Amerıkalyq ustaz osy pikirdiń rastyǵyn dáleldeý úshin óz elindegi buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan talaı maqalany mysalǵa keltiretini bar. Maqtaýly CNN men BBC-diń jýrnalısteri qaı jerde múlt ketetinin, onyń áseri qandaı ekenin professor naqty dáleldermen kórsetip otyrady.
Aıdsvog myrzanyń sózin keltirýimiz beker emes. Taıaýda áleýmettik jeliden «Eýrazııa» telearnasynyń elge atyshýly bolǵan shoý-baǵdarlamasynan úzindi kózimizge shalyndy. Júrgizýshi bir sózinde mıfke aınalǵan ótirikti tikeleı efırde aıta saldy. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin aıta keteıik. Shoý taqyryby – aralas neke tóńireginde bolatyn. Sózbe-sóz keltireıik:
«Sender kimsińder? Qazaqtyń qyzyn tek qazaq alý kerek dep aıtatyndaı. Qazir XXI ǵasyr. Árqaısynyń óziniń tańdaýy bar. О́zderiń bilesińder, Qazaqstanda 1 jigitke 6-7 qyzdan keledi. Iаǵnı, bir ǵana adam otbasyn quryp, shańyraq kótere alady. Qalǵan alty qyz bolashaq ana atanǵysy keledi, otbasyn qurǵysy keledi. Olar ne isteýi kerek?»
Jahandaný dáýirin jáne qazirgi úderisti eskere otyryp, aralas nekeniń qaýpi týraly sóz qozǵaý negizsiz. Qysqasha aıtqanda, aralas neke – árkimniń óz tańdaýy. Qazaqstan azamattaryna Ata zańymyz tolyqtaı erkindik bergendikten, bireýdiń tańdaýyna aralasýdyń jóni joq. Sondyqtan joǵaryda aıtylǵan baǵdarlamanyń júrgizýshisin bul turǵyda kinálaýdan aýlaqpyz. Bizdiń aıtqymyz kelgeni – tipti basqa másele – «Qazaqstanda 1 jigitke 6-7 qyzdan keledi» degen pikir jóninde.
Keıingi kezde elimizde ár jigitke 8 qyzdan keledi degen áńgime jıi aıtylyp júr. Muny atqaminer aǵalarymyzdan bastap, jýrnalıster qostaýdan jalyǵar emes. Bir mysaldy joǵaryda keltirdik. Azattyq radıosy byltyr «Qazaqstanda 1 jigitke – 7-8 qyzdan keledi eken. Osy rette neke agenttikteri, qalyńdyqtarǵa alys-jaqyn shetelden kúıeý jigit izdep álek» dep málimet taratty.
Telearnanyń da, saıttyń da aqparaty shyndyqqa janaspaıtynyn matematıkadan habary bar kez kelgen oqyrman anyq túsinedi. О́ıtkeni mundaı proporsııa ras bolǵanda, Qazaqstanda 2 mıllıon erkek, 16 mıllıon áıel bolý kerek edi. Qarapaıym logıkaǵa salyp kórgende, derektiń burmalanǵanyn baıqaý qıyn emes.
Statıstıka komıtetiniń derekterine súıensek, elimizdegi 18 mıllıonnan astam turǵynnyń 9,4 mıllıony – «názik jandy», 8,8 mıllıony – er adam. Iаǵnı aıyrmashylyq 600 myń adam. Alaıda oǵan tereńirek úńilip qarasańyz, shynaıy jaǵdaıdyń tipti basqasha ekenine kóz jetkizýge bolady.
Máselen, elimizde 15 jasqa deıingi balalardyń jalpy sany 5 mıllıonnan asady. Onyń 2,6 mıllıonǵa jýyǵy uldar bolsa, 2,4 mıllıony qyzdar. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń derekterine saı, 2017 jyly týǵan 390 262 sábıdiń 51,7 paıyzy – ul, 48,3 paıyzy qyz bala eken. Bul úderis jyl saıyn kóbeımese, azaıyp otyrǵan joq.
Sondaı-aq 16-62 jas arasynda da erlerdiń úlesi basym (5,4 mıllıon erkek, 5,3 mıllıon áıel). Bir qyzyǵy, paıǵambar jasynan asqannan keıin aqsaqaldarymyzdyń sany ájelerimizge qaraǵanda kúrt kemip ketedi eken. Joǵarydaǵy 600 myń aıyrmashylyq osy jerden shyǵady.
Budan bólek, 2009 jyly júrgizilgen Ulttyq sanaqtyń qorytyndysyna súıensek, elimizde 2,1 mıllıonǵa jýyq nekege turmaǵan er adam bolǵan. Al áıelder arasynda shańyraq kótermegender sany 1,8 mıllıonmen shektelgen. Bul turǵydan alyp qaraǵanda da boıdaq jigitterdiń kóptigine kóz jetkizýge bolady.
Derekterdi sóıletkende toǵyzynshy terrıtorııadaǵy demografııalyq máseleniń tipti basqasha ekenine kóz jetkizdik. Qysqasha aıtqanda, shetelge qalyńdyq jiberý bylaı tursyn, ózimizge qyz jetpeı jatyr. Endeshe, «ár jigitke 7-8 qyzdan keledi» degen ótirik ekeni aıtpasa da túsinikti.
Joǵaryda keltirgen baǵdarlamanyń júrgizýshisi sózin qýattaý úshin kúıeýsiz qalǵan 6 qyzdyń taǵdyryna alańdaý qajet ekenin aıtqan bolatyn. Alaıda qate derekti dúıim jurtqa taratyp, onymen qoımaı sol arqyly óz pikirin qalyptastyrýy ádildikke jata ma? Eger resmı derekter ózimizge qyz jetpeı jatqanyn dáleldese, nelikten ár 7 qyzdyń altaýy otbasy baqytyn kóre almaıdy dep alańdaýymyz qajet? Álde, «bir jigitke 8 qyzdan keledi» degen pikirdi qoımaı aıtyp júretinderdiń kózdegen basqa maqsaty bar ma? Derekterdi burmalaýdyń astarynda ne jatyr? О́zge ult ókiline tııýge úgitteýdiń jymysqy amaly emes pe bul?
Jýrnalıstiń mindeti shynaıy aqparat berý ekeni belgili. Turǵyndar «jýrnalıst halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» degenge ımandaı senedi. Onda aıtylǵan árbir derekti senimdi aqparat dep esepteıdi. Endeshe, júrgizýshi ár sózine mán berip, derekterdi burmalamaý qajet ekeni aıtpasa da túsinikti.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
