Qojabergen babamyz áskerbasy, 23 jyl boıy qazaq, noǵaı, qaraqalpaq halyqtarynyń birikken jasaǵyna qolbasshylyq jasaǵan sardar, ordabasy, sonymen qatar óz zamanynyń ozyq oıly adamy, ári aqyn, ári jyraý bolǵan. «Elim-aı» epıkalyq dastany men «Baba tili», «Er Kókshe», «Eńsegeı boıly er Esim» qıssalary men «Naýryz», «Qaıran jastyq» jáne t.b. ondaǵan óleń-tolǵaýlary onyń aqyndyq, jyraýlyq qýatynyń tereńdigin kórsetedi. Bul týraly akademık Manash Qozybaev kezinde: «Ol tek bir «Elim-aıda» ǵana bir ǵasyrdyń syryn, muńyn ashty. Ol jyraý ǵana emes, zamananyń uly shejireshisi» dep jazǵan edi.
Endi mine, erdiń alyp boıyn kórsetken eńseli eskertkishi boı kóterdi. Jyraýdyń qolynda qylysh, naıza emes, ózi jazǵan «Jeti jarǵy» tur. Bul urpaǵyna zańmen júrip, endigi jerde ilim men bilimdi qarý etseńder ǵana ozasyńdar degen oıdy bildirgen. Sáýletshi Qazybek Satybaldyǵa osy usynysty aıtqan aqyn, jazýshy-dramatýrg Baıanǵalı Álimjanov eken. Monýmentte tipti Qojabergenniń jyraýlyǵy da ekinshi planǵa qalyp, dombyrasyn ekinshi qolymen keıin ustap tur...
Eskertkishtiń ashylý saltanatynda «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Máýlen Áshimbaev jalyndy sóz sóılep, Qojabergen jyraýdyń qazaq tarıhynda alatyn bıik orny týraly tereńnen tolǵap, aıtyp berdi. Shyǵyp sóıleýshiler qatarynda bolǵan Májilis depýtaty Abaı Tasbolatov, «Jeti jarǵy» jáne «Qojabergen jyraý» qorynyń tóraǵasy Beket Turǵarauly jáne t.b. eskertkishti ornatýǵa kúsh salǵan oblys ákimi Qumar Aqsaqalovqa da alǵystaryn aıtty.
Eskertkishtiń bıiktigi 12 metr, salmaǵy 5 tonna. Ony salýǵa 80 mln teńge qarajat jumsalypty. Ázirge bul eskertkish Qyzyljardaǵy eń bıik monýment bolyp tur.
Eskertkishtiń ashylý saltanaty aldynda Manash Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetinde Qojabergen jyraýdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna, qaıratkerligi men qolbasshylyǵyna arnalǵan respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa bolyp, oǵan elimizge tanymal tarıhshylar, saıasatkerler, ǵalymdar, aqyn-jazýshylar, ólketanýshylar, BAQ ókilderi men ýnıversıtettiń oqytýshy-stýdentteri qatysty.
Konferensııany ashyp, júrgizip otyrǵan ýnıversıtet rektory Serik О́mirbaev alǵashqy sózdi Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı Aıaǵanǵa berdi. Ol Qojabergen babamyzdyń qazaq dalasynyń azattyǵy men táýelsizdigi jolynda atqarǵan isterine jalpy sholý jasap, esimi umyttyrylǵan tulǵanyń qaıta jańǵyryp, halqymen qaýyshýy jáne búgingi urpaqqa úlgi, ónege bolyp otyrǵandyǵynyń ózi – elimizdiń qaıta túlep, táýelsizdiktiń irgesin rýhanı turǵydan nyǵaıta túskeniniń bir belgisi ekenin atap ótti. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Talas Omarbekov óziniń baıandamasynda Qojabergen Tolybaıulynyń esimi Y.Altynsarınniń, M.Kópeevtiń, S.Toraıǵyrovtyń eńbekterinde de atalatynyn aıtty.
Konferensııada sóz alǵan belgili tarıhshy, professor Amanjol Kúzembaev tarıhnamanyń bir tarmaǵy «tulǵataný» dep atalatynyn, sol boıynsha Qojabergenniń eńbegi tarıhqa ne ákeldi dep saralanǵanda, Sibirdiń qazaq jeri bolǵandyǵyn dáleldep, al óziniń jalpyulttyq deńgeıge kóterile alǵan dara tulǵa ekendigin tanytatynyn aıtty. Jalpy, onyń aıryqsha alty sıpaty bar tulǵa ekendigin ashyp, ǵylymı eńbek jazǵanyn da jetkizdi. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Hangeldi Ábjanov ta óziniń baıandamasynda Qojabergenniń ondaǵan sony sıpattaryn aıtty. Sonyń ishinde onyń eńbekteri HVIII ǵasyrdaǵy qazaqtyń oı-órisi men taldaý, talǵamy eýropalyqtarmen bir deńgeıde bolǵanyn kórsetetinin tilge tıek etti.
Zań ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Erbol Abaıdildanov jyraý eńbekteriniń quqyqtyq aspektilerine kóńil aýdartyp, onyń «Jeti jarǵysy» óz zamanynyń ozyq qujat ekenin jetkizdi. Osy ýnıversıtettiń taǵy bir professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Serik Negımov Qojabergenniń shejiresin sheshe jaǵynan zerttep júrgenin aıta kelip, onyń ákesi Tolybaı synshy ataqty Jalańtós bahadúrdiń apasynan týǵanyn dáleldegenin aıtty. Sóıtip ǵalym, qaı jaǵynan alǵanda da jyraýdyń tegi myqty ekenin ashqan eken.
Konferensııada «Jeti jarǵy» jáne «Qojabergen jyraý» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Beket Turǵarauly men zań ǵylymdarynyń kandıdaty, belgili qoǵam qaıratkeri, respýblıka boıynsha saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń esimderin anyqtaý jáne aqtaý jumystarymen aınalysatyn «Qaharmandar» qorynyń tóraǵasy Sabyr Qasymov ta baıandama jasady. B.Turǵarauly Túrkııada Qojabergen jyraýdyń «Elim-aı» dastanynyń túpnusqasy bar ekenin aıtyp, endigi mindet sonyń kóshirmesin jetkizý dep atap ótti. Konferensııanyń minberine kóterilgen aqyn Baıanǵalı Álimjanov ta jyraý babasyna arnaǵan aǵyl-tegil jyrlaryn tógip-tógip tastady. Bir qyzyǵy, osy sharanyń ótýine ýnıversıtetpen birge Erik Nuraqaev, Jarasbaı Súleımenov, Jomart Omarov, Naǵashybaı Barlybaev syndy kóziqaraqty, belsendi azamattar atsalysyp, qonaqtarǵa ózderiniń syı-sııapattaryn jasady. Sóıtip shara naǵyz halyqtyq sıpat aldy.
Qazir Qyzyljarǵa áýejaı jaqtan kirgen barlyq jolaýshyǵa aldymen Qojabergen jyraýdyń alyp eskertkishi kórinetin boldy. Shý degende eskertkishti qaıda qoıýdy sheshe almaı, kóptegen pikirtalas bolǵan. Artynan eń durys sheshim ózinen ózi tabylyp, jyraýdyń ózi: «ákemiz Qyzyljar dep atap ketken» deıtin jerdiń qaqpasyn ashqandaı bolyp Máńgilik eldiń sıpatyn asqaqtatyp tura qaldy...
Jaqsybaı SAMRAT,
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
