– Pan Vıshnevskıı, álemdik sýperbestsellerge aınalyp, sizdi áıgili jazýshy etken «Jelidegi jalǵyzdyq» romanyńyzdyń elektrondy nusqasyn biz de oqyp shyqtyq. Bizdiń uǵymymyzdaǵy «salmaqty ádebıet», «dástúrli ádebıet» degendi múlde teriske shyǵaratyn bul shyǵarmadan uqqanym, jahandanýdyń kómeıine jutylyp ketip jatqan barlyq usaq ulttardyń qundylyqtary sııaqty biz ózimiz jaqsy kórip oqyǵan dástúrli ádebıetpen de qoshtasa berýge bolatynyn ońaı baǵamdadym. Qandaı ádebıet týraly aıtyp turǵanymdy siz de jaqsy bilip tursyz, ol ádebıet shynymen endi joǵala ma?
– Áýeli ol ádebıettiń shyn «salmaqty» ma, álde bári bir qoldan shyqqandaı jańalyǵy shamaly, qaıtalana beretin qatardaǵy kóp dúnıeniń biri me, salmaǵyn anyqtap alý kerek shyǵar. Másele «salmaqty ádebıet» degen túsinikti naqty qandaı avtorlardyń quraıtynynda ǵoı. Mysaly, Amerıkada naǵyz ádebıet dep oqyrmany kóp tanymal ádebıetti aıtady. Kóp satylatyn, jyldam ótetin, birneshe ret birneshe mıllıon tırajben qaıta basylyp shyǵatyn shyǵarmany naǵyz ádebıet dep tanıdy. Bul – Amerıkada.
Kitaptyń jetistigin onyń qansha tırajben basylyp shyǵyp, qalaı satylatyndyǵy anyqtaıdy degen pikirmen men de kelisemin. «Salmaqty ádebıet» dep qatpar-qatpar áleýmettik máselelerdiń astaryn ashyp kórsetetin, sol arqyly adamnyń janyna jylý syılaıtyn, úmitin oıatatyn, qulshyndyratyn, muń arqyly áldebir shyndyqty túsindirip beretin ádebıetti aıtamyn. Tárbıelik máni basym. Men de óz elimde óte tanymal jazýshy bolyp eseptelemin. Men de ózimdi «salmaqty ádebıettiń» ókilimin dep sanaımyn. Biraq shynyn aıtaıyn, salmaqty shyǵarmanyń satylýy óte qıyn. Qıyndyǵy shash etekten. Birinshiden, óte az danamen basylady. Erterekte oqyrman óz basyndaǵy baqytsyzdyqty terezeniń arǵy jaǵyndaǵy basqanyń baqytsyzdyǵymen salystyratyn. Al qazir Polshada, Germanııada «fentezı» janry bárin basyp ozyp, alǵa shyqty. Bizdiń bilýimizde, Eýropada Agata Krıstıden keıin bul janr uıqyǵa ketkendeı bar-joǵy belgisiz kúıde kelgen edi. Al endi uzaq jylǵy únsizdikten keıin qaıtadan burq etip, ádebıet naryǵyn jaýlap alyp jatqany bárin tańyrqatyp otyr. Iаǵnı, televızııadaǵy oıyn-saýyq sekildi ádebıette de kóńil kóteretin jeńil janrlar paıda boldy.
Men eki elde de ómir súretin azamatpyn ǵoı, ózim baıqaǵan taǵy bir shyndyqty aıtaıyn, Germanııada da, Polshada da krımınaldy janr adam aıtsa nanǵysyz sumdyq sándi janrǵa aınaldy. Bul degenimiz ne? Iаǵnı adamdar kitap oqyǵan kezde áleýmettik máselelerden alys bolǵysy keledi. Olar onsyz da bul týraly kún saıyn ınternetten oqyp, teledıdardaǵy jańalyqtardan estip, bilip otyr. Al ádebıetten kóńil kóteretin jeńil dúnıe izdeıdi. Qalasaq ta, qalamasaq ta búgingi oqyrmannyń tańdaýy osy bolyp otyr. Al bul kúreste, ókinishke qaraı, «salmaqty ádebıet» biz oılaǵandaı teketirese alatyn salmaǵyn kórsete almady.
– Sonda «salmaqty ádebıet» bolashaqta tańdaýly adamdardyń ǵana tańdaýy bola ma?
– «Salmaqty ádebıettiń» bedelin, tanymaldylyǵyn saqtaı almaýynyń taǵy bir sebebi, keıingi tolqyn ony oqýǵa daıyn emes. Kúrdeli shyǵarmalardy oqý úshin oqyrmanda ishki daıyndyq bolýy qajet. Deńgeı bolý kerek. Belgili bir mólsherdegi bilim qory bolýy kerek. Al qazir ártúrli deńgeıdegi oqyrman talǵamy men mádenıetin bir júıege baǵyndyrý múmkin be? Menińshe, joq. Kompıýterlik oıyndar oınaý, teledıdarda kórgenińdi qabyldaý qıyn emes, al kitapty oqyǵan kezde oılanýyń kerek. Avtordyń aıtqysy kelgen oıyn quryǵanda sezýiń kerek. Daıyndyǵy bolmaǵandyqtan, «salmaqty ádebıet» te bara-bara oqyrmanyn joǵalta beredi. Men de keńestik dáýirdiń ıdeologııasymen óskenderdiń birimin. Ol ıdeıamen óskender úshin kitap degen – bári, búkil álemniń ózi bolatyn, kitap – aqparattyń jalǵyz kózi bolatyn. Al qazir ol kitaptardaǵy shyndyq basqa, ómirdiń shyndyǵy basqa bolyp shyqty, ıaǵnı búgingi ólshem basqa, endeshe ádebıetke degen kózqarastyń da basqasha bolýy zańdy.
– Siz qazaq ádebıetimen, onyń ókilderimen tanyssyz ba?
– Qazaqstanǵa keler aldynda Germanııadaǵy birneshe kitap dúkenderine arnaıy bas suǵyp, qazaq qalamgerleriniń nemis, aǵylshyn tilderine aýdarylǵan shyǵarmalaryn izdedim. Taba almadym. Germanııaǵa qaraǵanda Polshada bul másele táp-táýir sheshimin tapqan. Dúkenderge kirseńiz, qazaq, ýkraın, qyrǵyz aqyn-jazýshylarynyń kitaptaryn kezdestirýge bolady. Qazaqstan ǵana emes, qazaq ádebıeti de Eýropadan ázirge tym alys jatyr. Dál qazir Polshada, Germanııada aǵylshyn tildi ádebıettiń úlesi basym.
– Barlyq postkeńestik elder úshin ortaq másele – kitap qunyn joǵaltty. Týra jáne janama maǵynasynda alsaq ta baǵasy arzandady, oqyrman sany azaıdy, talǵamy, oqý mádenıeti tómendedi. Al Polshadaǵy ádebıet ahýaly qalaı?
– Bizde de týra osylaı. Kitap oqý máselesi boıynsha Qazaqstandaǵy statıstıkanyń qandaı ekenin bilmeımin, biraq Polshadaǵy statıstıka adam shoshytady. Byltyrǵy jylǵy málimet boıynsha, 18 ben 25 jas arasyndaǵylardyń 37 prosenti adam múlde kitap oqymaǵan. Birde-bir. Issaparlarmen Eýropany jıi aralaýǵa týra keledi. Ushaqtarda, metrolarda, jalpy qoǵamdyq kólikterde smartfon shuqylap otyrǵan adamdy óte-óte sırek kóresiz, ondaǵy adamdar negizinen, kitapqa shuqshıyp otyrady. Polsha bıligi muny baıqaǵan bolýy kerek, qazir qazynadan arnaıy dotasııa bóldirip, kitap baǵasyn arzandatyp, kóshelerge kitap sórelerin qoıdyryp, kitap oqytýdyń túrli amaldaryn qarastyryp jatyr.
– Polıak qalamgerleri qalaı ómir súredi, qalamaqyǵa kúnin kóre ala ma?
– Menińshe, qaı elde bolsa da, qalamaqyǵa ómir súrý múmkin emes. О́ıtkeni Polshada kitap tırajy 15 000-nan aspaıdy. Ádebıetke qyzmet etetin barlyq qalamgerdiń jaǵdaıy birdeı emes. Tipti alǵash qolyma qalam alyp «Jalǵyzdyqty» jaza bastaǵanymda, maǵan Polshada oqyrmannan góri jazýshy kóp sııaqty kórinetin. Polshada shyǵarmalary esebinen qalamaqyǵa ómir súre alatyn óte tanymal on shaqty ǵana qalamger bar.
– Sonyń biri – siz.
– Iá, qarjylyq máselesi sheshilgen on jazýshynyń biri – men. Kópshiligi janbaǵys úshin úkimettiń jumystaryn isteıdi, ýnıversıtetterde sabaq beredi, jýrnalıstıkada júrgenderi qanshama. Men de Germanııada turamyn, ǵalymmyn, oqýlyqtar, ǵylymı maqalalar jazamyn. Jalaqym da joǵary. Biraq paradoks mynada – meni ǵalym retinde óz salamda jumys isteıtin elý, myqtaǵanda júz shaqty ǵana adam tanıtyn bolar, al jazýshylyq óner meni álemniń mıllıondaǵan oqyrmanymen tanystyrdy. Al jazýmen tek qolym qalt etkende, senbi-jeksenbi kúnderi, kezekti eńbek demalysy kezinde ǵana aınalysamyn. Búginde meni basqa kitaptarymdy aıtpaǵanda, bir ǵana «Jelidegi jalǵyzdyq» asyrap otyr.
– Kitaptaryńyz kóp tilge aýdaryldy, aýdarma máselesindegi máńgilik dılemma mynaý – shyǵarmany bir tilden basqa tilge tárjimalaǵanda túpnusqanyń naqtylyǵy mańyzdy ma, álde kórkemdigi basty orynda tura ma?
– Mátinniń áýezdiligin, oqyǵanda kibirtektemeı, kózińdi júgirip otyratyn kórkemdikti basty orynǵa qoıamyn. «Siz orys tilin jetik bilesiz, «Anna Karenınany» oqydyńyz, «Soǵys pen beıbitshilikti» oqydyńyz, orys tilinde jaqsy sóıleısiz, aıtyńyzshy, myna shyǵarmanyń oryssha aýdarmasy jaqsy ma?» dep menen jıi suraıdy. «Bilmeımin», deımin. Shynymdy aıtaıyn, aýdarma minsiz bolsa da, onyń jaqsy-jamanyn báribir ajyrata almas edim. О́z shyǵarmalarymnyń da orys tilindegi aýdarmasyna baǵa bere almaımyn. Bir bilerim, naqtylyq sapa kórsetkishi bola almaıdy. Aýdarmashy naqtylyqqa ǵana súıenbeı, keıipkerdiń kóńil kúıin, jan tolqynysyn, kóńil kúıindegi ártúrli reńkti, jalpy shyǵarmanyń tynysyn sezdire alýy kerek.
– Siz fızıksiz, hımıksiz, ınformatık-programıssiz, jazýshysyz, kóp til bilesiz, osynsha ónerdiń ishinen ómirlik maqsatym dep qaısysyn tanısyz?
– Birinshi kezekte – ǵalymmyn. Ǵylymdy jan-júregimmen súıemin. Al ádebıetti «jaı ǵana áýestigim edi» dep aıtýǵa aýzym barmaıdy. Meni ádebıetke muń jetelep ákeldi. Áıelimmen arada týyndaǵan qıyndyqqa odan da kúshti qarýmen qarsy turǵym keldi. Muńǵa, qaıǵyǵa qarsy kúresemin dep júrip «Jalǵyzdyqty» jazdym. Ádebıet jeke ómirimdegi qıyndyqty jeńýge kómektesip qana qoımaı, keńistikke esik ashty. Ǵalym ekenmin dep, naqty ǵylymdardyń jabyq áleminde jasyrynyp qalǵam joq. Endeshe, ádebıet – ózim. Ǵylym – ómirlik maqsatym bolsa, ádebıet – ómirimniń máni.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
