Bekasyl Bıbolatuly Saıram, Qarnaq, Táshken, Samarqan medreselerin, sosyn Buhar-ı-Sharıftiń «Mir-Arab» medresesin aıaqtap, Sham (Sırııa) eline baryp, sol dáýirdiń eń ǵulamalarynan tálim alyp, bilimpaz bolǵandyǵynyń jáne ushan-teńiz biliminiń paıdasyn halqyna molynan tıgizgeniniń sharapatynan kózi tiri kezinde-aq áýlıe atanyp, aty ańyzǵa aınalǵan. Ol sonshama jyldar boıy jıǵan ilimimen «Zıkzal» atty baǵa jetpes asa qundy eńbegin jazyp qaldyrǵan.
Qazaq rýhanııatyndaǵy alyp tulǵalardyń biri Máshhúr Júsip Kópeıulynyń Ońtústikke saparyn baıandaıtyn, «Qazaq balasy oqydym, toqydym dese de, Bekasyl haziret bola ma» dep atalǵan eńbeginde bul kitap týraly bylaı dep baıandaǵan eken: «Hazirettiń qara sózi bir tóbe de, aqyndyǵy bir tóbe, qulaǵynyń tesigi, kókireginiń esigi bar pendege jeterlik. Duǵa bitkennen Ism Aǵzam, Duǵa-ı Qulqul, Sharıǵattaǵy tórt pir, Duǵa-ı Hatm, Ásinad, Ǵajaıbul-Istıhfar, Rısala-ı Bafándá, Rısala-ı Sartarash, Imam Japar Sadyqtyń rýaıaty, Rısala-ı dýrýd, Duǵa-ı Qadah, Qadahnama, Ábjad, Álı Qaramallanyń duǵasy, elde etek alǵan bezgek, qyzylsha aýrýlarynyń betin alatyn, taýysyp bite almas dúnıeler. Aıdyń, kúnniń amaly, bir jumadaǵy jeti kúnniń paıdasy. Árqaısysy bir-bir kitap, bári de tegis ǵylym. Osy dúnıeniń bir qydyrýy qaǵazǵa óleńmen jazylypty. Oqyǵan jan arab, parsydan sóz bilmese, mıyna toqýy múmkin emes».
Kitaptyń úshinshi basylymyndaǵy Orazbaı Záripbaıdyń zertteýleriniń nátıjesine súıene otyryp, Bekasyl Bıbolatulynyń ǵulamalyq, bilimpazdyq kelbeti, áýlıelik qasıeti jáne «Zıkzal» atty eńbegi jaıynda mynadaı oı qorytýǵa bolady:
Negizinde bul kitapty – Islam dininiń qaǵıdalaryn, Quran tápsirleriniń maǵynasy men astaryndaǵy qupııalaryn, hadıs ilimderiniń qasıetterin jáne paıǵambarlar tarıhyna qatysty derekterdi tereń ıgergen, Islamı ilimderdiń bir taraýy bolyp sanalatyn «Palnama», ıaǵnı sharıǵı derekter negizinde joramal jasaý ilimderin jete meńgergen ǵulama; arab, parsy, túrik tilderin jaqsy bilgen sóz sheberiniń jazǵandyǵynda, sondaı-aq kitapta keltirilgen málimetter sharıǵat qaǵıdalarynyń sheńberinen shyqpaıtyn ǵylymı eńbek ekendiginde esh kúmán joq.
Bul eńbekte baıandalǵan barsha ǵylymı málimetter, keltirilgen duǵalar, tylsymdar men olardyń qoldaný tásilderi, paıǵambarlar men áýlıeler týraly derekter, adamdar men periler, janýarlar men qustar, sharýashylyq pen dıqanshylyq, qusbegilik pen ańshylyq jáne basqa da kóptegen salalardy qamtyǵan máseleler men olardyń sheshimderi Quran men hadısterdiń ǵylymı ustanymdaryna negizdelgen:
Birinshiden, kóptegen duǵalarda qasıetti Quran aıattary keltirilgen jáne árbir aıattyń qandaı dertke shıpa bolatyndyǵy, ony qalaı qoldaný qajet ekendigi kórsetilgen. Muny tek tápsir ilimderin jete meńgergen ǵalym ǵana bilgen;
Ekinshiden, kóptegen hadıster men rıýaıattar keltirilgen. Bul da – hadıs ilimderin jaqsy meńgergen adamnyń ǵana qolynan keletin is;
Úshinshiden, Aqıda ilimine de qatysty danalyq oılar aıtylǵan. Jáne Alla taǵalanyń kórkem esimderi men sıpattaryn baıandap, álemderdiń jaratylý hıkmetteri jaıly derekter keltirilgen;
Tórtinshiden, «Ábjad» tylsymdarynyń qupııalary óte kúrdeli, olardyń astaryn tek áripterdi sandarǵa aınaldyrý ádisteri arqyly uǵyný múmkin emes. Araılanýdyń jáne ılahı nurlanýdyń nátıjesinde (ılahı qudiretten keletin keremetter arqyly) ǵana túsinýge bolady. Bekasyl áýlıe osyndaı qudiretke ıe bolǵan, sonyń sharapatynan kóptegen tylsymdardyń qupııalaryn túsinip, olar jaıly derekter keltirgen;
Besinshiden, Allanyń erekshe etip jaratqan uly tórt perishtesi jáne basqa da perishteleri, olardyń erekshe qasıetteri men atqaratyn mindetteri týraly derekter berilgen;
Altynshydan, Álemderdiń jaratylysynan bastap hazireti Adam Atanyń (Allanyń oǵan sálemi bolsyn!) jaratylýy, onyń jerge túsirilýimen birge jerdegi tirshiligi, oǵan Haq taǵala tarapynan syılyq etilgen túrli nyǵmetter, onyń perzentteri, onyń perzentterinen taraǵan paıǵambarlar men áýlıeler, ásirese adamzattyń abzaly, hazireti Muhammed Mustafaǵa (Allanyń oǵan amandyǵy men sálemi bolsyn!) qatysty ǵajaıyp oqıǵalar men buryn-sońdy kezdese bermeıtin hıkaıalar jaıly derekter molynan qamtylǵan;
Jetinshiden, adamzat balasyn tárbıeleýdegi Imanı tárbıesi men taqýalyq tanym-tárbıeni shyńdaýǵa baılanysty Paıǵambarymyzdyń (Allanyń oǵan amandyǵy men sálemi bolsyn!) keıingi úmbetterdiń qamy úshin haziret Álige (Alla oǵan razy bolsyn!) aıtqan ósıeti asa kórkem túrde baıandalǵan;
Segizinshiden, «Burjylar» (shoqjuldyz) men olardyń álem keńistiginde ornalasýy men dárejeleri jaıly tııanaqty málimetter berilgen. Bular Islamı ilimderdiń bir taraýy bolyp tabylatyn «Palnama» (Joramal jasaý) ilimderiniń quramyna jatady. Bul ilimdi bilý – adamnan úlken bilimdilik pen tereń izdenýshilikti talap etedi;
Toǵyzynshydan, Burjylardyń quramyna jatpaıtyn, basqa da kóptegen aspan deneleriniń kók keńistiginde ornalasqan orny men olardyń bir-birimen baılanysy, tipti olardyń qozǵalysynyń dálme-dál ýaqyttary jáne olardyń ár adamnyń tirshiligine etetin áseri, olardyń paıdasy men zııany, jaqsyly-jamandy bolmysy jaıly asa qundy derekter berilgen;
Onynshy, adamnyń on eki múshesinde kezdesetin dertterdiń paıda bolý sebepteri, olardy emdeý tásilderi týraly jáne adamdardy bir-birimen jaqyndastyratyn jáne arazdastyratyn jaqsyly-jamandy áreketter, zııankestikter men yrymdar, olardyń zııanyn joıatyn qaıtaryqtar týraly jáne adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty jaqsartýdyń joldary jaıynda mol derekter qamtylǵan;
On birinshi, adamzat balasynyń túrli jan-janýarlar men jándikterge qatysty jáne tabıǵat qubylysyna baılanysty jasaıtyn is-áreketi men amaldary jaıly da qundy oılar aıtylǵan;
On ekinshi, Islam álemine asa tanymal bolǵan eń ataqty ǵulamalardyń, atap aıtqanda, Ulyq Imam degen ataqqa ıe bolǵan Ibn-Arabıdiń kitaptarynan qymbat derek keltirilgen;
On úshinshi, Qazaq dalasynda ómir súrgen Shymyr áýlıe jáne basqa da áýlıeler týraly, Ispıdjab (Saıram) shahary týraly, onyń nury jeti qabat aspandy nurlandyryp turatyndyǵy jaıly buryn-sońdy kezdese bermeıtin hıkaıalar men derekter berilgen;
On tórtinshi, jalpy sany úsh júzden asa duǵalardyń qupııa syrlary men qasıetteri baıandalyp, olardyń qoldaný orny men emdik qasıeti, keıbiriniń tylsymdyq syrlary da aıtylǵan.
On besinshi, osy atalǵandardan tys, basqa kitaptarda kezdespeıtin tyń derekter men málimetter bar.
Mine, osy aıtylǵandardyń bári Bekasyl áýlıe ıgergen ǵylym salalarynyń kóp qyrly ekendigin jáne osy ǵylymdardy jete meńgergen ǵulama bolǵandyǵyn dáleldeıdi.
«Zıkzal» myna tómendegideı qurylymnan turady:
Birinshi – qoljazbanyń birinshi beti eńbektiń negizgi taqyryptarynan bólek jazylǵan. Iаǵnı, negizgi bóligi ekinshi betten bastalady. Birinshi bettiń basynda áıel zaty jaıly kórkem shýmaqtarmen bir qatarda jazylǵan hashııasynda eki birdeı hadıs berilgen. Mundaǵy óleń shýmaqtarynda áıel zatynyń qasıetteri men artyqshylyǵy jyrlanady. Bekasyl áýlıeniń áıel zatyn osylaı qoljazbanyń birinshi betinde dáripteýi kezdeısoqtyq emes. Munysymen Islam dininiń ustanymdaryn jaqsy bilgen Bekasyl áýlıe áıel zatynyń adamzat ómirindegi ornynyń qanshalyqty joǵary ekendigin kórsetedi. О́ıtkeni jalpy Islamı tanymǵa negizdelgen qazaqılyq tanym da áıel zatynyń dárejesin asa joǵary baǵalaıdy. Bekasyl áýlıeniń áıel týraly keltirgen shýmaqtary haziret Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s.) dáriptegen izgi áıel beınesin kórkem tilmen baıandaıdy.
Qoljazbanyń alǵashqy betteriniń hashııasynda jeti hadıs jazylǵan, biraq ókinishke qaraı paraqtyń jetinshi hadısi jazylǵan tusy jyrtylǵan. Qalǵan alty hadısi tolyq oqylyp, sózderin ajyratyp alýǵa bolatyndaı dárejede saqtalǵan.
Ekinshi – qoljazbanyń negizgi bóligi «Palnama», ıaǵnı «Joramal ilimi». Munda birneshe túrli taqyryptar zıkzal etip órnektelip jazylyp, árqaısysy óz aldyna bir kitapty quraıdy. Bul – dúnıejúzindegi «Palnama» atalatyn kitaptardyń toǵyzynshysy. Iаǵnı «Palnama» týraly qalam tartqan álemniń toǵyz ǵulamasynyń biri – Bekasyl baba degen sóz. Bul kitapqa deıin buryn dúnıe júzi boıynsha «Palnama» dep atalatyn kitaptardyń segizi málim eken. Bul asa qundy derekti aýdarmashy Záripbaı Orazbaı aǵylshyn oqymystysy Charlz Ambroýz Storı men túrkitanýshy ári ırantanýshy orys ǵalymy Iýrıı Bregel sııaqty ataqty ǵalymdardyń kitabynan alǵan. Mine, osy derekter boıynsha «Zıkzaldyń» quramyndaǵy «Palnama» ataýly kitaptardyń toǵyzynshysy bolyp shyǵady.
«Palnamanyń», ıaǵnı «Joramal iliminiń» dúr-gaýhary «Ábjad ilimi» bolyp tabylatyny onyń maǵynasy osy aýdarmada óte anyq, uǵynyqty bolyp shyqqan. Qoljazbanyń úshinshi beti jyrtylyp, joǵarǵy oń buryshynda kishkentaı ǵana bóligi qalǵan. Onda «Úlken ábjad» tásili boıynsha jazylǵan birshama jazýlardyń úlgisi saqtalǵan. Bir qaraǵanǵa paraqtyń bir buryshynda ǵana qalǵan birneshe jazýda anaý aıtqandaı úlken dúnıe joq sııaqty kóringenmen, onda taqyryp týraly da, ony jazǵan adam týraly da asa qundy málimet berilgen.
Joǵaryda aıtylǵandaı, Bekasyl Bıbolatuly – Islam dinine qatysty ilimderdiń de, dúnıaýı ilimderdiń de san-salalaryn jetik meńgergen jan-jaqty ǵulama, óz dáýirinde «Qutb zaman» dárejesine jetken áýlıe, medrese ustaǵan ustaz. Munyń bári – Alla taǵala tarapynan oǵan syılyq etiletin úlken nyǵmet, mańdaıyna bitken zor baqyt.
Bekasyl Bıbolatulynyń qoljazbasynyń tabylǵany da bir ǵajaıyp oqıǵa. Alataýdyń aqıyq aqyny atalǵan Qazanǵap Baıboluly Bekasyl áýlıeniń ókil balasy jáne eń úlken úmit artqan shákirti bolǵany týraly málimetti olardyń urpaqtary jaqsy bilgen. Biraq turymtaı tusymen bolǵan keńes dáýirinde olar bir-birimen aralaspaǵan.
Ǵulamanyń shóberesi general Erjan Isaqulov 2002 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tólebı aýdany Keńesaryq aýylyndaǵy orta mektepke Bekasyl Bıbolatulynyń atyn berý rásimine arnalǵan saltanatty jıynǵa Qazanǵaptyń urpaqtaryn shaqyrtady. Sol jerde Qazanǵaptyń balasy Ońǵarmen tanysady. Birneshe aıdan keıin Erjan Uzynaryq aýylyndaǵy Ońǵardyń úıine baryp, áńgime barysynda Bekasyldyń muralaryn izdestirip júrgenin jetkizedi. Ońǵar osy sátti kóp jyldar boıy kútip júrgenin aıtady. О́ıtkeni Qazanǵap dúnıeden óter aldynda (1946 jyly) óziniń jubaıy men balasy Ońǵarǵa Bekasyldyń qoljazbasyn amanat etip tapsyrypty. Ońǵardyń aıtýynsha, Bekasyl Qazanǵapqa: – Zamanynda munyń ıesi kelip suraıdy, ıesine berersińder, soǵan deıin saqtańdar, – degen eken.
Osyǵan baılanysty Ońǵar ózin kópten beri oılandyryp júrgen taǵy bir oqıǵany esine alady. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary Qazanǵaptyń aýylyna bir adam kelip, ózin Samarqannan kelgen ıshan dep tanystyrady. Qoljazbada ne jazylǵanyn bilmeı júrgen Ońǵar ony ıshanǵa kórsetedi.
Ishan qoljazbany oqyp, onyń óte qundy mura ekenin, jaqsy saqtalýy úshin jylyna eki ret (kún men túnniń teńelgen jáne eń alshaqtaǵan kezderinde) kúnge shyǵaryp paraqtaryn aýdaryp otyrýǵa, eń bastysy áýlıeniń aıtyp ketken amanatyn mindetti túrde oryndap, qoljazbany ıesine tapsyrý týraly keńes beredi. Sonymen ol qoljazba Qazanǵaptyń áýletinde bir ǵasyrǵa jýyq kózdiń qarashyǵyndaı saqtalady.
Joǵarydaǵy áńgimeden soń, Ońǵar Erjanǵa aıtylǵan qoljazbany úsh aıdan keıin berýge ýádelesedi. Ońǵardyń balalary ákesiniń bul sheshimine qarsylyq bildiredi. Degenmen Ońǵar ákesiniń amanatyn oryndap, asyl murany qımastyqpen jylap turyp ıesine tabys etedi. Qolyna tıgennen keıin Erjan qoljazbany maǵan ákep kórsetti. Sol kúnnen bastap ekeýmiz asyl murany aýdartýdy, sóıtip jarııalaýdy qolǵa aldyq. 2005 jyly Erjan Isaqulov týǵan aýylynda babasyna as berip, Quran oqytty. Bekasyl áýlıeniń kitabynyń alǵashqy nusqasy «Juldyznamany» elge tegin taratty. Sol asta qoljazbany saqtap, jetkizgen Ońǵardy kórgen edim.
Qolyma qalam alyp jazdym «Zıkzal»,
Basqanyń bir ólimnen ertesi abzal.
Jaqsylar, oqyp kórseń, mine, kitap,
Ishinde árbir túrli nusqalar bar, – dep Bekasyl babamyzdyń ózi aıtqandaı, bul kitap endi «Zıkzal» degen atpen oqyrmanǵa jol tartty.
Endigi mindet – asyl murany boıǵa sińirip, jan-jaqty, tereń zerttep, taǵylymyn, qoǵamnyń paıdasyna, adamzattyń tirshiligine paıdalaný. Osy oraıda saharadan shyqqan áýlıeniń murasyn júıeli zertteýdi uıymdastyrý maqsatynda arnaıy qurylyp jatqan Qordyń jumysy da jemisti bolsyn.
Myrzataı JOLDASBEKOV
