О́kinishke qaraı, teatrdyń sol kúngi qoıylymynyń jarııasyn qyzmetker úntaqtaǵa almastyryp japsyrsa kerek. Kúlkili komedııa kórip eki ezýi aıyrylǵansha kúlýdi armandap kelgender tragedııa qoıylymyna kirgizilgen. Al tragedııalyq qoıylymǵa kelgender kúlkige qaryq bolaryn bilmedi. Alaıda qorytyndy ózgermedi. Kórermender ózine qajet qoıylymǵa razy. Kúlki izdegender ishek-silesi qatqansha kúldi, tragedııa kórermenderi barynsha solqyldap jylap shyqqan sát kerim edi.
Kórermenniń naqty bet-beınesin sezine alǵan syqaqshy osy bir ázildi oıynan shyǵarsa kerek.
Bizdiń dáýirdegi ýaqyt mashınasy kóz ilespes jyldamdyqpen ketip barady. Kóp nárse ózgerdi, sonyń ishinde ádebıettiń jedeldigine qaıran qalýǵa bolady. Búgin biz – «osy zamanaýı ádebıettiń baǵyt-baǵdary», «osy zamanǵy ádebıettiń basty janry», «tyń jańa poezııa» delinetin qartań ustazdyń semestrden semestrge deıin sekirgen shubalańqy taptaýryn leksııasynyń kúni kelmeske ketkenin kórdik. Baǵdar sát saıyn ózgerip, «janr» degen uǵym anyqtamasynan aýytqyp barady. Ásirese poezııanyń qaı jaǵy jańa, qaı jaǵy kóne, qaısysy bylǵanyshty, qaısy jasandy ekenin aıyrý qıynǵa soǵýda. Oqyrman turaqty lázzattan, jazýshy turaqty úlgiden ketti.
Biz, ásirese, burynǵy sosıalıstik qyzyl qamaqtaǵy elder oqyrmandy birdeńgeılik qalypqa salý úshin arpalysyp baqtyq. Jalpy oqyrmannyń jeke dara álemimen sanaspadyq. Kerisinshe aty áıgili professor, qıqar kósemniń kózqarasyn árkimniń mıyna quıýdy oıladyq. Osyndaı ortada aıaqtandyq.
Janr degenimiz qandaı da bir shyǵarmanyń myzǵymas anyqtamasy edi. Janr demeseń oqyrman áýeli neni uǵatynynyn bilmeıtin. Jańa shyǵarmasyn jarııalarda kósemsóz zergerleri men ádebıetshiler «tragedııa», «satıra», «batyrlar jyry», «tarıhı tóńkeristik», «turmystyq», «lırıkalyq» dep laqap ataý berýi mindetti bolatyn. Oqyrman qaýym joǵarydaǵy ázildegideı, qandaı shyǵarma oqıtynyn, qandaı pesa kóretinine psıhologııalyq turǵyda daıarlanatyn-dy. Oqyrman ózinshe paıymdaý azattyǵynan tysqary, olarǵa asa qurmetti hakimder men sarapshylar aldyn ala uǵyndyrady. Ádebı oqýlyqtar bir saryn, joǵarydan tómen qaraı úgittep túsindiriletin. Bul áıgili «1984» romanynan bastap, «Farengeıttiń 451 gradýsyna» deıingi shyǵarmalarda kórinis tapqan tanys qubylys.
Taǵdyr tálkegi bolýy kerek, 1984 jyldan «ıdeıa qylmysyna» baqylaý qoıý, erkin oılaýdan saqtaný dertine qarsy tek sosıalıstik elder ǵana emes, jalpaq álem túgeldeı tyǵyryqqa tirelgen. Toqsanynshy jyldardan bastap shyǵarmany mindetti túrde anyqtamalaý barynsha aýlaqtaǵan. Basqa halyqtar qaıtkenin qaıdam, Mońǵolııada keıbir janrlar atymen joıyldy. «Tarıhı tóńkeristik» shyǵarmalardyń oqyrmandary joǵalyp, bir kezek «saıası janr» paıda boldy. Sońynan barlyq shyǵarma tek «lırızmge» almasyp, sońynan onyń da búkil máni joǵaldy. Birte-birte oqyrmandar janrdy ádebıettiń bir bólek sıpaty dep túıindeı bastady.
Túr jaǵynan poezııada «óleń», «poema», «óleń-roman» degen belgili úsh túrdiń sońǵy ekeýin tańdap jazyp otyratyn «maqulyq» birjola ǵaıyp boldy. Proza tek qana «áńgime», «povest», «roman» atty úsh bólek túr keıpinde qaldy. Biraq ortańǵysymen de qosh aıtysar túrimiz bar. Osylaısha jalpy ádebıette «óleń», «áńgime», «roman» atty úsh qana janr qaldy. Jýrnalızm yqpaly ádebıetke naqty ornyǵa bastaýy sonaý Montenniń dáýirinen beri «handyq» qurǵan, qazirgi «esse» qoǵamdy synap, mineıtin derekti áńgimemen sıntezdenip bolashaqta taza ádebıettiń negizgi úsh janryna yqpal etip aralasyp júr.
Sondyqtan búgingi ádebıette «janr» degen qatań saýal qaldy ma? Osyndaı shekara shek túsinikteri túbegeıli joıylǵannan keıin ádebıet sanalyq jaǵynan azat etilgen dáýir keldi. Damý qarqyndy jalǵasýda. Osy zamandyq ádebıettegi transformasııa degenimiz osy. Osynaý transformasııalyq nátıje boıynsha «janr» degen qalypty túsinik joıylyp barady. Endi óleń + sana = es juǵyndary qaldy. Roman +maqala = derekti roman. Roman +esse = pálsafa...
Tarıhı romandy derekti romanǵa júkteýge bolatyndaı. «О́leń» atalatyn poezııalyq sanany, sol sekildi lırıkalyq qysqa shaǵyn áńgimelerdi, keıde tipti esseni de soǵan qaraı ıkemdeýge bolatyn sekildi. Sondyqtan ádebıettegi qaı janr bolsa da búgin básekege qabiletti me degen suraqqa jaýap berýdiń ózi múmkin emesteı. Degenmen biz tilge tıek etken sondaı bir dórekileý, qarabaıyrlaý mysaldan tek búgingi jaǵdaıda básekege qabiletti sanalatyn qandaı bir janr týrasynda bolmashy dolbar jasaýymyzǵa bolatyn sekildi. Ol qandaı janr bolýy múmkin? Ol jarsyz janr nemese erkin sıntez.
Qyzyqtysy, kóp jazýshylar ózin tanystyrǵanda romanıst, aqyn, esseger, kósemsózshi dep negizgi jazbasyndaǵy janrlaryn alǵa tarta jóneledi. Sondyqtan maqala ǵana jazatyn jýrnalısterdi qospaǵanda tek roman, óleń ǵana jazatyndardyń keńistigi jýyq arada taryla beretin bolady. Menińshe, eń bergi bolashaǵy aıqyn janr bolsa, janrlardyń azat sıntezi ıaǵnı ıntertekstýal sekildi ınterjanr bolýy da ǵajap emes. Bul sonshama jańa nárse de emes. Kóshpeliler áleminde jazylǵan eń mańyzdy týyndy – «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» bolsa tarıhı derek, zańnama, aýyzsha ańyz, kórkem esse, ǵajaıyp ertegi, baqsynyń móri, sonymen qatar erekshe abstraktyly poetıkalyq áýezdi qamtyǵan qurylymdy dúnıe. «Mońǵoldyń qupııa shejiresi» keıde batyrlyq epos, keıde taýrat sekildi, tipten, keıde osy zamandyq bir syzyqtan tys roman sııaqty seziledi. Eshbir nársege baǵynbaǵan, jattandy úlgiden tysqary sana kóshpelilerdiń týabitti minezine sáıkes keletinin sol týyndydan baıqaýǵa bolatyndaı. Ár oqyrmanǵa etene jaqyn «Aǵaıyndy Karamazovtar», «Master jáne Margarıta» romandary da osyndaı qurylymda. Sondyqtan ádebıettegi ınterjanrshyldyqtyń ózi kóshpeli qaýym úshin túpnegizdi paıymynyń keńistigin jańadan bajaılaýǵa, múmkin naǵyz izdeniske joryq jasaýǵa beıimdese kerek.
Gýn-Aajavyn Aıýýrzana,
(Mońǵolııa)
