Jazý týraly pikirtalas álipbı qabyldaý men emle erejelerin daıyndaý kezinde órshıdi. Qazaq tiliniń tarıhynda osyndaı jaǵdaılar 1926 jyly álipbıge baılanysty aıtystar týǵanda, 1929 jyly «Qazaq jańa emlesi týraly dekret» qabyldanǵan kezde baıqaldy. Osy tusta Qazaqstan Ortalyq atqarý komıtetiniń qaýlysy shyqty. Sol qaýlyda: «qazaqtyń tól sózi úshin de, shetten kirgen sózder úshin de bir yńǵaı emle jasaý kerektigi» aıtylǵan (Qazaq tili jónindegi zertteýler. – Almaty: Qazyǵurt, 2013, 132-b.). Sol kezdegi álipbı men emle máselelerin kótergen tartystarda kóńilge qonymdy, sóıleýshiler tarapynan baıypty aıtylǵan pikirler bar, keıde sóıleýshilerdiń usynys, dálelderiniń keltiretin mysaldarymen qabyspaıtyn kezderi, máselelerdi jalpy kóterýden góri jekelegen sózderdi qaýzap ketý baıqalady. Biraq qazirge deıin shyp-shyrǵasy buzylmaı kele jatqan erejeler de kezdesedi.
Sol kezden qalǵan mynadaı joldar bar: «shetten kirgen sózderdi qazaq tiliniń dybys júıesi men sóz júıesi negizderine baǵyndyryp jazam dep, orynsyz shet sózderdiń túbirin buzýǵa bolmaıdy». Solaı deı otyra, kisi attaryn bastap, jer-sý, el, halyq attaryn, sondaı-aq jekelegen sózderdi de buzyp jazady, túbir saqtalmaıdy: Mysaly, «Biteý býynda oryssha «v», sińip ketken eski sózden basqa jerde, ylǵı «p» arqyly jazylady degen ereje beredi de, mysalǵa: quýlaqop, sergeıip», sondaı-aq ýshakyp, t.b. sózderdi keltiredi. Shetten engen sózder týraly taǵy da: «Olar shapshań qattanyp, jazý úırenýge, qalyqtyń jalpy saýaty ashylýyna qıyndyq keltiretin bolmasyn. Bul úshin shetten kirgen sózderdiń arpaǵyrapasy qazaq tiliniń zańyna qaıshy kelmeýi shart», – deıdi (atalǵan eńbek, 140-b.). Bul pikirden orfografııa máselesinde shettildik sózdiń jazylýynda grammatıkalyq jaqtan tulǵalanýy men túrlenýine de basymdyq berilgeni baıqalady. Bir nárse anyq, shetten engen sózderdiń emlesine dál búgingideı barynsha kóńil bólingen: ııa-men aıaqtalatyn sózderdiń sońyn «e»-men jazý, aksııa – ákse, ındýstrııa – úndistire, logııa-ǵa aıaqtalǵandaryn jaǵyrapy, potyǵyrapy, istenǵyrapy, túrikiloǵy, kondýktor - qandoqtyr, separatyr, t.b. smeta – ismet, pábirik, áptek túrinde jazý. Aıta ketý kerek, búgingi usynylyp otyrǵan emle erejesinde shettildik sózderdi syndyrý kırıl negizdi álipbı úshin jasalǵan erejeden áldeqaıda ilgeriledi. Osy erejedegi iıtinshek, etistiktiń yraıy (143-b.), tyıyn – tyıynǵa (tıinge emes) sózderiniń jazylýy yı-men keletin sózderdiń aıtylymǵa sáıkes jazylǵanyn baıqatady (sonda, 144-b.). Qyı, syı, tyı sııaqty býyndardyń quramyndaǵy yı-dyń jazylýy normalanǵany kórinip tur, biraq sol kezdegi zııalylardy basqa másele alańdatqan, ol u-nyń, ıaǵnı erindik dybystardyń 2,3-býynǵa ótpeýi, bolmasa, sońǵy býyndarǵa shyǵýyn boldyrtpaý máselesi: oqyıtyn (oqyıtun emes), kóretin (kóretún emes). Eskertýler bylaı dep berilgen: 1. «tyn» jurnaǵy estilýinshe «tyn» bolyp jazylady: 2. «uý», «úý» jurnaǵy estilýinshe jýan sózde «uý», jińishke sózde «úý» bolyp jazylady. Mysal: oqý (oqyý emes), jazý (jazyý emes) t.b. Jáne bir erekshelep aıtylýǵa tıis másele erin úndestigine qatysty oryn alǵan: úshin (úshún emes), quryp (qurup emes), kúrek (kúrók emes), quýys (qýus emes).
Al 1940 jyly qazaqtyń alfavıti men orfografııasyn jasaýda mynadaı erekshelikter eskerilgen: dálelsiz pikir aıtylmaıdy, ıaǵnı árbir sóz, pikir mysalmen dáıekteledi; mysaldar naqty izdenister negizinde, zertteýlerge siltemeler keltirile otyryp beriledi. Ásirese dıalektilik sózdikter jaqsy paıdalanylǵan, ıaǵnı tarıhı sózderdiń baıyrǵy túbiri anyqtalyp, ondaǵy dybystyq ózgeristerdiń evolıýsııasy kórsetilip, soǵan oraı jazýdaǵy erekshelikterdiń paıda bolýyn dáleldeýde kóp kómegi tıgen; qazirgi kezde daýly bolyp otyrǵan mı, sı sııaqty sózderdiń yı býynymen jazylýyn normaǵa aınaldyrǵan; aıtylý barysynda dybystar almasýynyń tarıhı, fonetıkalyq sebepteri ǵylymı túrde dáleldengen; qatań, bosań normalar týraly alǵash ret dáleldi pikirler aıtylǵan; dybystardyń fonema bolýyna, maǵyna aıyrýshylyq qyzmetke jegilýine baılanysty dáıekti pikirler keltirilgen; qazaqtyń dybystaryna arnaıy tańba alynǵan t.b. Osy normany túzýdegi S.Amanjolov eńbegin erekshe atap ótý kerek.
Bul aıtylǵandar – jazý tarıhynyń bir úzikteri ǵana. Bir kezderde jazýǵa baılanysty týyndaǵan qıyndyqtardyń qalaı sheshilgenin jazý tarıhyna qaraı otyryp az da bolsa baǵamdaýǵa múmkindik beretin úzikter. Al qazirgi kezde osy tarıhı kezeńderdiń tájirıbesin eskere otyryp, áleýmettik jaǵdaılardy, qoǵamnyń sapalyq ózgerisi men áleýmettik toptarynyń kommýnıkatıvtik jaǵdaıyn nazarda ustap, búgingi emle erejelerin túzý mindet. Bir nárse anyq, ol – emle erejeleri oqý men oqytýda qıyndyq týdyrmaýy tıis, mobıldi zamannyń aǵymyn durys túısiný kerek, ıaǵnı sóz turqyn qosarly dybystar arqyly uzartyp jiberýden abaılaý. Eger uzartar bolsaq, kirme sóz ben tól sózder quramyn da uzartý kerek bola ma, álde kirme sózder ózgerissiz qala ma, qosar dybystarǵa qatysty eki túrli (tóltildik jáne kirme sózderge baılanysty) ereje túzý kerek pe t.b. Ekinshiden, qazirgi qoldanystaǵy emlemen tárbıelengen jastardy (bolashaǵymyz), orta (áleýeti áli joǵary) jáne úlken býynnyń múddeleri qaıtkende eskeriledi t.b. Emle erejelerinde tildiń grammatıkalyq (morfologııalyq, sıntaksıstik) úderister týdyryp jatqan ózgeristeri nazarsyz qalmaýy tıis. Iаǵnı túbirden bastap, sózderdiń birigýi, bólek jazylýy, defısterdiń fýnksııasy, gıbrıd sózderdiń, tirkesterdiń ataýlanýy t.b. – bári de qamtylýy kerek. Tól sózder tildiń tini, olardy jazýda tóńkeris jasalmaıtynyn da uǵyný kerek, óıtkeni ol tildiń konservatıvti salasy – grammatıkasymen tyǵyz baılanysty. Aıtylymǵa baǵyndyrýdy birjaqty túsinýge jol bermeý. Iаǵnı túbirdiń (negizinen bir jáne eki býyndy, úsh býyndylar men tórt býyndylar olarǵa qaraǵanda az) aıtylýy men jazylýy (uý, úý, yı, iı-ge baılanysty pikirtalastar oryn alǵan) jáne túbir men qosymsha toǵysyndaǵy, sóz ben sózdiń tirkesimi kezindegi yqpaldardan týyndaıtyn aıtylý erekshelikteri (bul erekshelikterdi túbir arqyly retteýge bolady).
Qazaq ádebı tilin tek kórkemsóz sheberleri ǵana emes, túrli áleýmettik toptyń ókilderi jasaıtyndyqtan, ádebı tildiń áralýan áleýmettik tegi baryn, órkenıetpen tamyrlasyp jatqanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sondyqtan búgingi órkenıetti zamandaǵy ádebı tildiń taǵdyry mádenı jaqtan salmaqtylyǵymen, sózdik qorynyń baılyǵymen, ádeýmettik bazasynyń kúshtiligimen, saıası kúshterdiń til taǵdyryna aralasýymen sheshiledi.
Qazirgi ádebı tilimizde jazý men qalyptasqan jazba dástúr, bazalyq úlgiler bar. Endeshe onyń bárin syndyrý, buzý qanshalyqty oryndy? Dál qazirgi ýaqytta jazý men aıtylym, orfografııa men orfoepııa eki bólek sala ekenin kózi qaraqty adam túsinedi. Aıtylym men jazylymdy birdeı etý, olardy teń quqyqta ustaýdyń ózi ǵylymı turǵydan durys pa? Bizdińshe, jazýdyń kún saıyn artyp bara jatqan qyzmetin eskerip, jazýdyń qolaılylyǵyn aldyńǵy orynǵa shyǵarý durys bolar edi. Ekinshiden, ótken tarıhı kezeńderge qaraǵanda jazý týraly túsinik keńigen. Jazý túrleri týraly kóp aqparattardan habardar búgingi qaýymǵa jazylýy qıyn sózderdiń sózdigin shyǵarý arqyly da biraz emle máselesin retteýge bolatynyn eske salý artyq bolmas. Al orfografııalyq sózdikterdiń jıi shyǵarylýy men ondaǵy jazý normalarynyń ózgerýin (til zańdylyqtary negizinde bolsa da!) aýyr qabyldaıtyn jazarmandar qalypqa kelgen jazýdy, jekelegen sózderdi tańbalaýdy jıi ózgertýdi quptamaıdy, turaqtylyqty talap etedi. Jazýdyń mártebesi til taǵdyrynyń jazýǵa telýliginen, normalaýshylyǵynan (óıtkeni aýyzsha sóz únemi ózgeriste bolady, bul jaǵdaıda norma turaqtylyǵy týraly sóz etýdiń ózi artyq) kórinedi. Qazaq jazýy sheshýshi kezeńdi basynan keshirip otyrǵanyn, qaı baǵytqa bolsyn asyra silteý bolmaýyn oılaǵan da artyq bolmas.
Baǵdan MOMYNOVA,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Orfografııalyq jumys tobynyń múshesi
