Shet elden kelgen jazýshylar men ǵalymdar, elimizdegi zııaly qaýym ókilderi qatysqan shyǵarmashylyq kezdesýdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamynyń Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli júrgizdi.
«Ákim Tarazı – kınodramatýrg. «Tulpardyń izi»: ssenarııden fılmge deıin» atty zertteý eńbegi Ákim Tarazıdiń kınodaǵy shyǵarmashylyǵyna, sonyń ishinde qazaq kınosynyń kórnekti týyndylarynyń biri – jazýshynyń ssenarııi boıynsha 1964 jyly túsirilgen «Tulpardyń izi» fılmine (rejısseri: Májıt Begalın) arnalyp otyr. Fılmniń negizgi dińgegi – ssenarıı. Kınotýyndynyń bolashaq taǵdyryn da sheshetin sol ssenarıı. Kitap avtory osy rette eń aldymen fılmniń ádebı ssenarııine asa kóńil bólgen. Avtor ádebı ssenarııdiń ózi fılmge barar jolda ózgerdi me, joq pa, ony qalaı qabyldaǵanyna, qandaı pikirlerdiń bolǵanyna, t.b. nazar aýdarǵan.
Atalmysh eńbekte Ákim Tarazıdiń Joǵary ssenarlyq kýrsta (1962) dıplomdyq jumysy retinde jazǵan «Jazıradan» bastap, «Janarymda – Sholpan juldyz» (túpnusqada «Vıjý Venerý» dep atalady), «Jazıra» (azdaǵan ózgerister engen «Janarymda – Sholpan juldyz» ssenarııiniń ekinshi nusqasy) jáne óndiriske jiberilgen sońǵy nusqasy – «Tulpar» ádebı ssenarııleri men rejısserlik ssenarıı, fılmdi túsirý jáne ony ekranǵa qabyldaý kezeńderi qarastyrylǵan. Oǵan qosa ádebı ssenarııdiń barlyq nusqasy men rejısserlik ssenarıı, fılm boıynsha «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń ssenarlyq bólimi men Kórkemdik keńesinde ótken talqylaý jumystary qamtylǵan.
«Jalpy derekti qujattarǵa, arhıv materıaldaryna súıene otyryp, naqty bir fılmniń ssenarııinen bastap, óndiriske jiberilýi, túsirilýi, ekranǵa shyǵýy sııaqty kezeńder qamtylǵan eńbek buǵan deıin bizde bolǵan joq. Bul – sondaı formattaǵy alǵashqy kitap qoı. Mundaı ıdeıa osydan bes-alty jyl buryn kelgen edi. Kitapty shyǵarýdyń sáti endi keldi. Amandyq bolsa, áli alda osyndaı zertteý júrgizetin qanshama fılmder bar. Biz kóbine daıyn fılmniń ózin kórip, soǵan baǵa berip, taldaý jasap júrmiz ǵoı. Al onyń ómirge qalaı kelgeninen beıhabarmyz», deıdi Nazıra Rahmanqyzy.
Al, «JAZÝShY JANY. Ákim Tarazı prozasyndaǵy ulttyq bolmys» atty zertteý kitapqa Ákim Tarazıdyń «Tasjarǵan», «Qorqaý juldyz» romandary men 5-6 povest, áńgimelerin taldaǵan maqalalar enip otyr.
Bul kitaptyń jazylý jaıynda avtor: «Ákim Tarazıdyń shyǵarmashylyǵy boıynsha jazylǵan bul zertteý eńbek ultymyzdyń bolmysy jaıyna úńilý maqsatynda qolǵa alynyp edi. Ult bolmysynyń ózgerisi árıne úlken prosess. Ony tek qana tarıhı faktiler arqyly ashyp kórsetý múmkin emes edi. Bul kúrdeli úrdistiń qupııasyna tereńirek boılaýǵa ádebıettiń, sonyń ishinde adam janynyń tereń qaltarystaryn shynaıy obrazdar arqyly asha biletin prozanyń oryny aıryqsha ekendigin osy shyǵarmalardy oqý barysynda tipti de anyq túsindim. Sondyqtan da Ákim Tarazı prozasyn tańdadym» deıdi. Bul eńbekte avtor asa kúrdeli qoǵamdyq júıemen kúreske túsken adam tabıǵatyn, ult bolmysyn tereń túısinip, aıshyqty somdaǵan jazýshy-dramatýrg Ákim Tarazı prozasyndaǵy keıipkerler beıesin maqal-mátelderimizde aıtylatyn qazaq bolmysymen salystyra zertteıdi.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
