Teńge – eldiń ekonomıkalyq táýelsizdiginiń nyshany

Qazaqstanda ulttyq valıýta «Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq valıýtasyn engizý týra­ly»­ Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń 1993 jylǵy 12 qarashadaǵy №1399 Jarlyǵymen 1993 jylǵy 15 qarashada aı­nalymǵa engizildi. Keıinnen, ıaǵnı 1998 jyldan bastap, 15 qa­­rasha kásibı mereke retinde «Ult­­tyq valıýta – teńge kúni jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń qar­jy júıesi qyzmetkerleriniń merekesi» bolyp belgilendi.

Bıyl ekonomıkalyq táýel­siz­digimizdiń nyshany, Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy – teńgeniń aı­nalymǵa engenine 25 jyl bolady. Atalǵan aıtýly mereke­men qar­jygerlerdi, bank qyz­met­kerlerin jáne barsha otandas­tarymyzdy shyn júrekten qut­tyqtaımyz!

Tarıhı turǵydan alǵanda shamaly kezeń ishinde elimiz tutas dáýirge barabar joldan ótti. Ult­tyq valıýta eldiń ekono­mıka­lyq táýelsizdigin qamtamasyz etti, ony aınalymǵa engizý arqyly aýqymdy naryqtyq qaıta qurýǵa jol ashyldy. Búginde elimizde zamanaýı naryqtyq ekonomıka quryldy. Qazaqstan álemdik dostastyqta kóptegen elder úshin senimdi áriptes bola otyryp, óziniń derbes jolymen damý ústinde. Osy oraıda teńgeniń paıda bolý tarıhyn taǵy bir eske alaıyq.

О́z jolymen

Toqsanynshy jyldardyń basynda ne bolǵany kópshiliktiń esin­de shyǵar:  kezinde KSRO-nyń qýatty ekonomıkasy túrli sebeptermen kúıreýge jaqyn boldy. Barlyq odaqtyq respýblı­kalar 1990-1991 jyldary táýelsizdigin jarııalap, KSRO quramynan shyq­qan soń, Odaq tarap ketti. Alaıda bank júıesi bir mezette quldyraı almady, áli de ortaq valıýta – rýbl arqyly biryńǵaı tólem jú­ıesi boldy. Ulttyq valıýtalar áli qoldanysqa enbegen kezeń edi. Bal­tyq jaǵalaýy respýblıkalaryn qospaǵanda, burynǵy odaqtas respýblıkalardyń aýmaǵyndaǵy aqsha júıesin KSRO Memlekettik banki 1991 jyldyń sońyna deıin basqardy. Al 1992 jyldan bas­tap Reseı Federasııasynyń Orta­lyq Banki (budan ári – RF OB) bas­qardy. Soǵan qaramastan, biryńǵaı qarjy-bıýdjet júıesi 1991 jyldan bastap quldyraı bastady, jyldyń ekinshi jartysynda odaq­tyq bıýdjet is júzinde jumys is­teýin toqtatty. Odaqtyq bıýdjetten dotasııalar, salyqtardyń odaqtyq bıýdjetke kelip túsýi toq­tatyldy. Árıne biz, bankırler, rýbl aımaǵynyń da erte me, kesh pe, kúıreıtinin kúttik. Jú­ıe­lik qarjy daǵdarysy bastaldy, bul aýqymdy ekonomıkalyq daǵdarysqa ulasty. Jappaı tólem jasamaý daǵdarysy paıda bolyp, ekonomıkadaǵy jaǵdaı tez nasharlap ketti.

Dál osy kezeńde, 1992 jyl­ǵy qańtarda men Qazaqstan Respýb­lıkasy Ulttyq Memlekettik Banki­niń (UMB) basqarma tóraǵasy bo­lyp taǵaıyndaldym, jedel já­ne strategııalyq sıpattaǵy kóp­­tegen jınaqtalǵan problema­lardy sheshýge týra keldi. Ýa­qyt­­ty joǵaltpaı aqsha-kredıt qa­­tynastary salasyndaǵy jańa basqarý júıesin qurý boıynsha shuǵyl sharalardy qoldaný qa­jet boldy, bul júıe neǵurlym tıimdi jumys isteıtin ónerkásiptik keshenderdi jáne agrarlyq sektordy qoldaý men saqtaý boıynsha qajetti sheshimder qabyldaýǵa múmkindik berip, biryńǵaı rýbl aımaǵynyń tolyq kúıreýine jol bermes edi. Aldaǵy búkil qaı­­­ta qurýdyń basty maqsaty − Qa­zaqstannyń bank júıesiniń der­bestigin, elimizdiń táýelsiz mem­leket retinde óziniń ulttyq valıýtasymen burynǵy Ortalyqtyń aralasýynsyz óz aqsha-kredıt saıa­satyn júrgize alýyn qamtamasyz etý boldy.

«Teńge» jobasy týraly

1992-1993 jyldary UMB aldynda turǵan barlyq mindetterdiń ishinde ulttyq valıýtany daıyn­daý jáne ony aınalymǵa en­gizý jobasy eń jaýapty ári shu­­ǵyl mindet boldy. Ulttyq va­lıý­tany daıyndaý Qazaqstan Res­­­pýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń maǵan UMB bas­qarma tóraǵasy retinde bergen alǵash­qy tapsyrmalardyń biri edi. Bul iri ári keshendi joba bolatyn. Ony iske asyrý bank júıesinde aýqymdy reformalardy júzege asyrýdy, buryn Qazaqstanda bol­maǵan aqsha naryǵynyń jańa ınfraqurylymyn qurýdy talap etti. Bul rette ınfraqurylymnyń búkil obektileri ulttyq valıýtany aınalymǵa engizgen sátke deıin qurylýǵa tıis bolatyn.

Jobany iske asyrý barysynda biz kóp qıyndyqty eńserdik. Eń aldymen, joba asa qupııa boldy, tıisinshe, ol óte qatań qupııa re­jimde júzege asyrylýǵa tıis edi. Jobanyń qupııa bolýyna Qa­zaqstanda 1992 jyldyń basynda der­bes bank júıesi qalyptaspaýy da negiz boldy. Is júzinde elimizde KSRO burynǵy Membankiniń bu­rynǵy fılıal jelisi jumys is­tedi, ony Máskeýdegi bas ofısi basqaratyn. Budan basqa elimiz­diń aýmaǵynda áskerı-da­lalyq bank­terdiń, burynǵy Odaq­tyń qorǵanys kesheni kásip­oryn­darynyń birtutas júıesi jáne Qa­­­zaqstannyń búkil ekonomıkasy Reseımen jáne burynǵy KSRO-nyń basqa respýblıkalarynyń eko­nomıkasymen tyǵyz baılanys­ty boldy. Olardyń barlyǵy da biryńǵaı valıýta – Keńes Odaǵynyń rýblin paıdalanýyn jalǵastyrdy.  Burynǵy Odaqtyń ekonomıkasy túpkilikti bólingen joq edi, barlyǵy qalyptasqan óndiristik baılanystardy, dástúrli ótkizý naryqtaryn joǵaltpaýǵa tyrys­ty. Burynǵy Odaq respýblıkalary úkimetteriniń tarapynan jańa ortaq aqsha júıesi týraly túrli ıntegrasııalyq bastamalar kóterildi, alaıda táýelsizdik jaǵdaıynda bankırlerdiń ortasynda ony iske asyrýǵa eshqandaı senimdilik bolmady. Osy jaǵdaıda ulttyq valıýtany qurýmen ashyq aınalysý is júzinde múmkin bolmady. Sondyqtan UMB jobany jalǵyz ózi, qatań qupııada, qalyń jurtshylyq, depýtattyq korpýs, Mınıstrler Kabıneti ar­qyly atqarýshy bılik jáne bar­lyq qu­qyq qorǵaý organdary tarapynan qajetti kómeksiz júzege asyrýǵa májbúr boldy. Bul UMB-nyń is-qımyl erkindigin tejedi. Osyǵan oraı UMB jurtshylyq jáne depýtattyq korpýs tarapy­nan kóp­­tegen orynsyz synǵa ushy­rady. Joǵarǵy Keńes depýtattary ulttyq valıýtany engizý qajet­tiligi týraly máseleni ara-tura kóteretin, al men ulttyq va­lıýtany daıyndaý jumysynyń júzege asyrylyp jatqanyna qa­ramastan, jurtshylyqqa jáne Joǵarǵy Ke­ńesine bul másele boıynsha qa­byldanyp jatqan sharalar týraly ashyq aıta almadym. Ol kezde, qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes UMB Parlamentke – Joǵarǵy Keńeske baǵyndy. Sondyqtan de­pý­tattyq korpýstyń ishinen «Teń­ge» jobasynyń iske asyrylý barysy týraly Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy S.Ábdildın jáne Qarjy jáne bıýdjet jó­nindegi turaqty komıtettiń tór­aǵasy S.Tákejanov bildi. Al qal­ǵan adamdarǵa «Teńge» jo­basy belgisiz edi. Qazaqstan Pre­­­­zıdenti N.Nazarbaev eldiń Vı­se-prezıdenti E.Asanbaevty «Teń­ge» jobasynyń jalpy úı­les­tirýshisi etip taǵaıyndady. Tıisinshe, UMB E.Asanbaevpen tyǵyz jumys istedi, onyń qaty­sýymen aǵymdaǵy máseleler tal­qylanyp, tıisti sheshimderdiń jo­balary pysyqtaldy. E.Asan­baev jáne UMB Memleket basshysyna jobanyń iske asyrylý barysy týraly turaqty túrde habarlap otyrdy, al Prezıdent sońǵy nus­qasynda qajetti sheshimder qa­byldap, UMB-ǵa turaqty qoldaý kórsetip otyrdy. 

Dızaın jáne óndiris

«Teńge» jobasy UMB úshin múldem jańa jumys boldy. Biz­de banknottar shyǵarý, valıýta naryǵy, valıýtalyq rezervter eshqashan bolǵan joq. Soǵan sáıkes daıyn mamandar da bolmady, qarajat ta jetkiliksiz edi. Memleket basshysy «Teńge» jobasyn aıaqtaý merzimin 1993 jylǵy 1 sáýir dep belgiledi. Sheshimderdi óte qysqa merzimde qabyldaý qajet-tin. 1992 jylǵy aqpanda bizdiń suratýymyzǵa oraı Ulybrıtanııa, AQSh, Japonııa, Fransııa jáne Gollandııa banknot fabrıkalarynan valıýta­ shy­­­ǵa­rýǵa usynystar kelip tú­­­se bastady. Jobany oryn­daı­­­tyn fırmany tańdaý qa­jet­ boldy. Osy maqsatta men, M.Tursynov, E.Qojamuratov jáne T.Súleımenov banknot ón­diri­sin zerdeleý úshin 1992 jylǵy naýryzda Ulybrıtanııaǵa, sáýirde Fransııaǵa bardyq. Fırmalardyń baǵa usynystaryn muqııat zerdelep, taldaý nátıjesinde, tehnologııany, shyǵarylatyn banknottar sapasyn zerdelep, 1992 jyl­ǵy sáýirde Ulybrıtanııanyń «Harrıson men uldary» dep ata­­­­latyn fırmasy jobanyń oryn­­­daýshysy retinde aıqyn­dal­dy. Banknot óndirisiniń kóp­tegen máseleleri boıynsha ke­ńesshimiz bolǵan fırmamen yn­tymaqtastyǵymyz bastalyp ketti. 

Jumys barysynda banknot ón­dirisi erekshe jáne qymbatqa shy­ǵatyn óndiris ekendigi belgili boldy. Joba mıllıondaǵan qarjyny talap etti, onyń ishinde banknottar dızaınynyń shyǵyny jalpy shyǵynnyń keminde 30-35%-yn qurady. Qarajatty únemdeý maqsatynda biz fırmaǵa banknot dızaınyn óz kúshimizben, Qazaq­stan sýretshileriniń qa­ty­­sýy­men daıyndaǵymyz kele­tinin habarladyq. Valıýta dızaınyn daıyndaý T.Súleıme­nov basqarǵan Qazaqstan dızaıner­leriniń odaǵyna tapsyryldy. Jumys tobynyń quramyna 6-7 qazaqstandyq sýretshi kirdi. Olar Úkimettiń jabyq rejimdegi, tıisti kúzeti bar saıajaılarynyń birinde jumys istedi. Bir aıdyń ishinde ulttyq valıýta dızaınynyń tórt nusqasynyń nobaıy daıyn boldy. Birinshi nusqada banknottar nobaıynda qazaqtyń oıý-órnegi basym edi. Ekinshi nusqada banknottar amerıkalyq dollarǵa, úshinshisi beıne ýltrazamanaýı túrde berilgen Gollandııa va­lıý­tasyna uqsas bolatyn. Tór­tinshi nusqada portretter salyndy. Osy tórt nusqanyń ishinde qa­zaq memlekettiginiń ne­gizin qa­­­laýshylar, qazaqtyń bel­­gili má­­denıet jáne ǵylym qaırat­kerleriniń portretteri sa­lynǵan dızaın tańdap alyndy. 

1992 jylǵy qyrkúıekte «Har­rıson men uldary» fırmasy ult­tyq valıýtanyń joba kúıindegi danalaryn daıyndady. Ony Mem­leket basshysy maquldady jáne tapsyrysty ornalastyrýǵa ruqsat berdi. Dızaın nobaıynyń nusqasyn ónerkásiptik nusqaǵa aýystyrýdyń kúrdeli prosesinen keıin 1992 jyldyń birinshi jartysynda banknottardyń barlyq nomınaldary boıynsha ónerkásiptik dızaıny óndiriske jiberildi. 1992 jylǵy jeltoqsannyń ortasynda Londonda men «Harrıson men uldary» fırmasynda banknot­tardyń ónerkásiptik úlgilerine qol qoıdym, sodan Qazaqstan ban­knottarynyń óndirisi bas­talyp ketti. Al 1993 jylǵy naýryz­dyń sońyna qaraı Qazaqstannyń al­­­ǵashqy aqshasyn shyǵarý aıaq­taldy. Teńge joǵary sapaly bolyp qana qoımaı, onyń qorǵa­nysh deńgeıi de joǵary boldy. Keı­bir nomınaldardyń 18-ge deıin qorǵanysh elementi boldy. «Har­rıson men uldary» fırmasy bizdiń ulttyq valıýtamyz – teńgeni daıyndaǵany úshin Ulybrıtanııa Korolevasy jyl saıyn úzdik sapaly ónim úshin beretin medalmen nagradtaldy.      

Qazaqstanǵa jetkizý 

1993 jylǵy sáýirde valıýtany Anglııadan elge tasymaldaý bas­taldy. Banknottar ushaqpen tek túngi ýaqytta ǵana jetkizildi. Ol kezde Londonǵa deıin toqtamaı ushý tehnıkalyq turǵydan múmkin bolmady, ushaqqa janarmaıdy Qazaqstan aýmaǵynda ǵana quıý qajet boldy. Jasyrý úshin erekshe júk osy maqsatta aǵylshyn tilin – halyqaralyq navıgasııa qyzmetteriniń tilin meńgergen, tańdap alynǵan ushqyshtardyń eki ekıpajymen eki jolaýshylar ushaǵynda tasymaldandy. Banknottar «qupııa» degen grıfpen «Úkimettik arnaıy júk» retinde shaǵyn metall konteınerlerde tasymaldandy jáne olarǵa kedendik tekserý júrgizilmedi. Júkke UB-nyń áskerı qarý alyp júrýge qu­qyǵy bar qyzmetkerleri ǵana ilesip júrdi. Olar kúzetti, tıeýdi jáne sońǵy qabyldaý ornyna deıin jetkizýdi qamtamasyz etti. Árıne mundaı júkti tasymaldaý tasymaldaýshylar jáne kedendik baqylaý júıesi úshin ádettegideı bolǵan joq, soǵan baılanysty birneshe ret qalyptan tys jaǵdaı da oryn aldy. Bir kúni Aqtaý qa­lasyndaǵy áýejaıda ushaqqa ja­narmaı quıý kezinde qolynda qarýy bar keden qyzmetkeriniń biri «úkimettik júkti» kedendik tekserýden ótkizýdi talap etip, bizdiń kóligimizdi keshiktirdi. Taǵy bir jaǵdaı Reseı aýmaǵynda boldy. Janarmaı qoryn durys eseptemegen ekıpaj Aqtaý áýejaıyna jete almaı, RF shekaralyq qa­lalarynyń birindegi áýejaıǵa qonýǵa májbúr boldy. Eki jaǵ­daıda da oryn alǵan jaǵdaıdy sát­ti sheshe aldyq. Konteınerlerdi ashý quqyǵynsyz qabyldaýdy jáne saqtaýdy UMB-nyń Taraz qalasyndaǵy rezervtik jerasty saqtaý ornynyń qyzmetkerleri júzege asyrdy. Osylaısha ulttyq valıýtany shyǵarý jáne ony Qazaqstanǵa eshbir qıyndyqsyz jetkizý 1993 jylǵy mamyrdyń basynda aıaqtaldy. 

Teńgeni engizý aldyndaǵy jaǵdaı 

Bolashaq ulttyq valıýta jumys isteıtin qarjy naryǵynyń negizgi ınfraqurylymdyq obektileri buryn Qazaqstanda bolǵan joq. Onyń bári Máskeýde, ıaǵnı basqa eldiń menshiginde qaldy. Olardy Qazaqstanda is júzinde joq jerden jasaý qajet boldy. Bank júıesiniń barlyq ınfraqurylymy óte qarqyndy, UB-nyń menshikti kiristeri esebinen, bıýdjet qara­jatyn jáne syrttan qaryz almaı quryldy. 1993 jyldyń birinshi jartysynyń sońyna qaraı Qa­zaqstannyń valıýta bırjasy, Baǵaly qaǵazdardy shyǵarý fabrıkasy, Teńge saraıy, Altyn valıýta rezervteri, Altyn valıýta rezerv­terine arnalǵan memlekettik saqtaý orny jáne halyqaralyq tólem júıesi qurylyp, jumys isteı bastady. 

Barlyq ınfraqurylymdyq jobalardy 1993 jyldyń birinshi jartysynda is júzinde aıaqtaı otyryp, UB ulttyq valıýtany engizýge jáne osy baǵyttaǵy kez kelgen oqıǵanyń órbýine daıyn boldy. Biraq oqıǵalar boljanǵanǵa qaraǵanda, birshama ózgeshe órbidi. Ulttyq valıýtany engizý túrli sebepter boıynsha keıinge qal­dyryldy. Respýblıkanyń úkimeti rýbl aımaǵyn saqtaý saıasatyn júrgize otyryp, TMD elderiniń úki­metterimen jáne RF OB-men kóptegen kelissóz júrgizdi. Osy jumystardyń barysynda ár­túrli úkimetaralyq kópjaqty jáne ekijaqty kelisimder jasal­dy. О́kinishke qaraı bul ke­lis­sózder men kelisimderdiń eleýli oń nátıjeleri bolmady. 1993 jyl­­dyń birinshi jartysynda Baltyq elderi, sondaı-aq Ýkraına, Belarýs, Qyrǵyzstan, olardan keıin О́zbekstan men Túrikmenstan ulttyq valıýtalaryn aınalymǵa engizdi. Reseı 1993 jyldyń basynda óz valıýtasyn engizýge kú­sheıtilgen daıyndyqty bastady. Respýblıkany qolma-qol banknottarmen qamtamasyz etý kúrt nasharlady. Bul jalaqy men áleýmettik tólemderdi tóleý kezinde kóptegen irkilisterge alyp keldi. Jaǵdaı óte kúrdeli edi. Áli esimde, 1993 jyl­ǵy tamyzda, bir aı ishinde men jáne orynbasarlarym Qazaqstanǵa jumysshylarǵa jalaqy berý, halyqqa áleýmettik tólemder tó­leý úshin qajetti qolma-qol aq­sha berý jónindegi bir ǵana óti­nishpen RF OB basshylyǵymen kezdesý úshin Máskeýge 17 ret bar­dyq. 1993 jylǵy shilde aıy­nyń ortasynda Reseıdiń Eko­nomıka mınıstrliginde Reseı men Qazaqstannyń birinshi vıse-premerleri basshylyq ja­saǵan úkimettik delegasııalary arasynda ekonomıka, qarjy mı­nıstr­­leriniń jáne ortalyq bank­ter bas­shylarynyń qatysýymen rýbl aı­maǵyna baılanysty má­selelerdi talqylaý boıynsha ke­zekti kezdesý ótti. Osy kezdesýde Reseı taraby bizge burynǵy rýbl aımaǵynyń toqtatylatyny, al jańa rýbl aımaǵyna Qa­zaq­stannyń qabyldanbaıtyny týraly ashyq málimdedi. Biryńǵaı rýbl aımaǵyn saqtaý boıynsha júrgizilgen jumys múldem tyǵyryqqa tireldi. Reseı 1993 jyl­ǵy 26 shildede óz valıýtasy – RF memlekettik nyshany bar rýbldi aınalysqa engizdi. Sonymen qatar Reseı óz aýmaǵynda qyrkúıek aıy­­­­nan bastap 1961, 1991, 1992 jyl­­dardaǵy Keńes rýblderiniń jáne Reseıdiń 1992 jylǵy rýbl­deriniń, sondaı-aq KSRO men Reseı OB monetalarynyń aınalysta júrýi toqtatylatynyn jarııalaı otyryp, TMD rýbl aımaǵynan shyqty. Reseıdiń jańa rýbl aı­maǵyna óziniń aqsha-kredıt júıe­sin qura almaǵan, áli azamat soǵysy júrip jatqan Tájikstan ǵana jiberildi.

Qazaqstan Úkimeti rýbl aıma­ǵyna kirý ıdeıasynan bas tartpaı, osy baǵyttaǵy jumysty jalǵastyrdy. Alaıda Máskeý qoıǵan talaptar biz úshin is jú­zinde tıimsiz boldy. Qazaqstan jańa rýbl aımaǵyna kirý úshin keminde 700 mln AQSh dollary mólsherindegi jınaqtalǵan altyn valıýta rezervterin Reseıge tolyq berýge, bıýdjet tapshylyǵynyń deńgeıin kelisýge jáne ortaq rýbl negizinde RF OB aqsha-kre­dıt saıasatyna baǵynýǵa tıis­ boldy. Qazaqstan úshin bul is júzinde ekonomıkalyq táýelsizdik­ten tolyq bas tartýdy bildirdi. Ýaqyt ótip jatty, kelisimge qol­ jetkizilmedi, al qolma-qol aq­shamen qamtamasyz etý qarqyndy túrde nasharlaı bastady. 1993 jyl­ǵy qyrkúıektiń basynan bas­tap RF OB Qazaqstanǵa qolma-qol aqsha berýdi tolyq toqtatty. 1993 jylǵy tamyzdyń sońynda burynǵy Odaqtyń keńes rýblinen bas tartqan barlyq respýblıkasy ózderiniń ulttyq valıýtasyn engizdi. Qazaqstan 1993 jyl­ǵy qyrkúıekten bastap is jú­zinde joq memlekettiń keńestik aqsha belgilerin paıdalanýdy jal­ǵastyryp otyrǵan jalǵyz el bol­dy. Osyǵan baılanysty Qa­zaq­stannyń aýmaǵyna búkil ekonomıkany túbegeıli buza otyryp, eshkimge qajeti joq keńestik aqsha belgileriniń shekten tys ákelý qaýpi týdy. Qolma-qol aq­shamen qamtamasyz etý kezinde qalyptasqan jaǵdaıdyń kúrt nasharlaýy, sondaı-aq keńestik aqsha belgileriniń Qazaqstannyń aýmaǵyna jappaı «tastaýdyń» bastalýy týraly 1993 jylǵy qyr­kúıekte men Qazaqstan Res­pýb­­­lıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevqa jan-jaqty baıandadym. Ulttyq valıýtany engizý jó­nindegi memlekettik komıssııany qu­rý týraly sheshim qabyldaýdy su­radym, bul kezde ulttyq valıýta daıyndalyp qoıǵan edi. Osy usynysty 1993 jylǵy qazannyń basynda el Úkimeti qoldady. Sheshýshi sát bastalǵan kezde (1993 jylǵy qyrkúıektiń sońy), Prezıdent bastamany óz qolyna alyp, Mınıstrler Kabınetine, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Bankine ulttyq valıýtany engizý boıynsha jumysty bastaýǵa tapsyrma berdi.

Aıyrbastaý 

Ulttyq valıýtany engizý 1993 jylǵy 15 qarashaǵa belgilendi. Ulttyq valıýtany engizý aldynda (12 qarasha) Memleket basshysy teledıdar men radıo bo­ıynsha tikeleı efırde ulttyq valıýtany engizý týraly habarmen Qazaqstan halqyna Úndeý joldady. Ol mıllıondaǵan teledıdar kórermenderiniń aldynda tamasha dızaıny jáne úzdik sapasy bar valıýtanyń barlyq nomınalyn kórsetti. Memleket basshysynyń Úndeýinen keıin men teledıdar men radıo boıynsha tikeleı efırde KSRO Membanki men Reseı Bankiniń 1961-1992 jyldardaǵy úlgidegi qazynashylyq jáne bank­tik bıletterin ulttyq valıýta teń­gege aıyrbastaý tártibin jarııaladym.

Rýbldi ulttyq valıýtaǵa aıyr­bastaý 15 qarashada saǵat 8-de bas­taldy jáne úsh kún ishinde rýbl men teńge qatar qoldanylýǵa tıis edi. 1993 jylǵy 18 qarashadan bastap ulttyq valıýta Qazaqstan aýmaǵynda jalǵyz zańdy tólem quraly boldy. Valıýtalardy aıyr­bastaý óte jaýapty, tehnıkalyq jaǵynan óte kúrdeli is-shara boldy. Aqshany aıyrbastaý prosesi osy proseske qatysqan adamdardan kúsh-jigerin tolyq jumyldyrýdy, joǵary atqarýshylyq tártipti talap etti. Biz saǵat saıyn QUB-nyń tómengi qurylymdarynyń, bankterdiń basshylarymen baılanysta boldyq, aqsha aıyrbastaý jónindegi jaǵdaıdy qadaǵalap otyrdyq jáne aqsha aıyrbastaý prosesinde týyndaǵan túrli prob­lemalardy sheshe otyryp, 30-dan asa jedel normatıvtik nusqaýlar shyǵardyq. Aqsha aıyrbastalǵan kúnderi býhgalterlik apparat,­ kas­salyq qyzmet kórsetý jáne ınk­assatorlyq qyzmet qyzmetker­lerine júkteme birneshe ese ósti. Joǵary jaýapkershilik pen kásibı qasıetterin kórsete otyryp, aqsha aıyrbastaýǵa tartylǵan bank júıesiniń ár qyzmetkeri táýligine óz jumys ornynda 14-16 saǵat boıy jumys istedi. Bul rette aqsha aıyrbastaý isine meniń orynbasarlarym M.Tursynovtyń, A.Dýdkınniń, N.Abdýllınanyń, barlyq oblystyq basqarma bastyqtarynyń, QUB aýdandyq qurylymdary, ekinshi deńgeıdegi bankter basshylarynyń jáne negizgi júktemeni kótergen jáne tapsyrylǵan búkil halyqtyq iske jaýapty basqa da kóptegen adamdardyń qosqan úlesin erekshe atap ótýge bolady. Aqsha aıyrbas­taý qorytyndysy boıynsha 1961-1993 jyldar úlgisindegi 950,6 mlrd qolma-qol rýblder aınalys­tan alyndy. Bank júıesine tán joǵary tártiptilik pen jumysty naqty uıymdastyrý nátıjesinde aqsha aıyrbastaý eshbir oqıǵasyz jáne halyqtyń, zańdy jáne jeke tulǵalardyń shaǵym-talabynsyz úsh táýlik ishinde júzege asyryldy.

Zamanaýı jaǵdaıdaǵy teńge 

Qazaqstan Respýblıkasy Ult­tyq Bankiniń qyzmeti árdaıym qarjy salasynda jáne jalpy alǵanda el ekonomıkasynda tu­raq­­tylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. 1992-1993 jyldary burynǵy Odaqtyń barlyq res­pýblıkalarynyń aýmaǵynda gıperınflıasııa órshigeni barshaǵa málim. Osy eki jylda Qazaqstanda ın­flıasııanyń deńgeıi 5125, 

3%-ǵa jetti, taýarlardyń baǵasy 52 ese ósti. Baǵanyń ósýin eshkim qa­­­­da­ǵalaı almady, ınflıasııa ki­risti jáne óndiristiń aınalym qarajatyn tolyǵymen sińirip al­dy desek te bolady. Osyndaı aýyr jaǵdaıda Ulttyq Banktiń kúsh-jigeri jáne qalyptasqan jaǵdaıǵa barabar onyń kre­dıttik saıasaty arqyly negizgi óner­ká­siptik ortalyqtardy, ener­ge­tıka, agroónerkásiptik ke­shen­­niń bazalyq salalarynyń ká­siporyndaryn saqtap qalý, olar­dy sharasyz bankrottyqtan qut­qarý múmkin boldy. Keıinnen UB-nyń derbes jumys isteýi gıpe­­rınflıasııany toqtatýǵa kó­mektesti, 1995 jyldyń sońyna qaraı ol eki tańbaly sıfr­men­ esepteldi, al 1998 jyly onyń deńgeıi nebári 1,9%-dy qura­dy. Birte-birte bank júıesin bas­qarýshylardyń jańa býyny ósip shyqty jáne kóptegen halyq­aralyq sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha Qazaqstannyń qarjy jáne bank júıesi TMD elderi ishinde eń úzdigi atandy. 

Qazirgi kezde retteýshiniń aty­na teńge baǵamy, kredıtteý mól­sherlemesine qatysty syn aıtylyp jatady. Alaıda  barlyǵy da Ulttyq Bankke baılanysty emes. Mysaly, ónerkásiptik óndiristegi  qurylymdyq aýytqý, álemdik re­zer­vtik valıýtalardyń kúsheıýi, ener­gııa tasymaldaǵyshtardyń ba­ǵasyn boljaı almaý, barlyq jerde bolyp jatqan saýda jáne valıýtalyq soǵystar bar, bular naryq sýbektileriniń iskerlik jáne kredıttik belsendiligin te­jeıdi. UB qabyldaǵan banktik qyzmetterdi paıdalanýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý, bank júıesin kapıtaldandyrý,­ ýytty kredıtterdi joıý, ın­flıa­sııa­ny basý, bankter men qarjy ınstıtýttarynyń kredıt­tik bel­sendiligin arttyrý jónindegi sha­ra­lardy qoldaý qajet. UB bas­shylyq etýimen zamanaýı bankıng júıesi qurylýda, kórsetiletin qyz­­metterdi sıfrlandyrý, qashyq­tyq­tan qyzmet kórsetý jáne t.b. jasalýda. Qazirgi kezde bank júıesi burynǵysynsha ekonomıkanyń qarjylyq tiregi bolyp otyr, al ulttyq valıýta – teńge, óziniń tarıhı mıssııasyn oryndaı otyryp, elimizdiń ekonomıkalyq táýelsizdiginiń negizgi kepili bolyp qalýda.

Betti daıyndaǵan Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»