Aýany jappaı lastaý kórinisi

Bred PLAMBER, «Nıý-Iork Taıms»

Biraq saýda naryǵyna nazar aýdarǵanda, mundaı qadamdardyń áseri keremet emes ekenine kóz jetedi. Kóptegen damyǵan memleketter ózderindegi kómirqyshqyl gazyn shyǵarý kólemin shetelden taýar ákelý arqyly azaıtty. Bolat, sement sekildi ónimderdi ishki naryqta shyǵarýdyń ornyna Qytaıdyń zaýyttarynan tasydy. 

Máselen, Ulybrıtanııa parnıktik gaz bólý kólemin 1990 jylǵa qaraǵanda 2015 jyly úsh esege azaıtty. Alaıda, Lon­don­daǵy bıik ǵımarattar men kólik­terdi jasaýda qoldanylatyn ımport­talǵan temirlerdi esepke alsaq, Ulybrıtanııanyń kó­mirqysh­qyl gazyn tutyný kólemi aıtar­lyqtaı artady. О́ıtkeni shetelden ákelingen temirdi qorytý kezinde aýaǵa kóp mólsherde parnıktik gaz bólinedi.

«Bul – úlken másele. Eger memleket klımat jylynýyna qarsy kúresin shetelde kómirqyshqyl gazyn shyǵarýǵa úles qosý arqyly júrgizetin bolsa, bizde eshqandaı alǵa jyljý bolmaıdy», deıdi zertteýshi ǵalym Alı Hasanbeıgı. Ol – Global Efficiency Intelligence konsaltıngtik fırmasynyń tóraǵasy. 

Doktor A.Hasanbeıgı saýda arqyly jahandyq kómirqysh­qyl gazyn shyǵarý jónindegi jańa ǵylymı jumystyń avtory. Zertteýde álemdegi jalpy parnıktik gaz shyǵarylymynyń 25 paıyzy joǵaryda aıtylǵan tásil arqyly jasalatyny aıtylady. Ǵylymı jumysta muny «kómirqyshqyl tesigi» dep ataıdy. Sebebi memleketter ózderi ımporttap otyrǵan taýardy óndirý barysynda qanshalyqty parnıktik gaz bólingenine mán bermeıdi. 
Byltyr kúzde Kalıfornııadaǵy zań shyǵarýshylar bolatty satyp alýshylar úshin «tómen kómirqyshqyl gazy» standartyn engizdi. Qorshaǵan ortany qorǵaýshylar muny klımat jónindegi saıasattaǵy jańashyl qadam dep esepteıdi. 

Taǵy bir zertteýde máseleniń mánine tereńirek úńilip kórý úshin buǵan deıingi zertteýge súıene otyryp, jahandyq saýdadaǵy kómirqyshqyl gazynyń úlesin anyqtaýǵa talpynys jasaldy. Onda oıynshyq pen keńse quraldarynan áınek pen alıýmınııge deıingi 15 000 saladaǵy saýda aınalymy saraptamadan ótken. 

Tańdanýdyń reti joq, álemdegi kómirqyshqyl dıoksıdin eń kóp shyǵaratyn Qytaı shartaraptyń basty ónim óndirýshisine aınalyp otyr. 2015 jyly Qytaı zaýyttarynan bólingen parnıktik gaz mólsheriniń 13 paıyzy basqa elder úshin ónim shyǵarýdan paıda bolǵan. Aýany lastaýshy taǵy bir memleket Úndistanda bul kórsetkish 20 paıyzǵa jetken. 

Zertteýshilerdiń sózine súıensek, AQSh álemdegi eń kóp «kómirqyshqyl gazyn shyǵaratyn ónimderdi tutynýshy» elge aınalǵan. Eger amerıkalyqtar tutynatyn, ımporttalǵan búkil kıimder men basqa taýarlardy, qoldanatyn kólikterdi shyǵarý barysynda aýanyń lastaný kólemin eseptesek, eldegi kómirqyshqyl dıoksıdin tutyný mólsheri 14 paıyzǵa artady. 

1995 jáne 2015 jyldar aralyǵynda Japonııa men Ger­manııa sekildi damyǵan elder parnıktik gaz bólý mólsherin azaıtty. Alaıda, olar taýardy Qytaıdan alatyndyqtan, ondaǵy óndiris kezindegi aýanyń lastaný kólemi 2-3 esege artyp ketken. 

Parıj kelisimine sáıkes, memleketter shekarasy aýmaǵynda bólinetin kómirqyshqyl gazyna jaýapty. Sarapshylar munyń qanshalyqty ádil ekenin áli kúnge talqylap keledi. Qytaı men Úndistandy baı memleketter tutynatyn taýardy óndirý barysynda kómirqyshqyl gazyn kóp shyǵarǵany úshin aıyptaý qanshalyqty ádil? Sondaı-aq olar osyndaı zaýyttardan, ondaǵy jumys kúshinen paıda kórip otyrǵany týraly ne aıtamyz?
Sement jáne bolat ındýs­trııalarynyń shetelge ketýi las­taný erejesi qatań saqtalmaı­tyn elderdegi kómirqyshqyl gazyn kóp bóletin zaýyttar­dyń kóbeıýine ákelip soǵady. Munyń bir sheshimi retinde álem elderiniń bári ortaq kelisim jasaýy kerek. 

Alaıda, shynaıy ómirde mu­nyń oryndalýy ekitalaı. Fran­sııa pre­zıdenti Emmanýel Mak­ron sekildi saıasatkerlerdiń Eýro­paǵa ımporttalatyn ónimder­ge kómir­qysh­qyl salyǵyn salý jónindegi bas­tamasy laıyqty qoldaý tapqan joq. 

«Jer klımaty» fırmasynyń tóraǵasy Krıs Erıksonnyń aı­týyn­sha, elder arasyndaǵy ashyq­tyq alǵashqy qadam bolar edi. Onyń fırmasy álemdegi kompa­nııalardyń qorshaǵan ortaǵa áserin azaıtýǵa kómektesedi. K.Erık­sonnyń kompanııasy qolda bar túr­li beton qospalarynyń zertteý bazasyn jasaqtaǵan. Bul arhıtek­tor­larǵa parnıktik gazdy az shyǵaratyn materıaldar tabýǵa kómektesedi. 

О́z kezeginde mundaı qadam kó­mir­qyshqyl gazy shyǵarylymyn azaıtýǵa septigin tıgizedi. «Kompa­nııa­lar muny moıyndamasa da, ózgeristiń bolatynyn bári sezedi», deıdi K.Erıkson. 

© 2018 The New York Times News Service

Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,

«Egemen Qazaqstan»