Búgin – Semeı ıadrolyq synaq alańynyń jabylǵan kúni

Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń adamzatty ıadrolyq qarýdan azat etý jáne jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý tártibin kú­sheı­týge baǵyttalǵan saıasaty halyq­aralyq qoǵamdastyqtyń moıyn­daýyna ıe boldy jáne Qazaq­stannyń qarýsyzdaný, ony ta­ratpaý jáne ıadrolyq qarýsyz­da­ný salasyndaǵy jahandyq kósh­ba­sshylyǵyn nyǵaıtty. Arada on segiz jyl ótkennen keıin BUU Bas Assambleıasy bul kúndi Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep bekitti.

Odan bergi ýaqytta da Qazaq­stannyń álemdegi tynyshtyq pen beı­bitshilikti áspetteıtin basta­ma­lary dúnıejúzilik uıymdar­dyń minbelerinen, halyqaralyq jıyndardyń kún tártibinen tús­ken joq. О́ıtkeni álem áli de bol­sa ıadrolyq synaq, ıadrolyq soǵys­tardyń úreıiniń qursaýynan bosap shyqqan joq. Qa­zir­gi sum­dyq qarýlar adamzatty jer beti­nen joıyp jiberip, ór­kenıet­ti typ-tıpyl qylýǵa qaý­qarly. Tipti, qazir kóp aıtyla ber­meı­tin 1953 jylǵy Semeıdegi al­ǵashqy sýtegi bombasynyń sy­naq­­tan ótkizilgendegi derek­terin oqyǵanda tóbe shashyń tik tu­ra­dy. Qýaty Hırosımaǵa tasta­lyp, álemdi zar eńiretken bom­ba­dan 30 ese joǵary, ondaǵan kılo­­metrdegi ǵımarattardy jermen-jeksen etip, jaqyn jerdegi áske­rı tehnıkalardy kúlge aınal­dyryp, kókte úlken qalanyń kóle­mindeı qoıý bult qaldyrǵan bom­ba búginde barynsha jetil­di­ril­medi degenge sený qıyn. Abaı jerin­degi bul qasiretti je­te túsin­gen Qazaqstannyń, táýel­siz el­diń Prezıdentiniń dabyl qaǵa­tyn jóni bar. Onyń ústi­ne ıadro­lyq bombalardyń jary­lysy eli­mizdiń batysynda uıym­dasty­rylyp, halqyn aıyqpas ke­sel­­ge dýshar etti. Synaq alań­dary­na taıaý mańdarda adam aǵza­syn je­gi­deı jeıtin qaterli isik­tiń san túri, jaryq dúnıe esigin múgedek bolyp ashqan sábıler kóbeıip ket­ti. Po­lıgonnyń zardaby jan-janýar­lar álemine de áser etip, eki-úsh bas­ty tóldi kór­gen jurt bir­­talaı eseńgirep qal­dy. Mine, te­ris ba­ǵyt­taǵy ǵy­lym men adam­zat­tyń qan­qumar, ash­kózdiginiń saldary osy.

Jalpy, elimizdiń aý­ma­ǵynda bas-aıaǵy 468 jarylys uıymdastyrylǵan. 1,5 mıllıondaı adam onyń zardabyn tartyp, Eýropanyń birqatar mem­le­ketteriniń jerinen de úlken aýmaq jaramsyz bolyp qaldy.

Sondyqtan da elimizdiń qa­rý­syzdaný jáne jappaı qy­ryp-joıý qarýyn taratpaý salasyndaǵy saıasaty ha­lyqaralyq qaýipsizdik­ti nyǵaıtý, memleketter ara­syndaǵy yntymaqtastyqty damytý, jahandyq máseleler men qaqty­ǵys­tardy retteýdegi halyqaralyq uıym­dardyń rólin arttyrý jolyn usynýy – syrtqy saıasatymyzdyń eń basty baǵyttarynyń birine aınaldy.

1991 jyly Belarýs, Qa­zaq­stan, Re­seı, Ýkraına bas­shy­lary Stra­te­gııalyq ıadro­lyq kúshterge qatysty Alma­ty Deklarasııasynda buryn­ǵy KSRO-nyń ıadrolyq arsena­lynyń qyzmetine ortaq ba­qylaý ornatýdyń, ıadrolyq qa­ýipsizdiktiń qajetti deń­geıin ustaýda qandaı da bir irki­listerge jol bermeýdiń teti­gin aıqyndady jáne stra­te­gııalyq shabýyl quralyn qysqartý salasynda Odaqtyń halyqaralyq mindettemelerin ustanýdy quptady.

Al 1992 jyldyń mamyr aıyn­da jo­ǵaryda atalǵan el­der, AQSh ókil­deri tórt mem­le­kettiń aýmaǵynda or­na­­lasqan strategııalyq Iаdro­lyq kúsh­terge qoldanylatyn strategııalyq shabýyl qarýyn qysqartý men shekteý týra­ly sharttyń erejelerin iske asy­rýǵa olardyń jaýap­ker­shilik aıasyn naqtylaıtyn bes jaqty Hattamaǵa qol qoı­dy. Lıssabon hattamasyn­da, sondaı-aq Belarýs, Ýkraına já­ne Qazaqstannyń ıadrolyq qa­rýǵa ıe emes elder retinde Iаd­rolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qosylý min­det­temeleri tııanaqtaldy.

Bul jıyndardyń bar­ly­ǵynda áli býyny bekip úlger­megen jas memleket – Qazaq­stan beıbitshilikke degen um­tylysymen daralandy.

1993 jylǵy 13 jeltoq­sanda Qa­zaq­stan Respýblı­ka­sy­nyń Joǵarǵy Keńesi Iаdro­lyq qarýdy taratpaý shartyn bekitti. Qazaqstannyń IаQTSh-ǵa qo­sylýy elimizdiń syrtqy saıası baǵy­tyn iske asyrýdyń mańyzdy kezeńine aınaldy. Qazaqstan IаQTSh-ǵa múshe bola otyryp, osy shartqa sáı­kes ıadro­syz el mártebesine baı­lanysty mindet­temelerin qatań ustanady.

Al 1994 jylǵy 5 jeltoq­sanda EQYU-nyń Býdapesht sam­mıtinde ıadro­lyq qarýsyz memleketter retinde IаQTSh-ǵa qosylýyna baılanysty Qa­zaq­stan, Belarýs jáne Ýkraı­na­ǵa Qaýipsizdik kepil­di­gin berý týraly Memoran­dýmǵa Reseı, AQSh jáne Uly­brıtanııa qol qoıdy. Bul qujatqa qol qoıý Qazaq­stan­nyń óz aýmaǵynan ıad­ro­lyq qarýdy shyǵarý boıyn­sha óz mindettemelerin toly­ǵy­men jáne buljytpaı oryn­daǵanyn halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń tanyǵanyn kórsetti.

Eńbek esh ketken joq. 2009 jyly BUU Bas Assambleıasy 29 tamyz – Se­meı ıadrolyq polı­go­nynyń resmı jabyl­ǵan kúnin Iаdrolyq synaqtarǵa qar­­sy is-qımyldyń halyq­ara­lyq kúni dep ja­rııalaý týra­ly Qazaqstan basta­ma­shy­­lyq etken konsensýmdy qabyl­dandy.

Eren eńbek pen jigerlilik kórsetken Qazaqstan «ATOM» (Abolish testing. Our mission) jobasyna bastamashylyq jasady. Jobanyń mindeti – Pe­tısııaǵa qol qoıý jolymen ıadrolyq qaýipke qarsy belsendi is-qımyl jasaý úshin álemdik azamattyq qaýym­das­tyqty nyǵaıtý bolatyn.

2015 jyly Hırosıma jáne Naga­sa­kıdi atom qarýy­men bombalaýdyń 70 jyl­dyǵyna oraı, Qazaqstan Pre­­zıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń bastamasymen BUU Bas Assambleıasynda Iаd­ro­­­lyq qarýdan azat álem qu­rý­dyń jalpyǵa ortaq Dek­lara­sııasy týraly qarar qa­byl­dandy. Bul bastama BUU múshe memleketteriniń kópshi­li­ginen qoldaý taba otyryp, ol ıadrolyq qarýǵa tyıym salý boıynsha halyq­aralyq mindetti zańdy qujat qabyldaý baǵytyndaǵy mańyzdy qadam boldy.

Búginde álemde ıadrolyq qarýǵa ıelik etip otyrǵan memleketter sanaýly-aq. Olardyń qolyndaǵy qarý saıası-ekonomıkalyq saýdalarda ashyq aıtylmasa da, ózgelerge ústemdik etýge, qoqan-loqy kórsetýge qol­dany­lyp otyr­ǵany jasyryn emes. Álem el­deriniń bel­gili sarapshylary barlyq ta­rap­­tar qarýlarynyń sany men múmkin­dik­terin eseptep otyrýy bekerden-beker emes.

Qazirgi tańda uıymdasqan qylmys­tyq toptar men halyq­aralyq terrorızm men ekstre­mızmdi «kásip» etken uıym­dardyń ıadrolyq qarý ıele­nýge umtylystary joǵary. Alaıda jańa zamanda ıad­rolyq soǵystarǵa jol beril­mesi anyq. Iаdrolyq zymyran­dardyń sany boıynsha kósh bastap otyrǵan AQSh pen Re­seı jáne basqa da memleketter qarýdy qoldanbaý, sanyn kóbeıtpeý, birtindep azaı­týǵa baılanysty kelisimge kel­genimen, birin-biri ań­dýmenen kún keshýde.

Al óziniń ıadrolyq joıqyn áleýe­ti­nen bas tartqan Qazaq­stannyń burynǵy qarýlas árip­testerine qaraǵanda, uı­qy­sy tynysh, kóńili jaı. Biz­diń elimiz álemge de osy mamy­ra­-jaı tirshiliktiń úlgisin usyndy.

Iаdrolyq qarýsyzdaný men tajaldy taratpaýǵa baıla­nysty bizdiń tarap únsiz otyr­ǵan joq. Maqsat jalǵyz – sa­ńy­raýqulaq pishindes qanqy­zyl bultty keler urpaq­qa kórsetpeý.

Mine, elimizdiń bastamasymen ha­lyq­aralyq mánge ıe bolǵan 29 tamyz kúni osy derekter jylma-jyl álem nazaryn aýdaryp keledi.

Serik ÁBDIBEK,

«Egemen Qazaqstan»