Qazir áıelder bıznesin damytý memlekettik baǵdarlamalar arqyly da, halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynyń arnasy arqyly da iske asyrylyp jatyr. Statıstıkalyq derekterge súıensek, «Bıznestiń jol kartasy-2020» aıasynda bıyl áıelder kásipkerligindegi 244 jobaǵa nemese jalpy jobalardyń 34 prosentine sýbsıdııa berilipti. Áıelder kásipkerligine shaǵyn nesıe berý baǵdarlamasyn 2010 jyldan beri «Damý» qory júzege asyryp keledi. Búginge deıin 1,5 myńnan astam zaemshyǵa 14 mlrd teńgege jýyq qarajat bólingen. Munyń bári osydan 20 jyl buryn Prezıdent janynan qurylǵan Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń ilkimdi bastamalarymen júzege asqan jumystardyń nátıjesi deýge bolady. Bul rette «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń Isker áıelder keńesi de aýqymdy sharýa atqaryp júr.
«Negizinen áıelder kásipkerliginiń áleýetin áleýmettik mańyzy bar salalarǵa baǵyttaý kerek», deıdi atalǵan Keńestiń tóraıymy Lazzat Ramazanova. О́ıtkeni BUU derekterine sáıkes, memlekettiń turaqtylyǵy áıelderdiń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası quqyqtaryna tikeleı baılanysty eken. Oǵan kóptegen zertteýler dálel. Máselen, Boston Konsaltıng grýpp zertteýi kórsetkendeı, áıelder qurǵan kompanııalar er-azamattar basqaratyn kompanııalarǵa qaraǵanda, tabysty kóbirek tabady eken. О́ıtkeni kásipkerlikpen aınalysý ár adamnyń jeke múmkindigi men qarym-qabiletine, kóshbasshylyq qasıetine tikeleı baılanysty.
«Qazaqstanda genderlik teńgerimniń róli eń joǵary deńgeıde baǵalanǵan, naqty mindetter men kórsetkishter Qazaqstan damýynyń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq josparynda belgilengen. Atalǵan qujat baǵyttarynyń biri – kásipkerlik qyzmetke qajetti resýrstardyń barlyq túrlerine erler men áıelderdiń birdeı qol jetkizýin qamtamasyz etý. Bul sharalar genderlik aspektide memlekettik qyzmetterdiń qoljetimdiliginiń taldaýy men ShOB sýbektilerin memlekettik qoldaý, áıelder kásipkerligindegi ákimshilik kedergilerdi qysqartýdy qamtıdy. Sondaı-aq «Atameken» keńes berýshi organdardyń arasynan birinshi bolyp óz alańynda Isker áıelder keńesin qurdy», dedi Keńes tóraıymy.
Eki jyl ishinde Isker áıelder keńesi qanatyn keńge jaıyp, 16 óńirlik keńes jáne 170 aýdan ortalyǵynda keńester qurylǵan. Olardy qazir belsendi qyz-kelinshekter basqaryp otyr.
«Qazaqstannyń barlyq óńirindegi belsendi ári tabysty isker áıelderdiń basyn qostyq dep senimmen aıtýǵa bolady. «Atameken» kásipke endi aıaq basqan jáne belsendi jumys istep jatqan kásipker áıelderge Isker áıelder keńesi arqyly túrli qoldaý kórsetýde. Bıyl 3 strategııalyq baǵytty qamtyǵan damýdyń jańa deńgeıin belgiledik», deıdi L.Ramazanova. Onyń birinshi baǵyty – qarjylandyrýǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý. Ekinshi baǵyt – áıelder kásipkerliginiń bilim berý baǵdarlamalaryn iske qosý jáne shaǵyn nesıe berý arqyly júzege asyrylatyn bıznes jobalardy qoldaý. Úshinshi baǵyt – áıelderdiń kooperasııalyq kásipkerligin damytý. Bul uzaqmerzimdi ári strategııalyq baǵyt. Osylaısha, elimizde áıelder áleýetin bıznes ortaǵa tartýǵa kúsh salynbaq.
Jalpy málimetke súıensek, Qazaqstanda qazir 34 áıel – Parlament depýtaty. Iаǵnı «halyq qalaýlylarynyń» jalpy sanynyń 22 prosentin «qyzdar qaýymy» quraıdy. Sondaı-aq korporatıvtik sektorda basshy áıelderdiń ókilettigi 34 prosentke jýyq. Isker áıelder qatary da qarqyndy kóbeıip keledi. Máselen, bıyldyń ózinde 1,2 mln jeke kásipker tirkelse, onyń 560,9 myńyna áıelder jetekshilik etetini anyqtalǵan.
Erikennen eńbektenip júrgen joq
Joǵaryda atap ótkenimizdeı, keıbir derekter boıynsha Qazaqstanda jumys isteıtin áıelderdiń úlesi jaǵynan álemde Qytaıdan keıingi ekinshi orynda tur. Árıne, mundaı kórsetkish genderlik saıasat turǵysynan alǵanda maqtanýǵa bolatyndaı jetistik shyǵar. Alaıda «taıaqtyń eki ushy bolatynyn» da esten shyǵara almaımyz. Sebebi eńbek naryǵyndaǵy aýyrtpalyqty arýlarǵa artyp qoıýǵa áste bolmaıtyny taǵy bar. Onsyz da otbasyndaǵy sharýa, bala tárbıesi, turmystaǵy kúıbeń tirshiliktiń bel ortasynda júretin áıelder qaýymyna Qazaqstan ekonomıkasyn qaryshtatý mıssııasyn mindetteı almaspyz. Tek, teńdikti tike ustap, qoǵamnan qaǵajý kórmeı, erlerden erekshelenbeı, eńbekke aralassa degen nıet. Endeshe, jumys isteıtin áıelderdiń úlesi jóninen álemde aldyńǵy orynda turǵanymyzdyń ózi bir jaǵynan jaqsylyqqa balansa, endi bir jaǵynan bul qanshalyqty oryndy degen de oı týǵyzady. Eńbek etip júrgen áıeldiń erkin de eskergen jón. Qazir eshkim erikkennen jumys istemeıtini anyq. Kópshiliginde – kiristiń azdyǵy, kúnkóristiń qamy. Ásirese, elimizde áıelder úshin dekrettik demalys úsh jylǵa sozylǵanymen, balaǵa tólenetin áleýmettik tólem bir jylǵa ǵana jalǵasatynyn bilemiz. Al bul rette, amal joq, bala bir jasqa tolysymen-aq áıelder jumysqa shyǵýǵa «asyǵady».
Buryn, sondaı-aq áıel jumyssyz bolsa, dekrettik demalysty kúıeýine rásimdeýge múmkindigi bar bolatyn, qazir onyń da múmkindigi shektelgen. Eger kúıeýine rásimdelse, ol da jumystan bosatylyp úıde otyrýy kerek. Bul otbasy bıýdjeti úshin tıimsiz bolǵandyqtan, jas balasy bar analardyń ózi jumysqa umtylady.
Oǵan qosa, eńbek ótili az, jumys tájirıbesi joq mamandarǵa jumys tabý qıyn. Sol sebepten de áıelder qaýymy bala-shaǵasynyń «sharýasyna» shyrmalyp júrse de, jumystan qol úzbeýge májbúr.
Buǵan sońǵy jyldary áıelderdiń zeınetke shyǵý jasynyń da ulǵaıyp kele jatqanyn qosyńyz. Endeshe, «taıaqtyń eki ushy» dep otyrǵanymyz osy. «Jumys isteıtin áıelder qatary kóbeıdi» degendi jeleý etkennen góri, olardyń qandaı ispen, qansha jalaqyǵa, qandaı jaǵdaıda jumys istep júrgenderin de esepke alǵan jón.
Olaı bolsa, kóp aıtylatyn genderlik saıasattyń da bir mindeti sol – áıelderdiń túıtkildi máselelerin sheship, turmystyq aýyrtpalyǵyn azaıtýǵa yqpal etý. Áıtpese, áıel teńdigi onyń qanshasynyń eńbekke aralasýymen ǵana ólshenbese kerek. Iskerlik pen jumysbastylyqty shatastyrýǵa bolmaıdy.
Áıgili Napoleon «О́rkenıetti ári bilimdi urpaqtyń qalyptasqanyn qalasańyzdar, birinshi analarǵa bilim berińder» degen eken. Al qazirgi zamanda bilim ómirlik tájirıbemen, qoǵamdaǵy belsendilikpen de keletinin eskersek, eshkimniń qoǵam damýynan qalys qalýyna bolmaıdy. M.Áýezovtiń «ult bolam deseń besigińdi túze» degeni de, sol besikti terbetetin áıelder rólimen tikeleı baılanysty. Endeshe, qaı qoǵamda da áıeldiń arqalaǵan júgi jeńil emes. Bul turǵyda áıelder iskerligin ilgeriletýdiń, hanymdardy kásipkerlikke beıimdeýdiń jóni bólek ekeni ras. Oǵan árdaıym qoldaý qajet.
Dınara BITIK,
«Egemen Qazaqstan»
