MÝZYKA MÁDENIETINE QOSYLǴAN TEŃDESSIZ ÚLES

Elimizdiń rýhanı dúnıesinde jaqsy jańalyqtar júzege asýda. Sonyń biri – “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” jobasy. Onyń basty maqsaty – túpnusqalyq oryndaýdaǵy qazaqtyń dástúrli mýzykalyq shyǵarmalaryn jınaqtaý. SD dıskilerine jazyp, ult mádenıeti tarıhyndaǵy eń iri, teńdesi joq aksııany júzege asyrý bolǵandyqtan úlken jaýapkershilik talap etildi. Al osy jaýapkershilikti Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi “Qazaqstan halqynyń rýhanı damý qory” AQ pen “El” prodıýserlik ortalyǵyna júktegen bolatyn. Osy oraıda jobanyń basy-qasynda júrgen atalmysh qordyń tóraǵasy Almaz NURASHANMEN áńgimelesken bolatynbyz. – Almaz Sháıkenuly, “Qazaq­tyń dástúrli 1000 kúıi” atty rý­hanııatqa úlken úles qosar, mańyzdy strategııalyq joba týraly tolyq aqparat bere ketseńiz. – Iá, “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” kólemi jaǵynan da, mańyzy jaǵynan da óte aýqymdy sharýa. Joba ultymyzdyń án-kúı ónerin nasıhattaýǵa, osy baǵyt­taǵy barsha jádigerlerimizdi tú­gendep, sıfrly júıege ótkizýge, osy turǵydaǵy jumystardy uı­ymdastyrýǵa baı­la­nysty Elbasy tarapynan berilgen tapsyrma­lardy oryndaýǵa ba­ǵyt­talǵan. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń basta­masymen dúnıege kelgen “Má­denı mura” baǵdarlamasymen rýhtas, ózektes bolýmen qatar, ony júzege asyrý barysyndaǵy alǵa basqan úlken qadam. Joba­nyń ýaqytynda aıaqtalýy úshin 12 adamnan turatyn mýzykatanýshy ǵalymdar men 15 adamnan jasaq­talǵan arnaıy uıymdastyrýshy top qurylyp, aıanbaı eńbektendi. – Jańa SD dıskiler týraly aıtyp ótseńiz. Bir dıskige qansha dúnıe endi? Onyń dızaıny qandaı bolmaq? – О́te oryndy suraq. Uzyn sany 2000 danany quraıtyn qoraptarǵa 41 dıskiden jınaq­talyp otyr. Oǵan sonaý Qorqyt, Ketbuǵa, Sary Saltyq dáýirinen bastaý alatyn kúıler engizilip, ár dıskige qorǵanysh kod salyn­dy. Al albom boıaýy ulttyq naqyshtarmen bezen­dirilip, qorap syrtyndaǵy túsinik­temeler, qorap ishine salynatyn anyqta­ma­lyq kitap qazaq, orys, aǵyl­shyn tilderinde jazylyp, olardy bezendirýge respýb­lıkanyń je­tekshi dızaınerleri kóp ter tókti. Joba jumystaryn saraptaý barysynda qazaqtyń dástúrlik murasynyń dáýirlik, janrlyq, mazmundyq, stılıstıkalyq, aı­maq­tyq erekshelikteriniń saqtalý qa­jettigi basty nazarǵa alyndy. Sondaı-aq, kúı dıskileriniń tú­sindirme kitapshasy shyǵaryldy. Onda qazaq kúıleriniń tarıhy, júıeleý kezeńi, qazirgi hal-ahýa­ly, jınaqtaýy, geogra­fııalyq ornyna baılanysty erekshelik­teri, aımaq­tyq mektep ókilderi týraly málimetter bar. – “Qazaqtyń 1000 kúıin” shy­ǵarý barysynda dybystyq jaz­balar qaıda jazyldy nemese qaıdan alyndy? – Jobany iske asyrý bary­synda Qazaq radıosy altyn qory­nyń, Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııanyń, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń, eli­mizdiń Or­talyq murajaıy fo­notekalaryn­daǵy dybys jazba­laryn paıda­landyq. Al tehnı­kalyq óńdeýge kelmeıtin asa qundy dep tanylǵan týyndylar búgingi dástúrli oryn­daýshyǵa berilip, qaıta jazyldy. Sony­men qatar kórshi Astrahan, Moń­ǵolııanyń Baıan-О́lgıı, Qy­taıdyń jáne О́zbekstannyń, t.b qazaqtar turatyn elderge arnaıy saparlap baryp keldik. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Venera TÚGELBAI. QOS IShEKTEGI QUDIRET “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” jobasyna halqymyzdyń uly murasy enip otyr. Biz búgin sol jobaǵa engen kúılerdiń saraptalýy, jiktelýi jónindegi mýzyka mamandarynyń maqalasyn oqyrman nazaryna usynamyz. Dombyra kúıleri. Kúıler, negizinen, úsh aspapta – dombyra, qobyz, sybyzǵyda oryndalǵan. Sonyń ishinde, dástúrli qazaq mýzykasynyń meılinshe keń taralǵan jáne asa bıik professıonaldyq órege jetken salasy – dombyra kúıleri. Tarıhı, mádenı jáne jaǵyrafııalyq ereksheligine, aspapta oryndalý tehnıkasyna baılanysty, qazaqtyń dombyrashylyq, kúıshilik ónerinde jeti túrli oryndaýshylyq dástúr men mektepter qalyptasty. Bul dástúrli mektepter Shyǵys, Arqa, Qarataý, Jetisý, Syr boıy, Mańǵystaý, Batys mektepteri dep atalady. Qazaqtyń dombyra kúıleri oryndaýshylyq erekshe­ligine, kúıdiń qurylymyna baılanysty shertpe jáne tókpe dep jikteledi. Biz “Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi” jınaǵyna engen kúıshilik mektepterdiń retin arhaıkalyq sıpatymen erekshelenetin Shyǵys kúıshilik dástúrinen bastaýdy jón kórdik. Shyǵys Qazaqstan kúıshilik dástúri. Shyǵys óńiriniń kúıshilik dástúri aımaqtyq ja­ǵynan keń aýqymdy qamtıdy. О́ıtkeni, Shyǵys Qa­zaqstan (Semeı, Shyńǵystaý, Shubartaý, Aıagóz, Tar­baǵataı), Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjań ólkesi, sonymen qatar, Mońǵolııanyń Baıan-О́lgıı aımaǵy qazaqtarynyń kúı muralary osy dástúrge jatady. Bul óńirdegi, negizinen, arhaıkalyq úlgidegi ańyz-kúılerden turatyn kúıshilik, domby­rashylyq ónerdiń tamyry tereńnen bastaý alady. Shyǵys kúıshilik dástúrindegi eń iri tulǵa – qazaq kúı óneriniń, onyń ishinde shertpe kúı salasynyń damyp, kórkeıýine kóp úles qosqan Baıjigit kúıshi. Shyǵys kúıshilik dástúriniń bir tarmaǵy – Shyńjań ólkesindegi Altaı, Tarbaǵataı, Ile kúıshilik mektepteri. Altaı aımaǵynda qalyptasqan kúıshilik mekteptiń kórnekti tulǵalarynyń biri Beısenbi Dó­nenbaıuly kúıleriniń taqyryby san túrli. Bejeń (el arasynda osylaı ataǵan) týyndylary Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Altaı aımaǵynda, Mońǵolııanyń Baıan-О́lgıı ólkesinde jáne Qazaqstannyń shyǵys óńirinde keńinen taraǵan. Beısenbi kúıleri osy jınaqqa Ýálı Bekenov, Ǵabdylhaq Barlyqov, Taıyr Bel­gibaıuly, Tursyn Kádeıuly syndy maıtal­man dombyrashylardyń oryndaýynda alynyp otyr. Sonymen qatar, jınaqqa Altaı aımaǵyn­da ómir súrgen Múkeı, Shaqabaı Shalap, Taıyr Belgibaıuly sııaqty kúıshilerdiń týyndylary engizildi. Tarbaǵataı óńirinde ómir súrgen kúıshi­lerdiń ishin­degi aıtýly tulǵa – Qaıraqbaı Shálekenuly domby­rashylyǵymen qatar, sybyzǵyshy da bolǵan. Qaıraq­baıdyń kúıleri balasy Ánjan arqyly jetken. Bul jınaqqa Qaıraqbaı kúıleri Kásimbaı Qusaıynuly, Muqash Tańǵytuly syndy kúıshilerdiń oryndaýynda usynylyp otyr. Sol sııaqty Tarbaǵataı óńirinde bol­ǵan Báz­ǵalam, Beıisbaı, Masyǵut, Kásimbaı Qusaıy­n­uly, Qızat Seıitqazın, Qazen Ábýǵazy­ulynyń kúıleri de osy jınaqtan oryn aldy. Shyǵys kúıshilik dástúriniń bir bóligi – Shyńjań ólkesiniń Ile aımaǵyndaǵy kúıshilik mekteptiń iri ókili – Áshim Dúńshiuly. Áshim kúıleriniń basym kóp­shiligi maıtalman dombyrashy Kamal Maqaıuly ar­qy­ly jetip otyr. Sonymen qosa, Mazaq, Tilemis, Áti­han, Ábeýǵalı, Álipbek tárizdi ilelik kúıshilerdiń mu­ra­lary da tyńdarman qaýymǵa alǵash ret usynylyp otyr. Jetisý kúıshilik dástúri. Elimizdiń Jetisý ólkesinde ertedegi ańyz kúılermen qatar avtorlary umyt bolyp, el arasynda saqtalyp qalǵan halyq kúıleri molynan kezdesedi. Mysaly: “Aqqý”, “Aqqýdyń zary”, “Jeti atan – erke atan”, “Muńlyq – Zarlyq”, “Jetim qyz”, “Jetim bala”, “Jırenshe sheshen”, “Tepeńkók”, “Shubar kıik”, “Aqsaq qyz” sııaqty kóne kúıler erte dáýirlerden syr shertedi. Tamyryn tereńnen tartatyn Jetisý kúıshilik ónerinde, bertin kele, úlken eki mekteptiń qalyptasqandyǵyn baıqaımyz. Bul mektepter dáýlesker kúıshi-kompozı­torlar Baıserke Qulyshuly jáne Qojeke Nazaruly esimderimen tyǵyz baılanysty. Qojabek, Sat­qynbaı, Qatshybaı, Temirbek Ahmetov arqyly bú­ginge jalǵasyp kelgen Baıserke kúıshiniń kóp murasynan, ókinishke qaraı, kezinde jınaqtalyp, jazylyp alynbaǵandyqtan, kóz jazyp qalyp otyrmyz. Osy bir ulan-ǵaıyr kúıshilik mekteptiń juqanasyndaı bolyp jınaqqa Baıserkeniń “Uran kúı”, “Tolqytatyn kúı” dep atalatyn týyndylary ǵana endi. Jetisý kúıshilik ónerine toqtalyp, Baıserke kúıshiniń shyǵar­mashylyǵyna qatysty “Ǵasyrlar pernesi” eńbeginde alǵash A.Jubanov sóz qozǵaǵan bolatyn. Jetisý óńirindegi taǵy bir oqshaý kózge túsetin mektep – Shyńjań ólkesi kúıshilik dástúrimen sabaqtas, Qojeke Nazaruly bastaǵan dombyrashylyq úr­dis. Qojeke kúıshi Jetisýdyń tóri Qarqara jaılaý­ynda dúnıege kelgen. Qojekeniń ómir súrgen zamany aýmaly-tókpeli qıyn kezeńge tuspa-tus keldi. Reseı ımperııasynyń qazaq elin otarlaý saıasatyna baǵyn­baǵan Qojeke taǵdyr taýqy­metimen Qytaı asyp ketedi. Ol jaqta da qıyn ómirdi bastan keship, aqyrynda ozbyr zamannyń saıası qurbany bolǵan kúıshi murasy búginge óziniń uly Raqysh, nemereleri Shańııa men Tursynǵazy, Iаsyn, jıeni Orynbek arqyly jetti. Jınaqqa Qojeke, Sybanqul mektepteri­niń ókil­derimen qatar, Bóltirik, Qosdáýlet, Omarhan Kerimqulov, Elemes Talasbaı syndy kúıshilerdiń, Tilendi, Shortanbaı sııaqty Jetisý ólkesinde ómir súrgen belgili tulǵalardyń shyǵarmalary da qosyldy. Arqa kúıshilik dástúri. Qazaqstannyń shyǵys, soltústik, ortalyq aımaq­taryn alyp jatqan baıtaq óńirdiń atymen atalatyn Arqa kúıshilik mektebiniń eń kórnekti tulǵasy – Táttimbet Qazanǵapuly. Táttimbettiń fılosofııalyq oı-tolǵamdarǵa qurylǵan “Qosbasar” (9 nusqasy), “Saryjaılaý”, “Kókeıkesti”, “Bes tóre” (I, II túri), mahabbat syryn shertken “Sylqyldaq”, “Kósh janaǵan”, “Balbyraýyn”, tarıhı oqıǵalarǵa arnalǵan “Aıdos”, “Alshaǵyr”, “Azamat qoja”, “Boz­aı­­­­­­ǵyr”, t.b. kúılerin úırenip, keıingige jalǵastyrǵan ­– óz inisi Jaqsymbet, balalary Musataı, Isataı bolǵan. Táttimbet kúıleriniń basym kópshiligi belgili kúıshi, dombyrashy Ábiken Hasenov arqyly jetti. Táttimbet tálimi degende, aýyzǵa eń áýeli áıgili Toqa Shoń­man­uly­nyń esimi iligedi. El ishi ony shyqqan rýyna baı­lanysty “Saıdaly sary Toqa” atap ketken. Tá­t­tim­betten on bes jas kishi Toqa uly kúıshimen ónerde úzeń­giles bola júrip, odan kúıshilik ónerdiń qıly taǵy­ly­myn meńgergen. О́ziniń bilip, úırengenin Toqa aı­na­lasyndaǵy izbasarlary Qyzdarbek, Ábdı, Baý­bekterge tabystap otyrǵan. Bulardyń barlyǵy derlik Táttimbettiń izimen “Qosbasarlar” sıklyn jalǵastyrdy. Tabıǵattyń bula bir sátin kúı arqyly jerine jet­ki­zip sýrettegen Arqanyń tylsym kúıshileriniń biri Áshimtaı edi. Onyń sońynda qalǵan bir ǵana kúı “Qońyr qaz” dep atalady. Ataqty Daırabaıdyń da kúıleriniń kóbisi búginge jetpegen. Bul eki kúıshiniń týyndylaryn elge tabystaǵan – áıgili kúıshi Maǵaýııa Hamzın. Qarataý kúıshilik dástúri. Qarataý kúıshilik mektebindegi negizgi tulǵa – Súgir Álıuly. Súgir ózine deıingi Táttimbet, Toqa, kúılerin jete meńgere otyryp, túr, mazmun, kórkemdik jaǵynan baıytyp, damyta tústi. Áıgili qobyzshy Yqylas Dúkenulyn ózine ustaz tutqan Súgirdiń qobyz sazyn dombyra kúıimen qabystyra bilýi úlken jańashyldyq boldy, qobyzdaǵy muńdy áýenniń Súgir kúılerinde dombyramen astasýy kúıshilik dástúrge ózgeshe reń berdi. Ol ómir súrgen óńir – qart Qarataý, kóne Otyrar, qasıetti Túrkistan aımaǵy – toǵyz joldyń toraby, túrli mádenıettiń toǵysqan jeri. Sondyqtan qazaq mýzykasyndaǵy ozyq jetistikterdi boıyna jınaǵan Súgir shyǵarmalarynda Arqa, Jetisý, Altaı-Tarbaǵataı, Batys áýen-sazdarynyń kezdesýi kezdeısoq qubylys emes. Onyń kúıleri mazmuny jaǵynan da, kór­kemdik bitimi jaǵynan da erekshe. “Shal­qyma”, “Ilme”, “Bes jorǵa” (5 taraýdan tura­dy), “Qarataý shertpesi”, “Jolaýshynyń jol­dy qońyry” (2 taraý), t.b. týyndy­la­rynyń qaı-qaısysyn alsaq ta, kemeline kel­gen kórkemdik, múltiksiz jańa­shyldyǵymen, sony sıpatymen oqshaý turady. Súgir kúılerin alǵash respýblıka jurtshylyǵyna tanytqan daryndy ónerpaz, qobyzshy ári dombyrashy Jappas Qalambaev boldy. Súgir kúılerin asqan sheberlikpen oryndap jetkizýshiler qatarynda kúıshi, dombyrashy Tólegen Mombekovtiń esimin aıryqsha ataýǵa bolady. Súgirdiń “Qosbasar”, “Jolaýshynyń joldy qońyry” (2 taraý), “Bes jorǵa”, “Qarataý shertpesi”, “Telqońyr”, “Shalqyma”, “Bozingen” sııaqty kúılerin ózindik mánerimen oryndap, óz janynan da kóptegen kúıler shyǵarǵan Tólegen Mombekov – Súgir mektebiniń kórnekti ókili. Antologııadan Súgir, Bapysh, Tólegen, Jappas, Boranqul, Aıken syndy qarataýlyq kúıshilerdiń týyndylary qomaqty oryn aldy. Syr óńiriniń kúıshilik dástúri. Syrdyń boıynda erterekte ótken Qurmanaı Tó­remurat, Asan Kónek, Bekpenbet syndy kúıshilerdiń muralary kóneden kóshken kerýendeı jalǵasyn taýyp keledi. Odan berirekte Syr óńirinde ómir súrgen kúıshi-kompozıtorlardyń ishinde úsh dáýlesker kúıshiniń esimin ataýǵa bolady. Olar: Myrza Toqta­bolatuly, Álshekeı Bekpenbetuly, Dosjan Quraquly. Syr boıy kúıshilik dástúrindegi kórnekti tulǵalardyń biri Myrza Toqtabolatulynyń ǵumyr keshken, mýzyka­lyq murasynyń molynan saqtalǵan jeri – Qyzylorda oblysynyń Qazaly óńiri. Búgingi kúni Myrza kúıshiniń “Asanqaıǵy”, “Buǵy­nyń kúıi”, “Baýly eshki”, “Alpys eki Aq­je­leńniń baýyr shesh­pesi”, “Tashaýyz” sııaqty bitimi, qurylymy bólek, kompozısııalyq jaǵynan oqshaý turǵan jıyrmadan astam kúıleri belgili bolyp otyr. Myrza kúılerin, sonymen qatar, Syr boıynda saqtalǵan halyq kúılerin, Qurmanaı Tóremurat, Jaldybaı kúıshiler murasyn shashaý shyǵarmaı, erekshe naqyshpen oryndap, nasıhattaýshy – qazalylyq dúldúl dombyrashy Nábı Jálimbetov. Joǵaryda attary atalǵan kúıshilerdiń shyǵar­ma­larymen qatar, osy antologııaǵa Jaldybaı, Qobylash, Islambek Ysqaqov, Jalǵasbaı Aralbaev, Tólegen Qarajanov, Muzarap Júsipov tárizdi Syr boıynda ómir súrgen kúıshilerdiń týyndylary da engizildi. Batys Qazaqstan kúıshilik dástúri. Batys kúıshilik dástúriniń kórnekti ókilderi Maham­bet, Boǵda, Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Dına, Mámen, Túrkesh týyndylaryn qazaq óneriniń ǵana emes, búkil túrki álemi mýzykasynyń jetistigi dep aıtýǵa bolady. Batys kúıshilik mektebiniń qaınar kózinde kúıshi, ári jyraý, batyr babamyz Mahambet tur. Kóneden tamyr tartqan jyraýlyq dástúr ókili Mahambettiń kúıleri aıbyndy jyrlarymen saryndas bolyp keledi. Ishki Bókeı ordasynda búkil ǵumyryn ótkizgen Mahambet kúılerin sol Isataı bastap, ózi qostaǵan joryq jyldary­nyń mýzykalyq portreti dese de bolady. Mahambettiń tolǵaý jyrlaryndaǵy tegeýrindi sa­ryn­dar osy mekteptiń teńdessiz tulǵasy Qurmanǵazy kúı­lerine de jat emes. HVIII-HIH ǵasyrlarda Bókeı orda­synda asa kúshti dombyrashylyq mektep qalyptasty. Qurmanǵazy qalyptastyrǵan kúıshilik mekteptiń asa daryndy ókili Dına Nurpeıisova – HIH ǵasyr men HH ǵasyr dástúrin biriktirgen, sondaı-aq, Qurmanǵazy mek­te­biniń jigerli ekpinin, Dáýletkereı dástúriniń fál­sáfasyn, aqsúıektik náziktigin tereń meńgergen kúıshi. Osy dástúrdi alǵa aparýshylar qatarynda dúldúl kúıshiler Oqap Qabıǵojın, Qalı Jantileýov, Rústembek Omarov, Tólegen Arshanov, Ǵylman Qaıroshev, Ǵylman Áljanov, Rysbaı Ǵabdıev, Ázıdolla Esqalıev sııaqty kúıshi-oryndaýshylardyń esimderin ataýǵa bolady. Jınaqtaǵy Batys kúıshilik dástúrine arnalǵan bólimde árqaısysy óz aldyna bir tóbe – Túrkesh, Seıtek sııaqty kóptegen birtýar kúıshiler shyǵarmalary keńinen oryn aldy. Batys kúıshilik dástúrindegi taǵy da bir aıtýly tulǵa Dáýletkereı Shyǵaıuly – qazaq halqynyń kúıshilik ónerindegi aıryqsha tulǵalardyń biri. Dáýletkereıdiń “Qyz Aqjeleń”, “Quda­sha”, “Ys­qyrma” “Kerilme”, “Aqbala qyz”, “Bul­bul”, “Kórkem hanym” kúıleri lırı­kalyq áýeni basym, syrly sezimge toly bo­lyp kelse, “Topan”, “Salyq ólgen”, “Ohota”, “Sholtaq”, “Jiger” sııaqty týyndylary tereń oıǵa, fılosofııalyq tolǵanysqa qurylǵan. Orda tóńireginde Balamaısań, Músiráli, Baıjuma, Arynǵazy sııaqty daryndy kúıshi-dombyrashylar boldy. Al Dáýletkereıdiń izin basa shyqqan Álikeı, Túrkesh, Salaýatkereı, Seıtek syndy dáý­lesker kúıshiler Dáýletkereı altyn dińgegi bolǵan osy bir kúıshilik mekteptiń ornyǵýyna óz úlesterin qosty. Dáýletkereı kúıleriniń jetkizýshileri – Naýsha, Mahambet Bókeıhanovtar. Al jerine jetkize oryndap, jazdyryp, nasıhattap, keıingige mura qylyp qaldyrǵan áıgili dombyrashy Qalı Jantileýov boldy. Qazanǵap Tilepbergenuly shyǵarmashylyǵy HIH-HH ǵasyrdaǵy qazaqtyń aspaptyq kásibı ónerinde úlken oryn alady. Kúıshilik ónerde ózgege uqsamaıtyn sara jol salyp, ózindik oryndaýshylyq mektebin qalyp­tastyrǵan sańlaq kúıshi, ásirese, “Aqjeleń” dep ata­la­tyn tarmaqty kúılerdi damytýǵa aıtarlyqtaı úles qosyp, ony túr jáne mazmun jaǵynan baıyta tústi. Jınaqtaǵy Qazanǵap kúıleri kúıshi dástúrin jal­ǵastyrǵan izbasarlary Jálekesh Aıpaqov pen Kádiráli Erjanovtyń, elge tanytyp, nasıhattaýǵa kóp eńbek sińirgen maıtalman dombyrashy S.Balmaǵam­betovpen qatar, B.Basyǵaraev, J.Álbetov, Q.Jarma­ǵambetov, I.Ilııasov, A.Raıymbergenov, R.Omarov, N.Ja­namanov, J.Asylhanov­tyń oryndaýlarynda berilip otyr. Mańǵystaý kúıshilik dástúri. Mańǵystaý ólkesinde ańyz-áńgimelerimen baıan­dalatyn kóne kúı úlgileri, aıtys-tartys, tarmaqty, tizbekti, tarıhı kúıler mol saqtalǵan. Mańǵystaý kúıshilik dástúrindegi kórnekti tulǵalardyń biri – Abyl Taraquly. Abyldyń bizge jetken “Abyl”, “Naratý” kúıleri – qazaq kúı ónerindegi shoqtyǵy bıik, fılosofııalyq máni tereń, epıkalyq saryny basym kemel týyndylar. Mańǵystaý kúıshilik óneriniń taǵy bir aıtýly tulǵasy Esbaı Balustauly shyǵarma­shylyǵynyń aıshyqty bóligi – “Úsh ananyń tartysy” dep atala­tyn sıkldy kúılerden tu­rady. Mańǵystaý túbeginde ómir súrgen sań­laq kúıshi Esir Aıshýaqulynyń “Qos aıyr­ǵan”, “Toǵyz túıeshi”, “Kóktóbe”, “Ma­nataý”, “Aqjarma” atty tarmaqty kúıleri uly da­la­nyń sımfonııasyndaı sol dáýirdegi el ba­synan ótken tarıhı oqıǵalardy sıpat­taıdy. Adaıdyń “jeti qaıqysy” atanǵan ónerpazdar qatarynda Mańǵystaý kúıshilik dástúriniń kórnekti ókilderiniń biri О́skenbaı Qalmambetulynyń esimi erekshe atalady. О́skenbaı kúıshiniń murasy, negizinen, bel balasy Murat О́skenbaev arqyly jetip otyr. Ol Abyl, Esir, Qulshar, О́skenbaı, Qartbaı syndy kúıshilerdiń týyndylaryn, ertedegi ańyz kúılerdi, óz kúılerin qosqanda, uzyn sany, úsh júzdeı kúı tartqan. Bul antol­ogııaǵa Abyl, Esir, Esbaı, Qulshar, О́skenbaı sııaqty attary belgili kúıshi-kompozıtorlar kúı­le­rimen qatar, Joldy, Qartbaı, Qońyr, Murat О́skenbaev, Aıdarbaı, Samıǵolla Andar­baevtyń shyǵarmalary da tolyq enip otyr. Qazirgi zaman kúıleri. Qazaq mýzykasynyń arnaıy kásipqoılyq júıede qalyptasýyna, damýyna atsalysqan kúıshi-kompo­zıtorlar shyǵarmalary da osy jınaqqa arnaıy toptastyryldy. Akademık A.Jubanovtan bastap, S.Muhamedjanov, M.Qoıshybaev, H.Tastanov, R.Omarov, N.Tilendıev, K.Kú­misbekov sııaqty Qazaqstan kásibı mýzyka­synyń irgetasyn qalaýǵa úles qosqan kom­pozıtorlardyń aıshyqty shyǵarmalarymen qatar, osy býynǵa ilese shyqqan M.Áýbá­kirov, A.Myrzabekov, M.Qalaýov, Á.Esqa­lıev, S.Balma­ǵambetov, Sh.Ábiltaev, Q.Ahme­dııarov, A.Jaıymov, Q.Tasbergenov, S.Tu­rys­bekov, t.b. kompozıtorlardyń týyndy­lary jáne S.Qu­saı­ynov, Á.Jeldibaev, M.Sydyqov syndy kúıshilerdiń keń taraǵan kúıleri de jınaqtan oryn aldy. Qobyz jáne sybyzǵy kúıleri. Kúı janrynyń meılinshe professıonaldyq sıpat alýy, salqar damýy dombyra aspabyna qatysty. Alaıda, eń kóne kúıler qobyz ben sybyzǵyda oryndalǵany – daýsyz aqıqat. Áńgimeni taratyp aıtýǵa gazet múmkindigi kótermeı otyr. Sondyqtan da biz búgin antologııaǵa qobyz ben sybyzǵy kúıleriniń eń ozyqtary kirgenin aıtýmen shektelmekpiz. Aıtjan TOQTAǴAN, dombyrashy, óner zertteýshi, professor, Murat ÁBÝǴAZY, dombyrashy, óner zertteýshi, Talǵat MUQYSh, sybyzǵyshy, óner zertteýshi, Saıan AQMOLDA, qobyzshy, dombyrashy.