen tusqa qazaq tili sózdigin jasaýda alǵashqy túren salýshylardyń biri, búginde kózi tiri bolmaǵanmen aty til ǵy­ly­my salasynda aıryqsha qurmetke ıe Ahmedı Ysqaqovtyń esimin qoıý­dy paryz sanaǵanyn aıtty. Al­ǵashqy sózdiktiń sóztizbesinde 67 myńdaı sózdik birlik berilse, myna jınaqta odan birshama molyraq sózdik birlik qamtylǵany tilge tıek etildi. Keńestik dáýirde ásirese, rýhanı qazynaǵa qatysty kóp dúnıe kópshilikke jetpeı, kóleńkede qa­lyp qoıǵany málim. О́tken kezeńniń sol olqylyqtary osy joly toly­ǵy­men túzelgendeı. Alash zııaly­lary men qazaq ádebıeti klassık­teri­niń ulttyq sózdik qordyń máıegi bolyp tabylatyn kórkem dúnıeleri sózdiktiń kórneki mate­rıalyn meılinshe tolyqtyryp tur. Munda 20 myńǵa jýyq ártúrli tıptegi anyqtama berilip, 600 myńǵa jýyq dáıeksózden turatyn dáıek­temelik qor jınaqtalǵan. Oǵan qosa ǵylym-bilim salasynda qol­danylatyn ataýlar da berilgen. «Qazaq ádebı tili sózdiginiń» El­basy alǵysózimen bastalýy beker emes. «Kez kelgen ulttyń baǵa jetkisiz qazynasy – til. Ol – ultpen bir­ge jasap, zamanmen birge damyp oty­ra­tyn qubylys. Ana tilimizdiń bar baılyǵyn kózdiń qarashy­ǵyn­daı saqtap qana qoımaı, ony jı­naq­tap, júıelep jas ur­paq­qa ta­bys­taý – ár býynnyń abzal boryshy. Ultymyzdyń uly qazynasy – ana tilimizdiń sózdik qoryn túgen­dep, ondaǵy ár sózdiń maǵynasyn ashyp, mánin anyqtap kóptomdyq sózdik retinde shyǵarý óte ıgilikti is», dep túıindeletin oı-pikir mu­nan keıin de óz janashyrlarynan qoldaý taba beretini kúmán týdyr­maıdy. Senator Ádil Ahmetov: «Ǵy­lymnyń atasy – matematıka» degen qaǵıdany bárimiz jaqsy bilemiz. Men osyǵan: «Bilimniń anasy – til» degen sózdi qosqym keledi», dedi. Armenııadan tabylǵan tarıhı jaz­ba­lardyń túp tórkini qaıdan ta­raı­tyny týraly qyzyq derekterdi alǵa tosty. Sheshen sodan keıin álem ádebıeti klassıkterinen qazaq áde­bıeti klassıkteriniń qol­danǵan sóz­dik qory eshqashan kem túspegenin aıtsa, «Egemen Qazaq­­stan» respýb­lı­kalyq gazeti» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov: «Eńbekke qaı sózdiń de eń sátti qoldanylǵan úlgisin alý kerek», dep mundaı tanymal tul­ǵa­lardan alynǵan my­saldardy engizý arqyly Sózdiktiń qundylyǵy arta túse­tinin aıtty. Astanadaǵy Túrki akademııa­sy­nyń prezıdenti Shákir Ybyraev: «Eńbekke engen sózdik qordyń aý­qymy qazaq tiliniń kúsh-qýatyn ań­ǵartady», dedi. Alaıda qazaq tiliniń áli de tolyqqandy ǵylym tiline aı­nalyp kete almaı jatqanyna qyn­jy­lys bildirdi. Tusaýkeser rásimde basqa da ǵalymdar óz pikirlerin ortaǵa saldy. «Bul kitapty qaıdan satyp alýǵa bolady?» degen kóptiń kókeıindegi suraq qoıylyp jatty. Memlekettik tapsyryspen jaryq kórgen kóptomdyq satylmaıdy. Keleshekte onyń elektrondy nusqa­syn jasaý qolǵa alynýy múmkin degen paıym buıyrtsa, bul Sózdiktiń ár qazaqqa qoljetimdi dúnıege aına­laryna sendirdi. Qarashash TOQSANBAI. ASTANA.