Konferensııanyń ashylýynda sóz alǵan Astana qalasy Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy Tileýǵalı Qyshqashbaev konferensııa elorda tarıhyna úńilý arqyly Qazaq eliniń XV ǵasyrdaǵy kóne qalalarynan bastap qazirgi Astanasyna deıingi aralyqtaǵy ortalyq ordalary tarıhyn arhıv qujattarynan tabýdy kózdeıtinin aıtty.
Halyqaralyq ǵylymıtanymdyq konferensııaǵa Ázerbaıjan Respýblıkasyndaǵy Geıdar Alıev ortalyǵynyń halyqaralyq jobalyq qyzmetter dırektory Afran Mırzamammadov, Geıdar Alıev ortalyǵynyń bólim basshysy Seımýr Mırzaev jáne tarıh ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Prezıdenti teleradıo kesheni dırektorlar keńesiniń múshesi Marat Ábsemetov bastaǵan otandyq ǵylym salasynyń ókilderi, sonyń ishinde arhıv mekemeleri basshylary men qyzmetkerleri qatysyp, baıandama jasady. Maıtalman mamandardyń qatysýymen plenarlyq otyrys, dóńgelek ústel, paneldik dıskýssııalar formatynda júrgizilgen jıyn Qazaqstannyń jańa astanasyn qalyptastyrýdaǵy N.Á.Nazarbaevtyń róli, Arhıv qujattaryndaǵy qazaq ordalarynyń tarıhy, arhıv arasyndaǵy ózara seriktestikpen qatar búgingi tańdaǵy arhıvtiń ózekti máseleleri, sheteldik arhıvterdiń Ulttyq arhıv qoryn tolyqtyrýdaǵy úlesi syndy máselelerdi talqylady.
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ professory, Etnosaralyq qatynastar jáne QHA toleranttylyǵy ortalyǵynyń dırektory Sataı Syzdyqov óz baıandamasynda: «Ulytaý tórindegi Elbasy zerdeli suhbatynda «tarıhtyń kýágeri – Ulytaý» – dep qadap aıtqan edi. Shyn mánisinde kópshilik Ulytaýdyń Joshy han bılegen tusyndaǵy úzik-úzik oqıǵalary bolmasa, oǵan deıingi qazaqtyń ata-babalarynyń tarıhyna qatysty jerlerin birtutastyqta bile bermeıdi. Al osy másele boıynsha qalam tartýshylar osy kúnge deıin Altyn Orda tusyndaǵy Joshy han bıligi kezinen ári tereńge qaraı bara almaı júrgeni shyndyq. Sondyqtan osy bir olqylyqtyń ornyn tolyqtyrýda óz úlesin qosady degen nıetpen Qazaq handyǵyna deıingi dáýirde Ulytaýdyń kıeli orda bolǵandyǵyn aıshyqtaýdy maqsat tuttyq» deı otyryp, Ulytaý óńirindegi biraz tarıhı jerlerge toqtalyp, tarıhı derekter boıynsha naqty mysaldar keltirdi.
«Qazaqstan astanalary arhıv derekterinde» atty taqyrypta baıandama jasaǵan Almaty qalasynyń Ortalyq memlekettik arhıviniń qyzmetkeri Láılá Rahıpova: «Qazaqstan astanalarynyń tarıhyn qazaq handyǵynyń tarıhynan taratar bolsaq, onda biz 9 astana tarıhyn qamtımyz. Olardyń keıbiri birneshe jyl ǵana astana bolyp tabylsa, keıbiri astana mártebesin uzaq jyl ıelengen. Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy Kereı men Jánibek (1465-1469) negizin qalaǵan han orda – ejelgi Sozaq qalasy bolǵan. Qazaq handyǵynyń ekinshi astanasy – Syǵanaq qalasy bolyp sanalǵanymen, naqty qaı kezeń ekeni týraly derekter joq. XVI ǵasyrdyń aıaǵynan XVII ǵasyrdyń 30-jyldaryna deıin túrki tildes halyqtardyń rýhanı, saıası, iri saýda jáne qolóner ortalyǵyna aınalǵan Túrkistan (Iаssy) qalasy qazaq handyǵynyń sol kezdegi astanasy bolǵan. Shyǵys derekkózderiniń málimetteri boıynsha Qytaıdan Eýropaǵa aparatyn Uly Jibek jolyndaǵy ejelgi qalalardyń biri – Tashkent. Qazaqtar 1586 jyly Tashkentti jaýlap alyp, 1630 jyly osy qala Qazaq handyǵynyń astanasy bolyp bekitilgen. Shamamen 100 jyldaı Qazaq handyǵynyń ordasy bolǵan. Biraq 1923-1927 jyldaryndaǵy Aqtaban shubyryndy kezinde qazaqtar Tashkent qalasynan aıyrylyp qalady...» dep áńgime jelisin sonaý zamandardan tarta kelip, búgingi Astanaǵa ákelip tiredi.
Qazaqstan Prezıdentiniń teleradıo kesheni dırektorlar keńesiniń múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Marat Ábsemetov bolsa búgingi jańa Astana rýhyn qalyptastyrýdaǵy negizgi tásilder jóninde sóz sóılep, tarıhı jadymyzdy jańǵyrtatyn shynaıy dúnıelerdiń arhıvte shań basyp jatqandyǵyna qynjylys bildirdi. Konferensııaǵa Ulttyq arhıv dırektorynyń orynbasary Áset Nesipbaev, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy Astana qalasy boıynsha fılıalynyń tóraıymy Násipjan Abdrahmanova, «Til jáne mádenıet» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ánýarbek Eraly, «Til jáne mádenıet» qoǵamdyq birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Altynbaı Musa qatysyp, oılaryn ortaǵa saldy.
Konferensııa aıasynda qatysýshylarǵa arhıv qoryndaǵy qujattar negizinde uıymdastyrylǵan «Uly Dala astanalary» atty kórme jáne ýnıversıtet qabyrǵasyndaǵy murajaı eksponattary kósetildi. Sondaı-aq konferensııada arhıv salasynda talaı jyldar eńbek etip, zeınetke shyqqan Dámetken Omarova, Elena Kýlakova, Rashıda Ibraeva, Kóshkenbaı Kenebaev syndy qyzmetkerlerge 1 qazan «Halyqaralyq qarttar kúni» merekesine oraı, estelik syılyqtar tabys etildi.
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
