Sımferopol aýylynyń Bulaq eldi mekeni jaq betindegi pil saýyryndaı teńkıip jatqan Qaraýyl tóbeniń ústine shyqqanbyz. Aǵash butadan ada, momaqan tóbeshik eken. Etegine ǵana taban iliktirdik. «Qos El Agro» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi dırektorynyń óndiris isi jónindegi orynbasary Oraz Ehın júrgizýshige toqta dep mezeret jasaǵan. Ári qaraı kólikpen júrýge bolmaıdy. Qaraýyl tóbeniń jolbarys jony oıdym-oıdym shuńqyr. Kóne dáýirdiń kómeski izderi. Bálkim belgisiz beıit. Osy ýaqytqa deıin eshkim zerttep kórmegen. Oraz О́mirbekulynyń aıtýyna qaraǵanda, aýyl aqsaqaldary bul jerdi kıeli sanap, qyzǵyshtaı qorıdy eken.
– Altyn adam jatyr, – dep kúldi ol, – Arqanyń «altyn adamy». Kim bilsin, jatsa jatqan da shyǵar. Áıteýir kópshilik ázildep solaı deıdi. El ishindegi qarııalar jan adamdy jýytpaı, jattyń tabanynan qorıdy.
Qaraýyl tóbeniń ústine shyqsań, kóz ushyńdaǵy keńistik alaqanǵa salǵandaı kórinedi eken. Tóbe astynda buǵyp jatqan altynnyń bar-joǵyn kim bilsin, shyn altyn mine, teńizdeı tebirenip, tolyqsyp jatyr. Yryzdyq teńizi. Alqap ústinde astyq kemeleri júzip júr. Tasymaldaý tehnıkalary da. Dán jolynda óristetilgen joryqtyń tynysyna kóz toǵaıtyp tómen tústik. Jańa ǵana astyq kombaıny júrip ótken alqap sol qalpy tur eken. Tipti, murty basylmaǵan. Ne oryp qulatyp, atjalǵa túsirip, ne tikeleı bastyryp bara jatqany belgisiz. Tań qalǵanbyz. Bizdiń tosyrqaǵanymyzdy sezgendeı tosyn jaıdyń tigisin dırektordyń orynbasary jazdy.
– Jańa tehnologııa,–dedi ol,– alymdylyǵy alty metrlik kombaın jatkalary bıyl Ýkraınadan ákelingen. Jumys barysyn qazir ózińiz de kóresiz.
Jańalyqty kórgen lázim. Kórdik. Kombaın jatkasy jup-jumyr bolyp qaptalǵan eken. Synyqsúıem ashyq jeri joq. Tutas quıylǵandaı. Jatkanyń burynǵy biz kórgen shalǵysynyń ornynda temir taraq ispetti qural tur. Masaq dál osy jerden qarmaýǵa iligedi de, badanadaı qyzaryp pisken dándi kombaın irkilissiz soryp alady. Odan ári kómeıge jınalǵan dán býnkerge toǵytylady. Dán jınalyp, saban sol qalpynda qala beredi eken.
Sharýashylyq mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, burynǵydan áldeqaıda tıimdi. Birinshiden, qaýyz basynda kereqarys bolyp tolyp turǵan dán ysyrap bolmaıdy. Ekinshiden, tamyrynda qalǵan, tizeden asatyn saban alqapty jer erozııasynan qorǵaıdy. Munysy ókpek jeli kóp ólke úshin óte tıimdi. Úshinshiden, qysty kúni qar toqtatýǵa jaqsy. Bıik kókten bılep oınap jaýǵan qar Arqanyń doly jelimen qonaqtar saı-sala izdep údere kóshpeı me? Mine, sol kezde sabany saý qalǵan alqapqa kılige keptelip, keler kóktemniń ylǵalyn jınaı beredi. Onyń ústine kóktemde jer jyrtylyp óńdelgenshe buıyrtqan ylǵaldy saqtap qalýǵa da áser etedi eken.
Sharýashylyqta egistik alqaptarynda júrgen tehnıkanyń bári sý jańa. Bári sheteldik alymdy agregattar. Jer tanabyn qýyrǵan jeti kombaın altyn reńdes alqap ústinde josyltyp barady. Bastyrylǵan dándi qas-qaǵym sát bógeltpeı Sımferopol selosynyń búıirindegi qyzyl qyrmanǵa tasý ústinde. Ázirge gektar berekesi 14-15 sentnerden aınalýda.
– Gektarynan qanshadan alǵanda ózin-ózi aqtaıdy? – dep suradyq sharýashylyq basshysy Aleksandr Shevelkınnen.
– Ol endi astyqtyń baǵasyna qaraı ǵoı. Bıyl jaman emes. Osyndaı baǵa bolsa ár gektardan 5-6 sentnerden ónim alǵanda tuqymy bar, janar-jaǵar maıy bar, salyǵy men eńbekkerlerge tólenetin jalaqyny, bárin qosa eseptegende, ózin-ózi aqtap shyǵady,–deıdi sharýashylyq basshysy,–máselen byltyr bizdiń óńirde úshinshi klasty bıdaıdyń ár tonnasy 37-39 myń teńge satylsa, bıyl dál qazir ár tonnasy 50-55 myń teńge. Al, tórtinshi klasty bıdaıdyń ár tonnasy 33-34 myń teńge bolsa, bıyl 48-50 myń teńgege jetip otyr.
Bıdaıdyń qunyn anyqtaıtyn dúnıe nandyq qasıeti. Bul jóninde sharýashylyqtyń baǵy janatyn túri bar. Astyqty alqaptardan jetkizilgen dánniń qamyrlylyǵy 24 prosent. Bıylǵydaı aýa raıy qolaısyz, jaýyn-shashyny mol jyly bul jaqsy kórsetkish. Bıdaıdyń deni úshinshi klasty degen sóz.
Bir jaqsysy ózge jerlerdegideı qarbalas naýqanda bilikti mamandardyń jetispeýshiligi tárizdi qıyndyqty bastan keship otyrǵan joq eken. Máselen, mehanıkalandyrylǵan qyrman basynda 15 adam jumys isteıdi. Aýyl turǵyndary arasynda jumysqa ótinish bergender az emes. Al, óz kombaınshylaryna qosa irgedegi Krasnyı ıar selosyndaǵy aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıyndaıtyn kolledjden úsh bilim alýshy kelipti. Osy aýyldyń balalary. Jumys isteýge yntaly. Sharýashylyq basshysy da ket ári bolmaǵan. Tipti, etken eńbekterine qaraı tájirıbeden ótip júrse de eńbekaqylaryn tolyq tólemek. Kádimgi «úırengenderiń ózderińe jaqsy, istegenderiń bizge jaqsynyń keri» degendeı.
Aýyl eńbekkerleri úshin eń ózekti másele etken eńbekterine oraı tólenetin aqy. Bul másele ońtaıly sheshilgen tárizdi. Sharýashylyq basshysy naýqan aldynda aýyl turǵyndarymen keńes ótkizgen. Ár jumystyń aýqymyna, sapasyna oraı aqy belgilengen. Jalpaq tilmen aıtqanda, ashyq-jaryqta basyn ashyp alǵan. Sonysy jón bolypty, ázirge ókpe-nazyn aıtqan eshkim joq. Qyrman basyndaǵy qolyna kúrek ustaǵan adamdardyń eńbekaqysy 80 myń teńgeden aınalsa, dala kemesin tizgindegenderdiń tabysy 300 myń teńgeden asady. Aýyldyq jer úshin táp-táýir eńbekaqy.
Sharýashylyq jańa zamannyń talabynan qalmaı, sıfrlandyrýǵa kóshýdi qolǵa alǵan. Bul ispen seriktestik dırektorynyń orynbasary Sholpan Moldabaeva aınalysýda. Ár tanapqa qandaı tuqym egilgendigi, egistik alqaptarynyń ornalasý tártibi, naýqandyq jumys kezinde qaı tehnıkanyń qaıda júrgendigi kóz aldarynda bolady. Sál-pál kidiris nemese belgilengen jobadan shyǵyp ketse, qolmen qoıǵandaı kórinedi. Munyń barlyǵy sharýashylyq jumysyn júrgizýge óte yńǵaıly. Ekinshiden, sýyq qoldyń suǵynan da saqtaıdy. Túıindep aıtqanda, burynǵysha jaısarlyqqa, sebepsiz turyp qalýǵa jol joq.
Erte kóktemde agrotehnıkalyq sharalardy buljytpaı oryndaǵan eken. Mol astyqtan dámeli bolýlary da sol sebepti. Mamyrdyń 13-i kúni bastalǵan tuqym sebý maýsymnyń 5-ine deıin tolyq aıaqtalǵan. Arpa, bıdaımen qosa, zyǵyr da egilgen.
–О́tken jyly zyǵyrdyń bir tonnasy 180-200 myń teńgeden satylyp alyndy,–deıdi sharýashylyq basshysy Aleksandr Shevelkın,–bıyl baǵa áli tómen. Negizinde, maıly daqyldardyń quny joǵary. Tek alýy qıyn. Máselen, zyǵyrdyń sabaǵy kombaın shalǵysyna oralyp qalady da, júrgizbeıdi. Kádimgi kendir tárizdi ǵoı. Kombaınshylar pyshaqpen bir-birlep úzip otyrǵany. Alýy qıyn bolǵanymen, baǵasy jaqsy. Onyń ústine pisken bıdaı tárizdi qaýyzynda turyp shashylyp qalmaıdy. Tek bir qıyn jeri sál ǵana ylǵal bolsa, shalǵy júrmeıdi. Bıylǵy oraq naýqanynda qyrkúıektiń alǵashqy kúnderi jaýyn-shashyn boldy da bógelip qaldyq. Qazir sol zaıa ketken ýaqyttyń ornyn toltyrý úshin jantalasyp jatyrmyz. Tabany kúrekteı on kún boıy aspannyń qabaǵy bir ashylmaı, jigerimizdi qum qyldy ǵoı. Endi mine, shyq túse bastady. Eki aýysymmen jumys isteýge adamdarymyz da, tehnıkamyz da daıyn bolǵanymen, túnde óndirip jumys isteı almaı otyrmyz.
Pisip jetilgen egindi tikeleı jınaýǵa kóshipti. Ázirge bitik ósken eginniń otyz prosentten astamy jınalǵan. Kún-tún demeı qarbalas eńbek etip jatqan dala erleriniń jaǵdaıy týdyrylǵan. Úsh mezgil tegin tamaqtandyrylady.
Qyrman basynda da qyzý peńbek qaınap jatyr. Qoıanjondanyp úıilgen bıdaı qaraǵan jannyń kóńilin toǵaıtady eken. Jalpy aýqymy bes myń tonna dán sııatyn astyq qoımalary bar. Sharýashylyq basshylarynyń aıtýyna qaraǵanda, bıdaıdyń baǵasy Arqanyń aýa raıy tárizdi qubylmaly. Keı jyldary jıyn-terin kezinde satyp úlgergender utady. Al, keı jyldary erte kóktemge deıin saqtaǵandardyń nesibesi mol. Shyǵyny mol elevatordaǵydaı emes, ózderinde qurǵaq, jaıly astyq qoımalary bolǵannan keıin baǵanyń ósýin de tosqan jón dep esepteıdi mundaǵylar.
Qyrman basyna jetkizilgen bıdaıdyń ylǵaldylyǵy 14 prosent. Al, tazalyǵy 3 prosent deńgeıinde. Qazir astyqty tazalap, keptirip. qoımalarǵa quıyp alýda. Tuqym máselesin de osy bastan sheship alǵan jón. Qyrman meńgerýshisi Qanat Jaqypbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, ázirge irkilis joq. Alqap basynan jetkizilgen aqyq dánniń bir túıirin de ysyrap etpeı, yryzdyq taýlaryn bıiktete túsýde. Qyrman jumysshylar Ersaıyn Noǵaıbaev pen Baqyt Shaıhalıevterdiń aldynan jumys úrkip otyrady.
Egin oraǵy erekshe ekpinmen óristetilýde. El de nesibesin jınap alýǵa yntaly. Sol jeri dátke qýat.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany
