Beısenkúldiń aǵa-inileri, ápke-sińlileri meni quraq ushyp qarsy alyp, saýapty isime qabyl bolsyn aıtyp, máre-sáre kúı keshtik. Mal soıylyp, qazan asyldy, áńgimeniń tıegi aǵytyldy. Mundaıda aıtylatyn áńgimeniń aýany belgili ǵoı. Bári marqumnyń jaqsy qasıetterin tilge tıek etip, erte ketkenine ókinish bildirip, meniń bala-shaǵama, nemerelerime ómir tilep, nıetterin bildirip jatty. Sóz sóılegen keıbir jaqyndarynyń kóńilderi bosap, sózderiniń sońyn jutyp, kózderine jas aldy.
О́z kezeginde men de qaıyn aǵalaryma, qaıyn inilerime, baldyzdaryma, bajalaryma, jegjattaryma, Beısenkúldiń balalyq shaǵyn birge ótkizgen, búginde shaý tartqan jora-joldastaryna, synyptastaryna, osyndaı qyz tárbıelep ósirgen marqum ata-eneme, jalpy eline shyn júregimnen shyqqan rahmetimdi jetkizdim.
– Beısenkúl ekeýmiz keıde sózge kelip qalatyn edik, – dedim men sonda, – ol betiń bar, júziń bar demeı, qashanda týra sóıleıtin ádetimen «otbasy bolyp, jurtpen aralas-quralas júrgenimizge meniń úlesim mol» dep bir-aq kesetin. Buǵan men kádimgideı shamdanýshy edim. Keıin oılap qarasam, onyń sóziniń jany bar eken. Shynynda da Beısenkúldiń qoly ashyq, dastarqany mol edi. Qashan, qandaı qonaq shaqyrsam da, keıde tún jarymynda bireýdi ertip kelsem de, qabaq shytpaı qarsy alyp, kútimin jasap, shyǵaryp salatyn. Al arnaıy qonaq shaqyrǵandaǵy dastarqan jasaýy da erekshe bolatyn. Qonaqqa jaıǵan dastarqanynyń jaınap turatynyna kezinde mán bermeppin.
Taǵy da basqa kóptegen izgi tilekter kezegimen aıtylyp, marqumǵa baǵyshtaǵan duǵamyz qabyl bolsyn deýmen kóńildi bir demdep, kelin, bala-shaǵa, nemerelerimizben jınalyp, Astanaǵa attanyp kettik. Jolaı oıǵa battym. Qalaı úılengenimiz, Almatyny adaqtap, kóp jyldar kisi esiginde, páterde júrgenimiz, televıdenıege jumysqa turarda qaladan tirkeletin úı izdep, bir orys kempiriniń josparda joq úıin úlken mashaqatpen josparǵa kirgizip, sol úıge tirkeýge turyp, arada biraz ýaqyt ótkende úılenip, áligi orys kempirdi áke-kóke dep júrip, Beısenkúldi de sol úıge tirkeýge turǵyzǵanym, jeti jyldyń ishinde 14 páter aýystyryp, aqyry baspanaǵa qol jetkizgenimiz – bári-bári kóz aldymnan tizbektelip ótti.
Mine, osyndaı qıyndyqtyń bárin Beısenkúl menimen birge kóterdi. Úılengen kezimizde ekeýmizde eki chemodan, eki-ekiden kórpe-jastyq, kórpeshe boldy. Páterden-páterge aýysqanda kósheden jeńil mashına ustaı salýshy edik. Bireýdiń esiginde júrgen janyma batyp, nesine qaldym osy Almatyda dep kúıinetinmin ońashada. Al Beısenkúlde munyń biri joq, kóship-qonyp, jumysyna baryp kelip, úıdiń tirligin istep júre beretin.
Qolda barda altynnyń qadiri joq dep, atam qazaq qalaı dál taýyp aıtqan. Bul sóz týra Beısenkúlge arnap aıtylǵandaı bolyp kórinedi maǵan. О́ıtkeni onymen birge bolǵan kezimde kóp nárseni baıqamappyn. Bári solaı bolýǵa tıisti sııaqty bolyp kórinetin. Qaıyn jurtta bolǵanda aıtqan sózime qaıta oralaıyn. «Men bolmasam, qalaı ómir súrer ediń?» deıtin keıde istegen isime kóńili tolmaı. Ondaıda «О́ıtip-búıtip kúnimdi kórer edim de» deýshi edim qıtyǵyp. Qazir oılasam ol meniń sharýaǵa qyrsyzdyǵymdy synaıdy eken.
Shynynda da úı sharýasyna joq ekenim ras. Mysal keltireıin. Páterge ıe bolǵannan keıin kóp adamdar onyń ishin jıhazǵa toltyrýǵa asyǵady emes pe. Al meniń oıym basqasha. Jıhazdyń bári qymbat, oǵan aqsha jetpeıdi, sondyqtan jaǵdaı túzelgenshe arzanqol dúnıelermen kún kóre turý kerek. Osyndaı oımen kireberiske temirden jasalǵan qarapaıym kıim ilgish, aıaq kıim qoıýǵa temirden jasalǵan tekshe alyp keldim úıge. Beısenkúl úndemedi. Arada biraz ýaqyt ótkende, úıde kireberiske arnalǵan jıhaz, asúıge tońazytqysh paıda boldy. Bulardy Beısenkúl aı saıyn belgili bir somasyn tólep turýǵa kelisip, dúkennen nesıege alypty. Keıin basqa dúnıelerdi de solaı jaıǵastyryp, úıdiń ishin retke keltirdi.
Beısenkúl úıdiń de, túzdiń de tirligin qatar alyp júre beretin. «Qazaqstan kommýnısi» (qazirgi «Aqıqat») jýrnalynda jumys istep júrgen kezimde saıajaıǵa ıe boldyq. Eki bólmeli shaǵyn úı saldyq. Beısenkúldiń baý-baqshalyq jumystyń naǵyz mamany ekenin sonda bildim. Esiktiń aldyn gúldendirip, úıge shelek-shelek jemis-jıdek tasydyq.
Sol jyldary men qatty aýyrdym. 1979 jyly búıregime tas baılanyp, operasııa jasatqan edim, jyldar óte kele sol qaıta qozyp, 1994 jyly ekinshi ret operasııa jasattym. Ol kezde Qazaqstan Prezıdenti men Mınıstrler Kabınetiniń apparatynda jumys isteýshi edim, 4-5 aı jumysqa shyǵa almaı úıde jattym. Keıin jurt qataryna qosyldym ǵoı. Sonda nege ekenin qaıdam, saıajaıdaǵy kórshilerim de, úıdegi kórshilerim de Beısenkúldi maqtaıtyn. «Áıeliń bolmasa jaǵdaıyń qıyn bolar edi, Beısenkúlge rahmet!» deıtin. Bálkim solaı da shyǵar.
1997 jyly jeltoqsan aıynda Parlament apparatymen Astanaǵa qonys aýdardyq. Beısenkúl kerek-jaraqtarymdy rettep, meni attandyrdy. Páter alǵanǵa deıin jataqhanada turdyq. Sonda Beısenkúldiń meni qalaı jaraqtandyrǵanyna bólmelesterimniń bári rıza boldy. О́ıtkeni mende dári-dármek, kese-sháınek, kórpe-tósektiń bári bar. Tipti bul jaqta aýyz sý dáminiń onsha emestigin bireýlerden estidi me eken, sý súzgige deıin salyp jiberipti.
Jazda ózi de jetti. Ol jaqtaǵy úıdiń zattaryn býyp-túıip, poıyzǵa salyp ala kelipti. Sonymen Astanadaǵy ómirimiz bastaldy. Beısenkúlge jumysqa shyqpaı-aq qoı dep keńes berdim. Medbıkelerdiń aılyǵy az, baryp kelýinen, tamaǵynan artylmaıdy. Odan da biryńǵaı úıdiń sharýasymen aınalysqany durys. Osylaı sheshtik. Balam ekeýmiz jumys isteımiz, qyzym oqıdy. Tamaq daıyn, úı jınaýly, kir jýýly. О́mir óz kezegimen ótip jatty. Balam úılendi, ulan-asyr toı jasadyq, nemere súıdik. Bizden baqytty adam joq sııaqty edi.
Kenet Beısenkúl jıi-jıi aýyryp qala beretindi shyǵardy. Nebári 5-6 aıdyń ishinde aýrýy asqynyp, aqyry operasııa stolynan bir-aq shyqty. Onyń da kómegi bolmady. Arada taǵy da 3 aı ótkende, ıaǵnı 2008 jylǵy jeltoqsannyń 23-kúni bizdi zar jylatyp, máńgilik saparǵa attanyp kete bardy. Oǵan da bıyl, joǵaryda aıtqanymdaı, 10 jyl tolady.
О́mir bir ornynda turmaıdy. 10 jylda birtalaı ózgeris oryn aldy. Qyzym turmys quryp, jıen nemereler dúnıege keldi. Beısenkúl ózi qoınyna alyp jatyp ósirgen tuńǵysh nemeresinen keıin jáne úsh nemere dúnıege keldi. Ásirese kelinime rızamyn. Qazaqtyń kelin eneniń topyraǵynan jaralady deıtin sózi ras-aý deımin. Kelinimniń isi tap-tuınaqtaı. Balanyń jumystan basqamen isi joq. Bárin kelin bitiredi. Tipti úıdi kúrdeli jóndeýden ótkizýge de ózi bas-kóz bolyp júredi. Týra Beısenkúl. Marqum jumystan kelgenimde aıaq kıimimdi shesher-sheshpesten, as úıden staqanyn ala júgirip, iship al dep, sýsyn ne shóp dári usynýshy edi. Osy kúni sondaı minezderi esime túskende júregim eljirep ketedi. Keıde sony aıtyp, kelinimdi maqtasam, balam sondaı kelindi úıge alyp kelgen kim dep ázildeıdi.
Beısenkúldiń qyryq kúndigin ótkizerde 60 joldan turatyn joqtaý óleń jazdym. Sonyń sońǵy shýmaǵyn:
Mańdaıdaǵy juldyzym,
Jaǵamdaǵy qundyzym.
Joqtatpaıdy ózińdi,
Urpaqtaryń, ul-qyzyń.
О́ziń baqqan nemereń,
Qylyqtary bir qyzyq.
Ol da ósip keledi,
Bizderdi tik turǵyzyp.
Solar aman bolsyn dep,
Duǵa jasap sońyńnan
Júrermiz biz bet sıpap
Tilekten shep qurǵyzyp,
degen joldarmen aıaqtaǵan edim. Basqa amal bar ma?! Alla taǵala jatqan jerińdi jaryq qylyp, peıishte nuryńdy shalqytsyn degen tilektemiz.
Orynbek JOLDYBAI,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
