Metro-Goldwyn-Mayer
Alǵashqy tústi fılmder
1939 jyly jaryq kórgen «Oz eliniń syıqyrshysy» («The Wizard of Oz») fılmi kóptiń jadynda kıno tarıhyndaǵy alǵashqy túrli-tústi fılm dep jattalǵan. Alaıda, birneshe tústi sahnalardan turatyn bul fılmnen 35 jyl buryn da túrli-tústi fılmder túsirilipti.
Túrli-tústi fılm qurylǵylary kınokarta paıda bolǵannan birneshe jyl keıin shyǵa bastaıdy. Degenmen, san túrli túske baı kıno túsirý qymbat bolǵan.
Tipti burynǵy tilsiz fılmder dáýirinde-aq túrli túster qoldanylyp turǵan. Kıno ındýstrııasynda eń kóp qoldanylǵan tásil – túngi ssenalardy kúlgin túske boıaý arqyly basqa sahnalardan erekshelendirý. Álbette, bul tolyq kartınada sırek kezdesetin sahnalardan ǵana baıqalyp turǵan.
Al «Isa paıǵambardyń ómiri» (Life and Passion of the Christ, 1903), «Aıǵa saıahat» (A Trip to the Moon, 1902) sııaqty fılmderde qolmen boıaý tehnıkasy qoldanylǵan. Iаǵnı, kıno óndirýshiler ár kartınany qolymen boıap otyrǵan. Bul óte qymbat, ýaqyt alatyn, sharshatatyn jumys. Degenmen, ýaqyt óte kele bul prosesti jetildirip, jaqsy amalyn tapqanymen, tehnıkanyń qymbat bolýy kóp jaǵdaıda fılmge túrli tús berýden bas tarttyrýǵa alyp kelip otyrǵan.
Kıno ındýstrııasyndaǵy serpilis
Fılm ındýstrııasyndaǵy eń úlken alǵa jyljý – Kinemacolor. Brıtanııalyq Djordj Albert Smıttiń 1906 jyly oılap tapqan qurylǵysy fılmderdi jasyl jáne qyzyl tústi fıltrler qoldaný arqyly tústi etýge múmkindik bergen. Bul jandanýǵa jasalǵan qadam bolǵanymen, eki tús kartınanyn tolyq sánin bere almaı, basqa mańyzdy zattardy nazardan tasa etip turatyn bolǵan. Jańa tehnologııa óz Otanynda tanymal bolǵanymen, kóp teatrlar qarajat tapshylyǵynan ol tehnologııany paıdalaný múmkindiginen aıyrylǵan. Budan keıin dál osy eki tústi tehnologııany Amerıkalyqtar da qoldana bastaıdy. Olardyń qurylǵysy Technicolor dep atalǵan. Kartınany qanyq túske boıap beretin bul qurylǵy da arzan dúnıeler qatarynan bolmaǵan.
Úsh tústi Technicolor
1920 jyldar fılm ındýstrııasynda kóptegen tájirıbelerge toly boldy. Kórermenge túrli-tústi fılm usyný úshin alýan tásilder synalyp, aqyrynda 1932 jyly úsh tústi tehnologııany oılap tabady. Ýolt Dısneı usynǵan «Aǵashtar men gúlder» qysqametrajdy fılmi kıno tarıhyndaǵy eń keremet, qanyq, jarqyn týyndy bolyp tanyldy. Biraq bul tehnologııa da arzandar qatarynan bolmady. Onymen qosa, bul tehnologııamen fılm túsirý úlken kameralardy qajet etti. Kóp uzamaı 1950 jyly Technicolor kompanııasy Eastman Kodak-pen qosylyp, fılm túsirýdiń arzan jolyn tapty.
Túrli-tús standarqa aınalady
Eastman Kodak-tyń týyndylary jańadan shyqqan CinemaScope úlken ekran formatyna saı bolyp, oǵan deıingi Technicolor-dan asyp tústi. Tipti 1960 jyldardyń sońynda Gollıvýd ekrandary túrli túske boıalyp, aq-qara tústi fılmder az qarjy alyp keletin bola bastaıdy. Osydan keıin, túrli-tústi fılmder keń etek jaıyp, aq-qara tústi Bolıvýd fılmderine qaldyrǵan.
Kópshilik úshin aq-qara tústi fılmder Golıvýdtyń alǵashqy klassıkalyq týyndylaryn eske túsirip, solarmen baılanystyrýdy toqtatar emes. Qazir kınoteatrlarda kúnnen kúnge damıtyn ekran men tústi berý tehnologııalaryna tańyrqaýshylar úshin aq-qara tústi fılmder kınemotografııanyń alǵashqy jemisterimen baılanysyn úzer emes.
Avtor: Krıstofer Makkıtrık
Daıyndaǵan Svetlana Kýjakýlova
