KÚI OINAIDY QAZAǴYMNYŃ QANYNDA

Astanadaǵy Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” antologııasynyń tusaýkeseri ótti Antologııany mınıstr M.A.Qul-Muhammed tanystyrdy QOS IShEKTEGI QUDIRET “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” jobasyna halqymyzdyń uly murasy enip otyr. Biz búgin sol jobaǵa engen kúılerdiń saraptalýy, jiktelýi jónindegi mýzyka mamandarynyń maqalasyn oqyrman nazaryna usynamyz. ULTYMYZDYŃ ULYQ О́NERI Kúı – kóne zamandardan kúni búginge deıin halqymyzben birge jasasyp kele jatqan eń kıeli de qasterli, syrly da sulý óner. Ult mádenıetiniń arǵy-bergi tarıhyn zerttep, júıelep, búgingi jas urpaqtyń kádesine jaratý jáne ony álemdik deńgeıde nasıhattaý maqsatynda jasalǵan “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasy aıasynda “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” jobasynyń júzege asyrylýyn ulttyq mýzyka tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa dep baǵalaımyn. Qazaqtyń uly aqyny Abaı: “Qulaqtan kirip boıdy alar, Ásem án men tátti kúı”, dep jyrlaǵandaı, qazaqtardyń san býyny Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Baıjigit, Táttimbet, Qazanǵap, Súgir, Toqa, Abyl sııaqty halqymyzdyń asyl ónerin ustaǵan uly kúıshilerdiń mol murasymen sýsyndap ósti. “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” sheńberinde baǵzy zamandardan kele jatqan kúı atasy Qorqyttan bastap Yqylasqa deıingi qobyzǵa arnalǵan kúıler men Sarmalaı bastaǵan sybyzǵy kúıleriniń de saralanyp osy jınaqqa engizilýi – jobanyń qunyn arttyra túsetin sony jańalyq. Elimizdiń alýan aımaqtarynda qalyptasqan Shyǵys, Batys, Arqa, Qarataý, Jetisý, Syr boıy, Mańǵystaý kúı mektepteri ǵana emes, elimizden tysqary Mońǵolııa, Qytaı qazaqtarynyń kúı dástúrleriniń bir jobada toǵysýyn tereń tamyrly halqymyzdyń mádenı birliginiń aıqyn aıǵaǵy dep baǵalaǵan jón. Qaı zamandaǵy bolmasyn kúı ónerindegi ortaq saryn – azattyqqa, bostandyqqa umtylý, el táýelsizdigin ańsaý. Osy turǵydan alǵanda, qazaq kúıleri – halqymyzdyń ǵasyrlar boıy armandap, búgingi urpaq júzege asyrǵan, táýelsizdikti jaqyndatqan eń qasterli qundylyq. Qazaqtyń D.Nurpeıisova, Q.Jantileýov, J.Qalambaev, D.Myqtybaev, T.Mombekov, G.Asqarov, Ý.Bekenov, Q.Ahme­­dııa­rov, Á.Esqalıev, A.Úlkenbaeva, t.b dáýlesker dombyrashylar oryndaýyndaǵy 1000 kúı ultymyzdyń uly qazynasy retinde týǵan halqynyń júregine jol tartty. Onyń búgingi jáne bolashaq urpaqtyń rýhanı azyǵy men ıgiligine aınalatynyna jáne jańa izdenisterge bastap, aldaǵy ýaqyttarda jarasty jalǵastyǵyn tabatynyna kámil senemin. Nursultan NAZARBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti. BAǴA JETPES BAILYQ El ómirindegi eleýli oqıǵa sanalatyn, qazaq úshin qabyrǵaly da qazynaly is – kúni keshe ǵana tusaýy kesilgen “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” antologııasy der edim. Ulttyń ulylyǵyn, jurt­tyń myqtylyǵyn tanyta­tyn rýhanı qundylyqtary, ony mura etip qaldyrǵan oı ólshemi bıik, qany da, jany da taza arystar ekeni aıdan anyq. Bul Elbasy Nursultan Na­zar­baevtyń tikeleı tapsyrmasymen, Mádenıet jáne aqparat mınıs­trliginiń uıytqy bolýymen “Máń­gilik saryn: qazaqtyń 1000 kúıi men 1000 áni” jobasy negizinde iske asyp otyrǵanynan habardarmyn. Jalpy, kúı óneriniń ómirge kelgen kezeńin tap basyp eshkim aıta almasa kerek. Tipti bizdiń dáýirimizge deıin de alýan túrli saryndardyń bolǵany, ony oryn­daǵan aspaptardyń saqtalǵany málim. Al kóne ǵasyrdaǵy Qor­qyt, HII ǵasyrdaǵy Ketbuǵa, HIV-XV ǵasyrlardaǵy Asanqaıǵy, Qaztýǵan, XVI-XVII ǵasyrlardaǵy Baıjigit, XVIII ǵasyrdaǵy Aby­laıhan, XIH ǵasyrdyń basyndaǵy Qurmanǵazy, Abyl, t.b. alyptar, olardyń izin qýǵan dara talant­tar taraý-taraý áńgimeniń, tom-tom kitaptyń arqaýy bolary sózsiz. Bolyp ta jatyr. Osy jaýharlarymyzǵa keshegi keńestik dáýirde kóp mán bere qoımadyq. Atústi qarap, ózgeniń áni­ne eliktep keldik. Sóıtsek, kim­­men de bolsa terezemiz teń túse­tin, ıyqtasa alatyn dúnıelerimiz je­tip artylady eken. Sonyń bir para­syn kezinde A.Zataevıch jı­naq­tap bastyrsa, E.Brýsılovskıı operalyq shyǵar­malarǵa tıimdi paıdalana bildi. Munyń ózi qazaq­tyń án men kúıin qajetińe jara­ta alsań, qandaı shyǵarmamen de ushtasyp kete­tinin, ajaryn ash­yp, aıbynyn asyratynyn ańǵarýǵa bolady. О́nerdiń shyńy opera deımiz. Sol operańyzǵa, naqtylaı tús­sek E.Brýsılovskııdiń “Qyz Ji­bek” operasyna 24-26 án-kúı paı­da­lanylsa, Muqan Tólebaev “Birjan Sara” operasyna Soqyr Esjannyń ıirimderi ádemi qol­danyla bilindi. Al men “Qamar sulý” operama “Daı­ra­baıdy” qoldanǵa­nym­da ol jańa zamanǵa qaraı aja­ryn ashyp, jurttyń naza­ryn birden aý­dardy. Tipti, birte-birte álemdik deńgeıge kóterilip, ózge ulttar­dyń aspabynda da kúm­bir­lep, kóńildiń kókjıegin keńeıtti. Men bul qundylyqty áli de aıasyn keńitetin, arqaýyn uzar­tatyn ulttyq dúnıelerimizdiń bastaý basy der edim. Bastaýdan tunyp shyqqan ónerdiń móldir bulaǵy áli de jalǵasyn taba beredi. Tek oǵan dál osylaı mán be­rip, órkenin ósirip, tamyryn te­reń­detip, japyraǵyn jaıqal­ta alsaq bolǵany. Jáne óshpes óner­diń táýelsiz el bolǵannan keıingi tustaǵy bul jańǵyrýyn men tu­saýkeser rásiminde estip otyryp, kári keýdemdi qýanysh kernedi. Ult janashyry Elba­synan bastap, alǵysymdy sol arada aıta almaǵanymmen, endi mine, el gazeti arqyly jetkizýdi jón kórdim. Erkeǵalı RAHMADIEV, KSRO halyq ártisi, kompozıtor. EREN EŃBEK Astanada tusaýy kesilgen qazaqtyń 1000 kúıiniń jınaǵy elimizdiń “Mádenı mura” baǵ­darlamasynyń aıasynda basy­lyp shyqqan eleýi eńbek bolyp sana­lady. Bul jınaqqa tek dombyra ǵana emes, qobyz, syr­naı, sybyzǵy aspaptaryna ar­nal­ǵan kúıler engizilgen jáne Qazaqstannyń kúıshilik óne­riniń barlyq aımaq­tarynyń úlgileri qamtylǵan. Jańa jınaqtyń qundy­lyǵy sonda, ony kásibı kúı­shilermen qa­tar kúı ónerimen áýestený­shilerge de tıgizetin áseri mol. Jınaqtaǵy kúıler­diń arnaıy mýzyka oqý oryn­darynyń stý­dent­teri men oqýshylaryna bereri aýqymdy. Bul jınaqtaǵy kúıler al­dyńǵy aǵa býyn kom­pozı­torlar laıyqty qoldanǵan dástúrdi jalǵastyrý úshin  qazirgi jas býyn kompo­zıtor­lardyń shy­ǵarmashylyq ónerine yqpalyn tıgizetini sózsiz. Redaksııa alqasynyń qura­myn­daǵy qazirgi kúı óneri tar­landa­ry­nyń jumyla atqarǵan eren eńbek­t­e­rin erekshe ataýy­myz kerek. Qo­ryta aıtqanda, bul jınaq – qa­zaqtyń ult­tyq ónerin qaster­leýdiń, ony halyqtyń ózine tartý etýdiń ozyq úlgisi retinde baǵalaýy­myzǵa turatyn qundy eńbek. Bul is tek osy jınaqpen shek­te­lip qal­maı, keleshekte jal­ǵasyn tabady degen úmittemiz. Serik ERKIMBEKOV, kompozıtor. TYŃDAǴANShA KО́ŃIL TYNShYMAI TUR Kúıdi jalpy qazaqtyń janymen egiz dúnıe deýge bolady. Birinshi kásibı kúı 1227 jyly týdy degen derek bar.  Ol Ket­buǵanyń kádimgi “Aqsaq qulan” kúıi dep júrmiz. Ony búgingige jet­ken qazaq kásibı mýzyka­synyń úlgisi dep sanaýǵa bolady. Ánge kelsek, munan da ári tereńge ketip qalýymyz múmkin. Kúı degende kim-kimniń de esine búkil túrki álemine áıgili Qorqyt baba túsedi. Qobyz kúıleri Qazaqstan aımaǵynda keń taraǵanyna qara­ǵanda, kúlli túrki mýzy­kasynyń negizi osy jerde saqtalǵan dep aıtýǵa bolady. Sondyqtan anto­logııany qoly­ma alǵansha asyǵyp, túgel tyńdap kórgenshe aptyqqan kóńil tynshymaı tur. Balnur QYDYRBEK, Kompozıtorlar odaǵynyń tóraıymy. ON ǴASYRLYQ  MÝZYKALYQ ShEJIREMIZ Dúnıe júzinde epos týdyr­ǵan tórt-bes-aq halyq bar. Búginde bir jarym mıllıardtan asqan Qytaı da, órkenıettiń shyńyna jettik degen Eýropa elderi de epos týdyra alǵan joq. Al, qazaq – epos týdyr­ǵan halyq. Qazaq – óziniń muńyn aı­typ jetkizetin, sherin tarqa­tatyn, san myń jylǵy tarı­hyn jadynda saqtaı alatyn qobyz, dombyra sekildi qudiret­ti aspaptardy dúnıege ákelgen halyq. Bul ekeýi de – kókiregi kómbege toly halyqtyń muń­shy­lary. Osy qudiretterdi týdyryp, olarǵa til bitirgen ǵajap óner adamdary da qazaq halqynan shyqqan. Qobyzda yqylym zamandar­dan kúni búginge deıin Qorqyt­tyń aldyna túsken eshkim joq. Dombyrada baıaǵy Ketbuǵadan bermen qaraı keshegi kózimiz kórgen Nurǵısaǵa deıin bizdiń ǵajaıyp ultymyzdyń ulylary, tek qazaq mádenıetine ǵana emes, adamzat mádenıetine de úlken úles qosqan ónerpazdar edi. О́nerdi jasaıtyn da, ony urpaqtan-urpaqqa jetkizetin de – halyq. О́nerdi adam týdy­rady, adamdy zaman týdyrady. Án júrekten, perzent tilek­ten, kúı kóńilden, bári de ómir­den týady. Sondaı ólmeıtin, tozbaıtyn óner týdyrǵan ulylardyń shet jaǵasyn biz de kózimizben kórdik. Máselen, ke­shegi Tólegen Mombekov, Nurǵısa Tilendıevter dombyra tart­qanda kúı dombyranyń shanaǵy­nan emes, ekeýiniń keýdesinen shyqqandaı bolatyn. О́kinishi, bul qubylysty da bizdiń mýzyka zertteýshilerimiz áli túsindirip bere almaı keledi. Búginde dombyranyń shanaǵy­nan týǵan shyǵarmalary áldeqa­shan jurtshylyqpen bite qaı­nasyp, ónerimizdiń altyn qo­ryna qosylyp ketken óner ıe­leri aramyzda da joq emes, bar. Men sondaı ónerpazdyń qata­ryna Seken Turysbekovti jat­qyzar edim. Búgingi kún shyn máninde qa­zaq mádenıetiniń tarıhyna al­tyn áriptermen jazylatyn tarıhı kún bolyp otyr. Olaı bolatyny, “Qazaqtyń dástúr­li 1000 kúıi” antologııasy qolymyzǵa tıip otyr. Atalǵan eńbektiń Elbasynyń alǵys­ózi­men jaryq kórýi de jınaqtyń qundylyǵyn asyra túskendeı. Men muny Elbasy N.Nazar­baevtyń qoldaýymen júzege asyp jatqan “Mádenı mura” baǵdarlamasynyń naqty jemisi dep oılaımyn. Atalǵan eńbekte halqymyz­dyń baıtaq shejiresin domby­ranyń shanaǵyna bólep, búginge jetkizgen Ketbuǵadan bastap, ortamyzda júrgen Seken Tu­rysbekovke deıingi barmaǵynan kúı saýlaǵan óner qudiret­te­riniń kúıleri jınaqtalǵan eken. Bir sózben aıtqanda, bul eńbekti qazaq halqynyń on ǵasyrlyq mýzykalyq shejiresi dep ataýǵa bolǵandaı. Endigi jerde osy keremet jobany el ishine, tipti álemge nasıhattaý jaǵy myqtap qolǵa alynsa jón bolar edi. О́z basym bul eńbekti halqymyzdyń rýhanı murasyn baıytatyn, mereıin tasytatyn, tipti árbir uza­tyl­ǵan qyzdyń jasaýyna qosyp bererdeı qundy qazyna dep oılaımyn. Endigi jerde qazaq halqynyń baıtaq epostyq jyrlary, ánderi men altyn qorda saqtalǵan aıtystardy shyǵarýdy qolǵa alýymyz kerek. Biz onsyz da birtalaı asyld­a­ry­myzdan kóz jazyp qalǵan elmiz. Osyndaı joǵalǵanymyzdy toltyryp, óshkenimizdi jan­dyrǵan teńdessiz mýzykalyq jobany júzege asyryp, hal­qy­myzdyń on ǵasyrlyq mýzykalyq murasyn qaıta jańǵyrtyp, qolymyzǵa ustatqan Mádenıet jáne aqparat mınıstri, ult­jandy azamat Muhtar Qul-Muhammed myrzaǵa, “Qazaq­stan halqynyń rýhanı damý qory” AQ basshysy Almaz Nurashanǵa, t.b. alǵysymdy bil­di­rip, Táńir ja­rylqasyn aıtamyn. Halqymyzdyń 10 ǵasyrlyq mýzykalyq murasymen qaýysh­qan kún qutty bolsyn, aǵaıyn! Myrzataı JOLDASBEKOV. ULY MURA ULAǴATY Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi, “Qazaqstan halqynyń rýhanı damý qory” aksıonerlik qoǵamy jáne “El” prodıýserlik ortalyǵynyń uıymdastyrýymen eki myń dana taralymmen jaryq kórgen “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” antologııasynyń tusaýkeseri ótti. Ultymyzdy uıytqan, tutastyrǵan mádenı-rýhanı joba el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen qolǵa alynǵan bolatyn. “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasy aıasynda babalarymyzdyń baıyrǵy qundylyǵyn qalyń buqaraǵa tanytý maqsatynda jaryq kórgen jınaqqa Ulttyq ǵylym akademııasy Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty, Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik murajaıy, Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatorııasy dástúrli mýzyka kafedrasy fonotekalaryndaǵy, Qazaq radıosy “Altyn qorynyń” dybys jazbalarynan tabylǵan jaýharlar endi. Tarıh sahnasyna qazaq órkenıetiniń tunyq bastaýy bolyp engen kıeli kúı óneri anto­logııasy týraly túsinikti áýeli Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Mu­hammed jýrnalıstermen bolǵan brıfıngte qysqasha túıindegen. Munan keıingi oılaryn tusaýkeser keshte kúıdiń arǵy-bergi tarı­hy­men, búgingi kelbetimen sabaqtastyra jalǵastyrǵan. “Búgin shyn mánindegi qazaq mádenıetiniń tarıhyndaǵy eń aıtýly kún dep aıtsam, buǵan eshkim qarsy bola qoımas dep oılaımyn. О́ıtkeni, Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha memlekettik “Mádenı mura” baǵdarlamasy sheńberinde, el Prezıdenti Nursultan Ábishulynyń alǵysózimen halqymyzdyń myń jyldyq mádenı murasy, dombyraǵa, qobyzǵa, sybyzǵyǵa arnalǵan 1000 úzdik kúıdiń antologııasy shyǵyp otyr. Elden eldiń nesi artyq desek, bizdiń saq dáýirinde ómir súrgen babalarymyzǵa qazirgi Ortalyq Azııadaǵy, onyń ar jaq, ber jaǵyndaǵy júzge jýyq ult ıelik etedi eken. Bizdiń babalarymyz da sodan taraǵan. Al onyń ber jaǵyndaǵy ǵundar dáýirine keletin bolsaq, odan da elýden astam ult, myna jaǵynda mońǵoldan Eýropadaǵy majarlarǵa deıingi aralyqtaǵy kóshpeli halyqtardyń qaı-qaısysy bolsyn bizdiń ata-babalarymyz sol ǵundardan taraǵan dep aıtýǵa tolyq qaqysy bar. Al myna kóktúrikterge kelsek, burnaǵy jyly Mońǵolııaǵa barǵanymyzda, Kúlteginniń tasyna basyn qoıyp, kózinen jas parlaǵan túrikterdi kórip, “apyrmaı, mynalardyń qan­daı qatysy bar edi” dep ishteı oılanyp qal­ǵanymyz ras. Baıqasaq, olardyń ata-babalary da sol jerden Ana­dolyǵa ketken, demek, túrki tektes, túrki til­des otyz halyq bolatyn bolsa, olar túgeldeı túrki mádenıetine muragerlik etedi degen sóz”, dep túrki mádenıetiniń ortaq tustaryna oı júgirtken mınıstr túrkilerden, ǵundar­dan, jańaǵy aıtqan saq dáýirindegi ózge aǵaıyndardan qazaqtyń aıyrmashylyqtaryn atap ótti. Áıtse de qazaqtyń olardan ózgesheligi nede desek, eń aldymen, tilimizben, sodan keıin tilge ún bitirgen mýzykalyq mádenıetimizben erekshelenetinimizdi eske saldy. Qazaqtyń 1000 kúıi – myń jyldyq muramyz. Eger qobyzdan jaralǵan kúılerdi, Syrdyń boıynda súıegi jatqan, IH ǵasyrda ómir súrgen Qorqyt babamyzdan bastaıtyn bolsaq, ıa bolmasa odan bergi HII ǵasyrdaǵy Ketbuǵadan bastaıtyn bolsaq, sol myń jyl degen tutas bir dáýir osy antologııada túgel qamtylǵan bolyp shyǵady. Árıne, qazaqtyń kúıleri týraly zertteýshiler túrli paıymdar aıtady. Bireýler eki myń, bireýler úsh myń, al endi taǵy bireýleri bes myńǵa deıin kúı bar deıdi. Munymen tolyq kelisýge bolady. О́ıtkeni, osy zamanǵy kompo­zıtorlardyń kúılerin toptastyratyn bolsaq, búginde kúılerimiz bes myńnyń ústine shyǵyp ketýi de ábden múmkin. Mysaly, bir ǵana “Qońyr” degen kúıdi tartpaǵan, shyǵarmaǵan qazaq kompozıtory joq dese de bolǵandaı. Bir kúıdiń onshaqty varıanty qosarlanyp keletin jaǵdaılar kezdesedi. Biraq qazaqtyń myń kúıine dástúrli degen sóz ádeıi qosylyp otyrǵany anyq. О́ıtkeni, orkestrmen oryn­dalatyn kúılerdi antologııaǵa qospaı, avtor­dyń ózi shyǵarǵan áý bastaǵy úlgisi, avtordyń óziniń oryndaýynda búgingi kúnge shákirtteri arqyly jetken dombyramen, ne bolmasa qo­byzben, sybyzǵymen súıemelde­netin kúıler alynǵan. Al ony sımfonııalyq orkestrge, ult aspaptar orkestrine, ıa bolmasa kamera­lyq orkestrge beıimdeý, taǵy da oǵan dybys qosý, toqsan toǵyz túrli aspaptarmen qubyl­tý bul basqa áńgimeniń taqyryby. Mınıstr Muhtar Qul-Muhammed osy jobadan keıin orkestrge arnalǵan 100 kúıdi orkestrdiń oryndaýynda shyǵarý oıda turǵanyn da aıt­ty. Al myna jobaǵa kúılerdiń ózgertilmegen baıyrǵy úlgileri tańdalǵan. Árıne, qazaqtyń kúıleri osy ýaqytqa deıin júıelenip, bir izge túspedi, zerttelmedi demeımiz. Bul rette qazaq mýzyka mádenıetine Zataevıchtiń sińirgen eńbegi ushan-teńiz ekeni sózsiz. Shyndyǵynda Zataevıchtiń qazaqtyń bes júz áni, myń áni degen jobalary óte ǵajap jobalar. Mundaı uly esimniń al­dyn­da basymyzdy ıemiz. Biraq búgingi kúni qazaq­tyń óziniń jetken, tolysqan tusynda bar­lyq jetistikterin el ıgiligine aınaldyrý, qaı­ta jańǵyrtý búgingi býynnyń mindeti. Sol pa­ryzdardyń búgin oryndalǵan kúni, dedi mınıstr. Keıingi kezdegi zertteýlerden keıde qarama-qaıshy oılardyń qylań berip qalyp jatatyny da aıtyldy. Keı kúılerdiń shyǵý tarıhynan mysaldar keltirildi. Máselen, Qurmanǵazy orystyń túrmesinen qashyp shyǵyp, qazaqtyń jerine taban tireıdi. Sóıtip, Arqaǵa, Táttimbettiń aýylyna jaqyndaǵan kezde qazaqtyń en dalasyn kórip, jandúnıesi tebirenip ketse kerek. Sol kezde ál ústinde jatqan Táttimbettiń kóńilin suraı barǵanda syılyq bolsyn dep ári óziniń de týǵan jerin ańsaǵandyqtan da búkil saǵynyshyn “Saryarqa” kúıine tókken ǵoı. Sol kúıin Táttimbetke keıin oryndap bergen deıdi. Sonda Táttimbet: “Mynaý buryn men estimegen kúı ǵoı”, dese, Qurmanǵazy baba­myz: “Bul – “Saryarqa” kúıi. Muny sizge arnap shyǵardym, Táttimbet aǵa”, – degen eken. Sonda aýyryp jatqan jerinen basyn kóterip, qolyna dombyrasyn alǵan kúıshi: “Meniń mynaý kópten beri kókeıimde júrgen oı edi. Aınalaıyn, sen de menen myna syı­lyqty elińe ala ket”, dep, tabanda “Kó­keı­kesti” kúıin shyǵaryp, Qurmanǵazyǵa tartý etipti desedi. Mine, ulylardyń úndestigi degen osyndaı bolsa kerek-ti. Taǵy bir áńgimeniń jelisi, Qurmanǵazy bir kúni Dáýletkereıge keledi. Ol Qurekeńdi qushaq jaıyp qarsy alady. Biraq tóre tuqymy bolǵandyqtan jolyn bilip, Qurmanǵazy babamyz ádeppen úndemeı otyra beredi. Sol kezde Dáýletkereı dombyrasyn qaǵyp jiberip, bir kúı tar­typty. “Bul kúıińizdi men buryn estimeppin”, deıdi Qurekeń. Sonda Dáýletkereı: “Munyń aty “Bulbul”, depti. “Endeshe, dombyra­ńyz­dy beri ákelińiz”, dep ol da bir kúıdi bastap ji­­bergen ǵoı. Sonda Dáýletkereı: “Bul qan­daı kúı?” dep surasa kerek. “Sizdiki “Bulbul” bol­sa, al meniń tartqan bul kúıimniń aty “Bulbuldyń qurǵyry”, depti. Kúıdi túsiný úshin olardyń shyǵý tarıhy men ańyzyn da bilý kerek. Sondyqtan joba ıeleri kúılerdi taspaǵa jazdyrtýmen tynbaı, Ketbuǵa, Qorqyt, Sary Saltyq dáýirinen kele jatqan jaýharlardyń túsiniktemesin mýzykalyq partıtýrasyna qosyp shyǵaryp otyr. Batys óńirinen bastaıtyn bolsaq, Mańǵystaýdyń kúıleriniń naqyshy bólek. Antologııada Esir, Qulshar, Abyl syndy sańlaq kúıshilerdiń muralary meılinshe molynan qamtyldy. Odan berige, Syrdyń joǵarǵy jaǵyna barsaq, Qazanǵaptyń qaǵysy qapy qaldyrmaıdy. Onyń bir kúıiniń birneshe sıklyn jolyqtyrasyz. Eger osy sıkldardy jınastyrsaq, sımfonııalyq poemalar shyǵatyny kúmán keltirmeıdi. Munan keıin Qarataýdyń shertpe kúıleri, ataqty Súgirdiń oryndaýyndaǵy kúıler, Tólegen Mombekovke deıingi aralyqtaǵy kúıler qazaq mádenıetiniń tutas bir dáýirin qamtıtyny aqıqat. Shyndyǵynda Tólegen Mombekovtiń Qarataýdyń shertpe kúılerin búgingi kúnniń deńgeıine jetkize taldaýy, jetkizýi orasan zor eńbek. Mysaly, keshe ǵana ortamyzdan ótken Ábikenniń “Qońy­ryn” alaıyqshy. “Qońyr” kúıiniń shyǵý ta­rı­hyn da árkim árqalaı aıtady. Bireý 32-shi jyldyń qyrǵynyna, al endi bireý 37-shi jyl­ǵy náýbetke arnaldy dese, taǵy bir de­rekte Sáken Seıfýllınniń qazasyna arnal­dy deıdi. Bizdińshe, osy sońǵy dáıek kókeıge qonady. О́ıtkeni, Sáken oǵan jol kórsetip, ónerine óris ashqan. Sondaı sulý minezdi, bek­zat bolmysty adamnyń dúnıeden ozǵanyn estigende júregi tilinip, oǵan osy kúıdi arnap shyǵarýy qaı jaǵynan da qısyndy. Mysalǵa “Saltanat” kúıin alaıyq. Munda ózgeshe muń bar, Mosarttyń “Rekvıeminen” bir de kem emes. Sondyqtan qaı kúıdiń de tarıhyn alyp qaraıtyn bolsaq, ar jaǵy osyndaı syrǵa toly bolyp keletinin ańǵarasyz. Jetisý men Shyǵys óńiriniń kúıleri óz aldyna bólek jatqan túpsiz bir darııa tektes. Qaı kompo­zıtordyń murasy bolsyn bizdiń ultymyzdyń uly murasy. Sol muralardyń birsypyrasy zamanaýı tilmen óńdelip, alýan aspappen aýqymdalyp, bastapqy únine uqsaımaıtyn tyń týyndylarǵa aınalyp jatqany taǵy shyndyq. Osy oraıda mınıstr ataqty kom­po­zıtor Erkeǵalı Rahmadıevtiń “Daırabaı” poemasyn beker ataǵan joq. Eger Erkeǵalı aǵamyz bolmasa “Daırabaı” kúıiniń bar eke­nin bilmeı óter edik dúnıeden. Sol Daıra­baıdyń qarapaıym ǵana qońyr dombyradan týdyrǵan kúıin túrli mýzykalyq aspaptardyń tilimen qaıta tiriltip, ult aspaptar orkes­trine, sımfonııalyq orkestrge túsirip, sım­fonııalyq poema etip shyǵaryp edi, mine, búginde búkil dúnıejúzin sharlap shyǵa keldi dedi. Kompozıtordyń bir shyǵarmasyn osynsha qubyltýǵa múmkindik bolatyn bolsa, Qurmanǵazydaı, Dáýletkereıdeı, Táttimbet­teı, Túrkeshteı alyptardyń ár shyǵarmasyn halqymyzdyń baǵa jetpes qazynasy dep baǵalaýymyz kerek dep túıindedi sózin. Endi bul jobany kimder júzege asyrdy degen máselege kelsek, óner zertteýshileri, mýzyka mamandary, etnograftar, belgili ánshiler men kúıshiler, prodıýserler, sonymen qatar “Qazaqstan halqynyń rýhanı damý qory” atsalysqan. Bul rette Aıtjan Toqtaǵan, Tursynjan Shapaı, Ǵalym Dosken syndy azamattardyń osy isti tııanaqty atqa­ryp shyǵýǵa kóp ter tókkeni aıtyldy. Sah­na­nyń sánin keltirgen qazaqtyń ulttyq kıim­derindegi qyz-jigitter “Qazaqtyń dástúr­li 1000 kúıi” antologııasyn alyp shyqty. Osy teńdessiz murany mınıstr óz qolymen mádenıet pen ónerdiń tanymal ókilderine tabys etti. Kitaptyń birinshi danasy kompo­zıtor Erkeǵalı Rahmadıevke arnalsa, mundaı qurmetke ıe bolǵandar arasynda Myrzataı Joldasbekov, Balnur Qydyrbek, Serik Erkinbekov, Baqytjan Ábdiraıymov syndy taǵy da basqa biraz tanymal azamattar bar. Dástúrli mýzykalyq murany jınaqtaý jumystary da az ýaqytta bite salmaǵan. Ol úshin qandastarymyz kóp shoǵyrlanǵan Reseıdiń Astrahan óńirine, Mońǵolııanyń Baıan-О́lgıı aımaǵyna, Qytaı men О́zbek­stan­ǵa, taǵy da basqa elderge ekspedısııalar uıymdastyrylyp, kóp mamandar tartylǵan. Endeshe, “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” anto­logııasy dese, tek Eýrazııanyń uly dalasyn meken etken kóshpeliler órkenıetiniń mádenıeti ǵana emes, odan áldeqaıda keń aýmaqty qamtıtyn ulan-ǵaıyr tolaıym eńbek elesteýi ábden zańdy. Ketbuǵa, Qorqyt, Sary Saltyq kezeńindegi kúılerden bastalatyn osynaý mol mura tek Qazaqstannyń ishki aýmaǵyna tarap qoımaı, shet elderde turatyn qandastarymyzdyń da rýhanı shólin jete qandyrar úlken eńbekke aınalǵan. Qurman­ǵazy, Táttimbet, Qazanǵap, Dáýletkereı, Dına, Baıjigit, Qojeke, Súgir syndy ǵajap kúıshilerdiń jańa mýzykalyq tehnologııamen, sandyq úlgimen jazylǵan taspadaǵy únderi qazirgi tyńdarmannyń zamanaýı talap-tilegine tolyq jaýap beretin bolǵandyqtan, ony álemdik deńgeıdegi jobalarmen terezesi teń tur dep aıta alamyz. Mundaı jobalar arqyly bizge halqymyzdyń buryn sheteldik jurtshylyqqa beımálim bolyp kelgen jaý­har­laryn jarqyrata kórsetýimizge múmkindik týady. Halqymyzdyń tól mýzykalyq aspaby – dombyra, kıeli kúı óneri qazaqtyń enshisindegi qundylyqtar ekenin keleshekte moıyndatýdyń ózi osy isten órilip jatqandaı kórinedi. Antologııanyń taǵy bir artyq tusy – qazaqtyń dástúrli mýzyka­syn­daǵy birneshe kúıshilik mektep túıisip, túgen­delgen. Osy mektepterdi qalyptastyrǵan belgili tulǵa­lardyń esimderi, olardyń ómiri men ónerin qysqasha baıandaıtyn derekter qosa beriledi. Jobanyń tusaýkeser keshi kúıshiler ónerimen órnektele tústi. Qarshyǵa Ahme­dııarov Qurmanǵazynyń “Qaıran, sheshem”, Aıgúl Úlkenbaeva Dınanyń “Bulbul”, Aıtjan Toqtaǵan Dáýletkereıdiń “Ańshylyq”, mańǵystaýlyq Serjan Sháki­ra­tov О́sken­baıdyń “Jańyltpash”, Edil Ba­syǵaraev Qazanǵaptyń “Bógelek qaqpaı”, Baqytjan Dúısenǵazy Syr boıy kúıshilik mektebiniń dara tulǵalarynyń biri Myr­zanyń “Buǵy kúıi”, Arqanyń arqaly kúıshisi Muhamedjan Tileýhanov Táttimbettiń “Bes tóre”, Qyzyl­qumnan kelgen Shaǵdar Aqyl­bekov Aqbalanyń “Kertolǵaý”, Fazyl Tutqabekov Ábiken Hase­novtiń “Qońyr”, Álimhan Júzbaev Súgirdiń “Ker­tolǵaý”, Saıan Aqmolda qobyzben Yqy­lastyń “Jezkıik” kúılerin sheber oryndap, kúı óneriniń týyn bir jelbiretip tastady. Kez kelgen qoǵamnyń urpaǵy ózi ǵumyr keshken kezeńi úshin qaryzdar desek, búgingi býyn sol qaryzdyń birinen qutyldy dep oılaımyz. Eń bastysy – qazaqtyń dástúrli myń kúıi endi eshqashan joǵalmastaı, óshpesteı, kónermesteı bolyp taspaǵa tústi. Bul – uly qýanysh. Qutty bolsyn! Qarashash TOQSANBAI.