«Men ıadrolyq qarý degen keselden tiri qalǵandar men qurban bolǵandar atynan sóz alǵym keledi. Búgin men ıadrolyq synaqtardyń bar sumdyǵy men aýyrtpalyǵyn bastan keshirgen Qazaqstannyń ashy zary týraly aıtamyn», dep bastaǵan ol, ıadrolyq qarýdyń búkil adamzatqa tóndirgen keseli týraly áńgimelep berdi.
Aıta ketý kerek, ATOM jobasy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jahandyq ıadrolyq qarýsyzdaný jáne qoǵamdyq dıplomatııa salasyndaǵy mańyzdy bastamasy. «ATOM» sózi – aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «Bizdiń mıssııamyz – synaqtardy toqtatý» degen sózderdiń birinshi áripterinen quralǵan.
Bul bastamany Memleket basshysy 2012 jylǵy 29 tamyz – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni ótkizilgen «Iаdrolyq synaqtarǵa tyıym salýdan – ıadrolyq qarýdan azat álemge» atty halyqaralyq konferensııada jarııa etken edi.
Osy jobanyń qurmetti elshisi, ıadrolyq synaqtardan zardap shekken 1,5 mıllıon qazaqstandyqtardyń biri bolyp sanalatyn K.Kúıikov búkil dúnıejúzi halqyn osy jylǵy 29 tamyz kúni 11 saǵat 5 mınýtta 1 mınýttik únsizdik jarııalap, ıadrolyq synaqtardyń qurbandaryn eske alýǵa shaqyrǵan bolatyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy elshiliginiń qyzmetkerleri de atalǵan bastamaǵa ún qosyp, aıtylǵan ýaqytta únsizdik jarııalady.
Bul oraıda, 456 ıadrolyq jarylys jasalǵan Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylǵanyna bıylǵy tamyzda 27 jyl tolǵanyn erekshe aıtýǵa tıispiz.
Prezıdent N.Á.Nazarbaev burynǵy KSRO basshylyǵynyń, eldiń áskerı júıesiniń qysymyna qaramastan, óz halqynyń talap-tilegin oryndaý úshin 1991 jyly 29 tamyzda Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul týraly ol: «qazaqstandyqtardyń ıadrolyq synaqtarǵa qarsy kóńil-kúıi joıqyn bolǵany sonshalyq, biz Semeı polıgonyn elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin, KSRO qulamaı turyp-aq jabýǵa qol jetkizdik», dep jaza otyryp, qazaq halqynyń synaq polıgonyn jabýǵa degen erik-jigerin pash etti. 1992 jyly Memleket basshysy Lıssabon hattamasyna qol qoıdy jáne respýblıka qolda bar ıadrolyq qarýyn Reseı Federasııasyna tabystady. Osylaısha, Qazaqstan basqa eldermen yntymaqtastyq úshin ashyq, beıbitsúıgish memleket retinde álemge tanyldy jáne osynyń arqasynda álemdik derjavalardyń qoldaýyna ıe boldy.
Semeı polıgony jabylǵan tarıhı oqıǵadan keıin órkenıetti álem elderi jahandyq qarýsyzdanýdyń jańa kezeńine aıaq basty.
1995 jyly Qazaqstannyń qýaty jaǵynan dúnıejúzi boıynsha tórtinshi oryndy ıemdengen ıadrolyq arsenaldan bas tartýy onyń álemdegi beıbitshilikti jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý isine qosqan qomaqty úlesi boldy. Al 2009 jylǵy jeltoqsanda elimizdiń bastamasy boıynsha BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııalady.
2010 jyly Qazaqstandaǵy synaq alańyn aralaǵan sol kezdegi BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn «Men Elbasy N.Nazarbaevqa Semeı polıgonyn jabý týraly batyl sheshim qabyldaǵany úshin tereń qurmet sezimimdi bildiremin», dep pikir aıtqan edi.
2010 jyly sáýirde Vashıngton qalasynda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte AQSh prezıdenti B.Obama Elbasy N.Nazarbaevty «álemdik kóshbasshylar úshin jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý jáne ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesindegi úlgi tutar tulǵa retinde» ataı otyryp, onyń osy saladaǵy qyzmetine joǵary baǵa bergen bolatyn. Osy forýmda sóz sóılegen Bas hatshy Pan Gı Mýn da Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný salasyndaǵy eńbegin erekshe atap, Semeıge úmit sımvoly degen ataý bergen edi.
2011 jyly qazanda Astana jáne Semeı qalalarynda «Iаdrolyq qarýsyz álem úshin» atty halyqaralyq konferensııalar ótti. Atalǵan basqosýlarǵa BUU, EQYU, ShYU, EAEO, MAGATE, t.b. halyqaralyq uıymdardyń ókilderi, ıadrolyq qarýsyzdaný men ony taratpaý máselesine úles qosqan álemdik deńgeıdegi saıası qaıratkerler, halyqaralyq jáne otandyq ÚEU men BAQ ókilderi qatysty. Konferensııa qorytyndysy boıynsha «Iаdrolyq qarýsyz álem úshin» dep atalatyn Astana deklarasııasy qabyldandy. Jıynǵa qatysýshylar Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýsyzdaný salasyndaǵy jahandyq proseske qosqan zor úlesin tanı otyryp, barsha memleketterdi qysqa merzim ishinde ıadrolyq qarýdy tolyq joıýǵa baǵyttalǵan tıisti qadamdar jasaýǵa shaqyrdy.
N.Á.Nazarbaevtyń 2016 jylǵy kóktemde Vashıngton qalasynda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte jarııa etilip, BUU resmı qujatyna aınalǵan «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesti elimizdiń ıadrolyq qarýǵa qarsy aýqymdy bastamalarynyń biri boldy. Bul qujat halyqaralyq saıası toptar ishinde keń rezonans týǵyzyp, sarapshylar ony jahandyq qaýipsizdik jolynda ózara is-qımyl jasaýdyń biregeı modeli dep atady.
Qujatta «Barsha adamzat HHI ǵasyrǵa jahandyq yntymaqtastyqtyń jańa dáýiri retinde úmit artty. Biraq búginde bul eles saǵymǵa aınalýy yqtımal. Álemge taǵy da qater tónip tur jáne onyń aýqymyn eskermeýge bolmaıdy. Jáne bul qater – jahandyq soǵys!» dep atap kórsetiledi. N.Nazarbaev halyqaralyq qatynastardaǵy týyndap jatqan janjaldasý qaterin aıta otyryp, «Soǵystyń tamyryna balta shabý – adamzattyń eń kúrdeli órkenıettik mindeti» ekenine asa mán beredi.
Prezıdent álemdi ıadrolyq jáne basqa da jappaı qyryp joıatyn qarýdan azat etýge shaqyrady. Áńgime ıadrolyq arsenaldan bas tartý týraly ǵana emes, qyryp-joıatyn qarýdyń jańa túrlerin jasaýǵa arnalǵan ǵylymı jańalyqtardy paıdalanýǵa tolyq tyıym salý jóninde bolyp otyr. Bul úshin BUU qyryp joıatyn qarýdy jasaý jáne jetildirý úshin paıdalanylýy múmkin ǵylymı jańalyqtardyń tizilimin júrgizýdi usyndy.
Oǵan qosa, manıfeste jer sharynda beıbitshiliktiń ornyǵý aımaqtaryn ulǵaıtý, jahandyq qaýipsizdikke qater tóndiretin mılıtarızmdi eńserý qajettigi basa aıtyldy. N.Nazarbaev áskerı bloktarǵa BUU týy astynda Memleketterdiń beıbitshilik, turaqtylyq, senim men qaýipsizdik jolyndaǵy jahandyq koalısııasyn qarsy qoıý kerektigin atap kórsetedi.
Sondaı-aq qujatta soǵystar men janjaldardyń túbegeıli sebepterin joıý úshin BUU-nyń 100 jyldyǵy mereıtoıy qarsańynda «Jahandyq Strategııalyq Bastama-2045» atty Jospardy ázirleý usynyldy. Sóıtip Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesti dúnıejúzin elimizdiń ıadrolyq qarýsyzdaný salasyndaǵy atqarǵan ilgerindi isteri týraly habardar etip, ıadrolyq qarýdan azat álem qurý úshin keleshekte qandaı sharalardyń atqarylýy tıis ekenin jiktep berdi.
Joǵaryda aıtylǵan, jer júzinde beıbitshiliktiń ornaýyna kepil bolatyn Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shart osydan 21 jyl buryn qabyldanyp, barlyq elderge qol qoıý úshin berilgen eken. Búginde Shartqa 183 el qol qoıǵan, 164 el ony ratıfıkasııalaǵan. Iаǵnı álemniń toqsan paıyzdan astam memleketteri ıadrolyq synaqtardyń bolmaýyn qalaıdy. Alaıda shart kúshine enýi úshin ony áli 44 el ratıfıkasııalaýy kerek.
BUU minberinen sóz sóılegen, ıadrolyq zulmattyń kesirinen táni múgedek, jany jaraly qazaq balasy – K.Kúıikov: «Iаdrolyq qarýdyń kúlli qurbandary atynan Mysyr, Úndistan, Iran, Izraıl, Soltústik Koreıa, Qytaı, Pákistan jáne AQSh sııaqty elderdiń kóshbasshylary men zań shyǵarýshylaryna ótinish bildirýge ruqsat etińizder: Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qol qoıyp, ratıfıkasııalańyzdar, keleshek urpaǵymyz úshin ıadrlolyq synaqtardyń qaýipti bolmaıtynyna kepildik berińizder. Osynyń ýaqyty keldi», dep batyl málimdedi.
Iаdrolyq synaqtardyń sumdyǵyn basynan ótkergen barsha qazaqstandyqtardyń, beıbit ómir súrýdi kóksegen barlyq órkenıetti adamzattyń qalaýy da osy!
Kárim KО́KIREKBAEV,
Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi
