Jalpy, «jasyl oblıgasııa» degen tirkes eń alǵash 2007 jyly qoldanysqa enipti. Eýropa ınvestısııalyq banki osyndaı ataýmen engizgen baǵaly qaǵazdardyń quny alǵashqy jyldary tómen bolǵandyqtan, onyń mán-mańyzyna úńilýshilerdiń qatary salystyrmaly túrde sonshalyqty kóp bolmaǵan eken. Alaıda, «jasyl oblıgasııalardyń» jıyntyq kólemi 3 mıllıard dollardan asyp túskennen keıin baǵaly qaǵazdar asa joǵary suranysqa ıe bolyp shyǵa keldi. О́tken jylǵy málimetterge súıensek, dúnıe júzi boıynsha oblıgasııalardyń shyǵarylymy 155 mıllıard dollardan asyp túskeni osyny ańǵartady.
Sonymen «jasyl oblıgasııanyń» basqalarynan aıyrmashylyǵy ne? Eń basty ereksheligi – «jasyl oblıgasııalardan» túsken qarajat tolyqtaı ekologııalyq jobalarǵa, qorshaǵan ortany qorǵaýǵa jumsalatyny. Kómirsýtegi, kómir syndy dástúrli energııa kózderinen bólek balama energııa kózderin damytý, ekologııalyq taza kólikter óndirisi syndy iri jobalardyń barlyǵy osy qatarda.
Búgingi tańda dúnıe júzi boıynsha naryqqa «jasyl qarjy» tartý isinde Qytaıdyń aldyna túsetin el joq. 2016 jyly 23 mıllıard dollar oblıgasııany satylymǵa shyǵarǵan kórshimiz mundaı joǵary kórsetkishke kómirtegi gazyn shyǵarýdy azaıtý saıasatynyń arqasynda qol jetkizdi. Áıgili Apple kompanııasy da byltyr 1 mıllıard dollar kiristi «jasyl oblıgasııa» satýdan túsiripti. Oǵan Islam qarjy ınstıtýttary da qyzyǵýshylyq tanytýda.
Sóz basynda aıtyp ketkenimizdeı, «jasyl qarjylandyrý» uǵymy Qazaqstanǵa da birtindep enip keledi. 2025 jylǵa deıin elimiz «jasyl qarjy» salasy boıynsha Ortalyq Azııa aımaǵynda kóshbasshy atanýdy kózdep otyr.
Osy maqsatty baǵyndyrýǵa yqpal etetin basty uıym «Astana» HQO «Jasyl qarjy» departamentiniń dırektory Ásel Nurahmetovanyń aıtýynsha, bul baǵytta dúnıe júzinde atqarylyp jatqan jumystar álem ekonomıkasyna tyń serpin beredi.
– «Jasyl oblıgasııalar» – sý, energııa, jylý jáne taǵy da basqalaryn tutyný kórsetkishterin tómendetýge, qorshaǵan ortany lastaýdyń aldyn alýǵa jumsalatyn óte qýatty qarjylyq qural. Qoldanysqa engenine kóp ýaqyt óte qoımasa da, onyń aıasy qazirdiń ózinde óte keń. Adamzat úshin ekologııa qashanda ózekti bolyp qala beretinin eskersek, bolashaqta mańyzy arta beredi deýge bolady, – deıdi ol.
Ásel Nurahmetova aıtyp ótkendeı, Qytaı Halyq banki qorshaǵan ortany qorǵaý salasyna nesıe, oblıgasııa jáne aksııalar syndy jeke qarjylyq qurylymdardy belsendi túrde tartýmen aınalysady. Germanııa úkimeti de «jasyl qarjy» sektoryn kómirtekti ekonomıkanyń ornyn basqa qýat kózderimen almastyrýdyń quraly retinde tıimdi paıdalanyp otyr.
Jalpy, «jasyl jobalarǵa» ınvestısııa quıýǵa yntaly ınvestorlar kóp. Bul oraıda, elimizde ekonomıkalyq ahýal aıtarlyqtaı kúrdeli deýge bolady. Sebebi bizdiń ekonomıkamyz paıdaly qazbalar óndirisi men eksportyna tikeleı ıek artyp otyrǵany ótirik emes. Oǵan qosa, «aqyldy qala» syndy jańadan qolǵa alynǵan jobalardyń da bir sheti «jasyl oblıgasııamen» shendesedi. «Astana» HQO-nyń ekologııalyq jobalarǵa ınvestısııa tartatyn alań retinde tańdalǵany da osyǵan baılanysty.
– Qazirgi tańda biz ınvestorlardyń Qazaqstan naryǵyna kelýine yńǵaıly jaǵdaılar jasap, tıisti quraldar ázirlep jatyrmyz. Solardyń biri – álemde keńinen tanylyp kele jatqan «jasyl oblıgasııalar». Osyndaı oblıgasııalardy satýdan túsken qarjynyń barlyǵy derlik ekologııalyq jobalarǵa jumsalady,– deıdi Ásel Nurahmetova.
«Astana» HQO «Jasyl qarjy» departamentiniń dırektorynyń aıtýynsha, qorshaǵan ortany lastap jatqan iri óndirýshi kásiporyndar, sondaı-aq aımaq ákimdikteri aldaǵy ýaqytta «jasyl oblıgasııa» shyǵarýǵa tıis. Bul ekologııaǵa zııan keltirmeıtin jobalarǵa qarajat quıýǵa jol ashady. Qazirdiń ózinde qarjy ortalyǵy birqatar iri ınvestorlardy osy jumysqa tartypty, olar Qazaqstanda jańa jobalardy qolǵa alýǵa qarsy emes.
Búgingi tańda ınvestorlar úshin Qazaqstanda tartymdy jobalar retinde taza kólik, qalalardy jaryqtandyrý, Astanaǵa gaz tartý syndy jumystardy aıtýǵa bolady. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, bolashaqta Qazaqstannyń «jasyl naryǵyn» qaryshty damytýǵa múmkindik jetkilikti.
«Jasyl oblıgasııany» tıimdi qoldanýdyń qarapaıym mysaly retinde Shvesııanyń Geterbor qalasy mýnısıpalıtetiniń tájirıbesin aıta ketýge bolady. Atalǵan qalanyń merııasy sońǵy 5 jyl ishinde jalpy quny 386 mıllıon dollarǵa teń «jasyl oblıgasııa» shyǵarypty. Ony jumsaǵan sektorlardyń ishinde avtonomdy úıler jobasy bar. Jańa tehnologııamen jabdyqtalǵan avtonomdy, «aqyldy» úılerde energııa basqa úılermen salystyrǵanda 3 ese az tutynylady eken.
«Astana» JQO Basqarýshysy Qaırat Kelimbetov aıtqandaı, elordada ótken EKSPO-2017 kórmesi «jasyl» tehnologııalar salasyndaǵy zertteýlerge, jańashyl jobalarǵa qajetti ınfraqurylym usyndy. Endigi kezekte qarjy ortalyǵy onyń qarjylyq bóligin tolyqtyrýǵa tis.
Qalaı bolǵanda da, «jasyl oblıgasııalardy» naryqqa shyǵarý Qazaqstannyń ekologııalyq ahýalyn jaqsartýǵa yqpal etedi deýge bolady. Al osy saladaǵy startap jobalar tabysty júzege asyrylǵan jaǵdaıda jańa jumys oryndary ashylyp, áleýmettik-ekonomıkalyq salalarǵa da tıimdi yqpal etedi.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
