Ákemiz Manap Kókenovtiń balalyq shaǵy Uly Otan soǵysymen tuspa-tús kelip, ózi quralpylastarmen birge ógiz aıdasyp, masaq terip, bel sheshe eńbek etýmen ótkeni kópshilikke belgili. «Birde masaqty azdaý terip, úzilis kezinde kózim ilinip ketipti, – dep eske alatyn, jaryqtyq. – Túsimde úlken ájem enip: «Oı, tuqymyń kóbeıgir, nege sonsha unjyrǵań túsip jatsyń, qyrmanǵa baryp eki-úsh aýyz óleń aıtsań «pálenshe», «túgenshe» naǵashylaryń-aq seniń jaǵdaıyńdy jasamas deımisiń, tur qane!» dep ıyǵymnan túrtkende oıanyp ketsem, aýzyma lyqsyp óleń kelip jatyr eken. Sodan aıańdap qyrmanǵa bardym. Sol kezdegilerdiń álde ańǵaldyǵy ma, joq, shyndyǵynda da qyzyq kórgendigi me, taıly-tuıaǵy qalmaı jınalǵan kópshiliktiń aldynda 5-10 shýmaq óleńimdi aıttym. Jurt dýyldasyp:
– Oıpyrmaı, myna Kókenniń «aqbasy» bolaıyn dep tur eken. Aqyn ekenin qalaı bilmegenbiz, – dep máre-sáre. Sol joly kolhozshylardyń sheshimimen 4 qap bıdaıdy arbamen úıge jetkizip berdi. Bul meniń alǵashqy tyrnaqaldy tabysym edi, – deıtin bertinirekte. Iá, 15 jasynda Ábjan Quryshjanovpen tuńǵysh aıtysqa túsip, Nartaıdyń batasyn alǵanǵa deıin de ol kisiniń aýzynan shyqqan talaı-talaı shymshyma óleńderi el arasyna tarap ketken. О́zimen teteles Ábdiýahap týysy brıgadır bolyp shamaly tyqyrlyǵymen kózge ilikkende:
Ýahapjan, brıgadır bolyp
táýir qyldyń,
Eki aptada bir atty jaýyr qyldyń.
Qyz demeı, qatyn demeı artqa teýip,
О́miri esten ketpes dáýir qyldyń, – dep salýy – sonyń aıǵaǵy.
Adam qabiletiniń sheksiz ekendigine rııasyz senetinderdiń birimin. «Qyrymnyń qyryq batyryn» aılap jyrlaǵan Muryn jyraýdyń qasıeti bizdiń ákemizde de bar edi. Bir Qulan aqynnyń ózinen 3000 jol óleńin jatqa aıtatyn Mákeńniń taǵy bir ereksheligi – ol kisiniń áńgimeshildigi. Áttegen-aıy sol, bir oqıǵany ár joly qubyltyp jetkizýge sheber ákemniń es bilip, etek japqannan el aǵasy bolǵanǵa deıingi nebir áńgimeleriniń úntaspaǵa túgeldeı túspeýi. «Manaptyń qyzyr atanýy», «Táýip bolatyny», «Kekesh qurdasymen qatyn izdeýi», «Orys aqynmen aıtysýy», «О́zbekstandyq qońyrattardy elge qaıtýǵa úgittep baryp «Qońyrat» dastanynyń týýy» (ókinishke qaraı saqtalmaǵan), «Manap pen etiginiń aıtysy», «40 qurdasyna arnaý», «Nartaımen saparlary», t.b. tizim jalǵasa beredi.
Áke jolyn qýyp, mádenıet bólimine qyzmetke ornalasqan meni «ysylsyn» deıtin bolýy kerek, keıde malshy otarlaryn aralaýǵa birge alyp shyǵatyn. Mákeńdi Qudaıdaı syılaıtyn malshy aǵaıyn bir yrǵap-jyrǵap qalady. 3-4 kún dý-dúrmekten soń qaıtý sapary sóz bolady. Kezekke ilikpegender kádimgideı ókpeleıdi. «Áı, pálenshe-aý, sender órissińder ǵoı, «jaman qoı órisin bir kúnde taýysady, sosyn ızolıatorǵa
aýysady» degendeı bolmasyn da, endigi joly senen bastaıyq», – deıdi, Mákeń basalqy aıtyp. Shyndyǵynda da ýádege berik ol kisi keler joly sol shopannyń úıinen issapardy jalǵastyratyn. Qarapaıymdylyǵy kózge uryp turatyn ákem bertinirekte bolmasa «ekinshi tyń erleri» atanǵan malshy qaýymdy atpen aralaıtyn jáne at bolǵanda qandaı, shetinen jorǵa. Taıpalma jorǵalar.
Birde Besaryq dúkeninen ol-pul alyp úıge qaıtqaly turǵan ákemizge sovhoz partorgi Tileý Totaev aǵamyz jolyǵyp, bástese ketedi. Jer ybylyńqy-sybylyńqy kez bolsa kerek. Bástiń narqy aıqyndalǵan soń, 7 shaqyrymdaǵy «Aqtasqa kim birinshi jetedi?» degen saýal kóldeneń tastalady. Tileý aǵamyzdyń astynda sý jańa «Ýazık», Mákeńde – ekpini qatty qara jorǵa. Mákeń de tebinedi, Tilekeń de shopyryna «Gazdy bas!» deıdi. En dala qıqý da, qıqý. Qurǵaqtaý jerde «Ýazık» alǵa shyqsa, shalshyqtaý jerde jorǵa des bermeıdi. Ne kerek, kelisimdi mejeden jorǵanyń moıny birinshi ótedi. Aty báıgeden kelgen Mákeńe Tilekeń: «Áı, Manapjan, atyń ozdy, oǵan daý joq, biraq kelinge alǵan kámpıt-sámpıtten qaldy ma eken birdeńe?» – degende baryp, Mákeń sandy bir-aq urady. Sóıtse, manaǵy elirme shabysta qorjynnyń aýyzy sógilip, ishindegisi shashylyp-tógilip, rásýa bolǵan eken de. Oǵan qaraıtyn Mákeń be.
On jyldyqty syrttaı bitirgen Mákeń óz betinshe kóp izdenetin. Meniń joǵary oqý ornyna dep jınaǵan kitaptarymdy da qyzyǵa oqyp shyqqany áli esimde. Bázbir kezderimiz pikirsaıysqa kep tireletin, álbette, kóbisinde jeńis quımaqulaq Mákeńniń qanjyǵasynda ketetin. Islam tarıhyna tereń boılap bara biletin ákemiz Quran aıattaryn da birsydyrǵy táýir qyraǵatpen oqıtyn jáne ilimdar kisilerden suraýdan áste bir tanǵan emes-ti.
Bir jıynda eptep moldalyǵy bar qudasy Amalqoja «óıtýge bolmaıdy», «búıtýge bolmaıdyny» kópteý aıtyp otyrdy, sony unatpady ma Mákeń: «Amalqoja, aıtqandaryńyz durys-aq, osy biz qoja-moldalar qyzyqpyz, jumaqqa ózimiz kirip alamyz da, basqa adam enbesin dep ishinen esikti bekitip ilip alamyz. Áıtpese, Allanyń aq jolynda sharıǵattyń mynandaı bir jeńildetilgen tustary da bar ǵoı», – dep birneshe aıattardan úzindi keltirdi.
Ábekeń de qaıtyp ol taqyrypqa jolaı qoımady. Uqqanǵa Mákeńdeı adamdardyń ár sáti, ár sózi ónege ekeni daýsyz.
1982 jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq aqyndar aıtysynda Túrkistan aýdanynyń namysyn qorǵaıtyn boldym. Qarsylasym – belgili aıtysker Kópbaı Omarov. Aıtystan úsh kún buryn Kóken atamnyń batasyn alaıyn dep aýylǵa barǵanmyn.
– Áı, sen aıtysaıyn dep jatyrsyń ba? – dep saýal tastady Mákeń.
– Iá,
– Kimmen?
– Kópbaı Omarovpen.
– «I...» – dep oılanyp otyrdy da, – Qalaı aıtyspaqsyń? – dedi ákem, synaı barlap. Birer pikirimdi tyńdaǵan soń: – Kópbaı aıtystyń arystany bolsa, sen sahnaǵa endi shyǵyp tursań, myna sózderiń saǵan opa bere me? Kópbaıdy jeńý úshin emes, teń túsý úshin aıtys. Seniń jeńisiń – sol. Kópbaı maqamdy aqyn, ýájge júırik, onyń ústine syrnaıynyń sıqyrly úni de tyńdarmanyn baýrap, oı tolǵaýǵa mursat beredi ǵoı, – dedi Mákeń. Sol joly meniń Kópbaımen aıtysymdy tóreshiler teń dep baǵalady. О́zim de kóp uzamaı aıtysqa syrnaımen shyǵatyn boldym. Men muny áke tálimi dep uǵamyn.
Ákemizdiń 60 jyldyq mereıtoıy shyn mánindegi óner merekesi bolyp ótti. Aýdan basshylary da baryn saldy. Tipti úı-jaı da nazardan tys qalmady, aınaldyrǵan birer aptada esik aldyna kireberis senek te turǵyzyldy. Jumys bitken soń ákem PMK-nyń bastyǵyn shaqyryp, qyzmet aqysyn surady. – Oı, Máke, sizdiń mereıtoıyńyzǵa jasaǵan tartýymyz ǵoı, – dedi ańqyldaǵan qalypta.
– Joq, shyraǵym, seniń qaltańnan bereriń bolsa bir sári, bul – memleket qarjysyna salyndy ǵoı, men sekildi árkim 60-qa toldym dep opyryp jeı berse ne bolmaq. Mynany kassańa quı, – dep sońǵy tıynyna deıin sanap qolyna ustatqan ákemniń osy bir qylyǵy, átteń-aı, kóp zamandastaryna buıyrmady ǵoı.
Mereıtoıy qarsańy bolatyn. Esik aldyna avtodúken kep toqtady.
– Máke, oblystyq saýda uıymy basshylary jibergen edi, – dedi mán-jaıdy baıandaǵan jigit. Dúkende ne joq deısiń, qyzyldy-jasyldy dúnıelikter kóz súringendeı.
– Shyraǵym, bizge basy artyǵynyń qajeti shamaly. 30-40 adamdyq kıttik matany aqshaǵa esepte, – dedi ákem.
«Oıbaı-aý, mynany aparyp satyp jiberseń mıllıoner bolyp shyǵa kelesiń ǵoı, á» – dep gúbir ete qalǵan bir aǵaıyndy: – «Áı, ne dep tantyp tursyń, saýdager me edim. Erteń Mákeń kórseqyzar eken degen atqa qaldyraıyn dep tursyń ba?» – dep tyıyp tastady. Dúnıeni shyn máninde qoldyń kiri dep qana qabyldaǵan ondaı adamdar sırek qoı, shirkin.
Keńes ókimetiniń shyǵarmashylyqty baǵalaǵanynyń jarqyn bir kórinisi – jazǵanyńa «gonorar» tóleýi edi ǵoı. Bir qyzyǵy bizdiń ákemiz qolyna sol aqshany ustaǵan pende emes. Bolmashy zeınetaqy alatyn ákesiniń kóńilin aýlaǵandyǵy ma, bárin sol kisige aýdartyp qoıǵan. Ákesi Kóken de: «Áı, osy joly pensııam az bop qaldy, jóndi jazbaı jatsyń-aý», – deıtin ázildep. Birde ákemizdiń atyna qomaqty qarjy keldi. Jańa kitabynyń qalamaqysy – bir avtokóliktiń quny. Aýyldyń poshtashysyna: – «Tátemniń pensııasy ǵoı, sol kisige berińiz», – deıdi ákem. Ondaı kóp aqshany qolǵa ustamaǵan Kóken shal da: – «Áı, mynaý kópteý syndy ǵoı, Manaptyń ózi alsyn», – deıdi bas tartyp. 5-10 kún tartystan soń aqyry «pensııasyn» alǵan atam: «Áı, aqbasym jarady, 12 jasynan nanyn jegizdi ǵoı maǵan», – dep otyratyn-dy. Ákesin qatty qurmetteıtin Mákeń ol kisi qaıtqan soń birden qartaıyp ketkendeı kórindi maǵan. «Ákemniń bir-aq armany bar edi, – deıdi ákesiniń qazasynda. Jurttyń bári «oıpyrmaı Manaptyń ákesiniń qandaı armany boldy eken?» dep eleńdeıdi ǵoı baıaǵy.
– Meniń pensııaǵa shyqqanymdy kóre almaı ketti ǵoı, – deıdi, 59 jarym jastaǵy Mákeń sonda da sabyrly qalpynan bir tanbastan ózine tán jyly ázilmen. Aıtpaqshy, sol zeınetkerlikti ákesi túgili Mákeńniń ózi de kóre almaı ketti. Aıyqpaıtyn dert jabysqanda ol kisi Paıǵambar jasynda edi. Ákemizdiń dertine aýdandaǵylardyń ister qaırany qalmaı oblystyq aýrýhanaǵa jóneltti. Munda da kóńil suraýshylar kóp, kisi aıaǵy basylmaıdy. Bir kúni barsaq ákem joq. Kútýshi qyzdary: – Qazir pálen bólimge kezdesýge ketti, – deıdi jaıbaraqat, ile túsinbeı turǵanymdy ańǵaryp: – Emhanada jatqan aýrýlardyń ótinishi boıynsha Mákeńmen kezdesýler uıymdastyrylyp jatyr ǵoı, – dep sózin jalǵady. Senerimdi de, senbesimdi de bilmeımin. Sonshalyq aýyr syrqat kisi qalaı kezdesý ótkizedi. Sóıtkenshe jyljymaly arbamen ákemdi jetkizdi. Túri sharshańqy kóringenimen, kóńili kóterińki.
– Máke, osyndaǵylardyń qaısysyna qandaı jazmysh buıyryp turǵany bir Qudaıǵa aıan ǵoı. Sizdi kórgen bar, kórmegen bar kezdesýge yntyq, – dep tanys jigitter qolqa salyp edi. Sózderin jerge tastaı almadym, – deıdi ákem. Kóptiń adamy da.
Baqılyq bolarynan bir kún buryn inisine aıtyp semiz jylqy aldyrǵan, bazarǵa kisi jibergen ákemiz:
– Balam-aý, «bireý sabaqqa keledi, bireý tamaqqa keledi» degendeı, kóńil suraýshylar kóp qoı, – deı saldy eleýsizdeý. Sóıtsem, abyr-sabyrda bizdi sasqalaqtap qalmasyn degen ishki daıarlyǵy eken ǵoı.
Sol túni áýletimizdiń úlkeni – Mútán atamyzdy shaqyrtty. Esikten ene eńiregen atamyz: «Men kári quzǵyn boldym ǵoı, kóreıin degenim osy ma edi?» – dedi, ákemdi qushaqtaı qulap. Shalqasynan, qolyn aıqastyra jatqan Mákeń: – Ata, sabyr saqtańyz, sharshap qalasyz, – dedi de, «Qunyt» duǵasyn oqyp shyqty. Daýys yrǵaǵy birqalypty estildi. «Rabbáná átıná fıd dúnıá hasanátán ýa fıl ahıratı hasanátán ýa qına azaban nár», – dep jalǵastyrǵan ol, shúńirektene túsken janaryn tik qadap: «О́zderińiz osylaı demeısizder me, ata?» – dedi suraýly keıipte. Sóıtti de esin jıyp, ózine kelgen atamyzǵa qosylyp kálıma aıtqan ákemiz, ımanyn úıirtti. Úıdi zilmaýyr óli tynyshtyq jaılady. Shamalydan soń: – Ata, sharshadyńyz ǵoı, demalyńyz, balalarǵa bas-kóz bolyńyz, men de tynyǵaıyn, – dedi ákem. Atamyz esikten shyǵysymen: «Shaı ákelińder!» – degen Mákeń, usynǵan keseden birer urttap, otyrǵandardy bajaılaı kóz júgirtip sholyp shyqty da: «Men aıaǵymdy úzeńgige salyp turmyn, qazir attanamyn. Qoldaryńdy jaıyńdar, batamdy bereıin», – dedi. О́leńmen órilgen tilek tógile berdi, tógile berdi.
Áttegen-aı, esimiz kiresili-shyǵasyly qalypta otyrǵan bizdiń ákemizdiń sońǵy ósıetnamasyn túgel zerdelep alarlyq áddimiz qaısy, ol úshin dúnıege Manap bolyp jaratylýyń kerek shyǵar. Alaqandar jaıýly, botalaǵan kózder. Shybynnyń ushqany estilerdeı tynyshtyq. Tek Mákeń aıtyp jatyr, aıtyp jatyr...
Entigińkirep qalǵan ákemniń daýsynda ilki diril paıda boldy, ishki tolǵanysyn basqysy keldi me, tereń tynystap baryp, ary jalǵap ketti:
...Aǵaıyn tursyń qaýmalap,
Tapsyrǵaly otyrmyn,
Allanyń janyn amanat.
Paıǵambar jasqa jetkesin,
Az jasadym demeımin,
Bárine shúkir, qanaǵat.
Duǵaı sálem el-jurtqa,
Bolyńdar saý-salamat!
Duǵańmen joqtaı júrersiń,
Arttaǵy qalǵan jamaǵat.
Al baýyrlarym, artyq sózim bolsa, aǵat isim bolsa keshirińder. Men senderge rızamyn, sender de razylyqtaryńmen meni aq jolǵa attandyryńdar, – dep jantaıýǵa bet alǵan ákemizdi qoltyqtan demeı berdik. 5-10 mınýt óter-ótpesten-aq qol-aıaǵy sýı bastaǵan Mákeń qaıta tilge kelgen joq.
Sáýirdiń barqyttaı jyly, alqarakók túniniń qoınynda qystyǵa uzaq jyladym. Aspan álemine telmirip turyp, kenet tún túnegin tilgileı jarqyrap aǵyp bara jatqan juldyzǵa nazar aýdardym: «Meniń aıaýly ákemniń baqılyq bolǵan jany shyǵar-aý», – degen oı kókeıimnen kópke deıin ketpeı júrdi.
Ábdikerim MANAPULY,
aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri
