Saıasatty las is dep qaraıtyndardyń, saıasatqa aralasqan adam kir juqtyrmaı tura almaıdy dep sanaıtyndardyń sanaty sıreı qoımaǵany anyq. Osydan bes jyl buryn aramyzdan ketken Oral Baıǵonysuly baǵzydan qatyp-semip qalǵan sol qaǵıdany qaqyratyp bergen qaıratker qazaq edi. Ol bári de adamyna baılanysty ekenin daýsyz dáleldeı aldy. Munyń bir sebebin biz Oraldyń tektiliginde dep bilemiz.
Oral Baıǵonysulynyń arǵy atalarynyń bári ónerdiń óz adamdary. Qazaq sózinen habardar kisiniń Orynbaı aqyndy bileri anyq. Sol jyr júırigin О́teýli aqyn sózden súrindirgen bolsa, Muhamedjan sol О́teýli aqynnyń nemere inisiniń balasy. Muhamedjan О́telbaıuly týraly Qazaq ensıklopedııasynda «ladtyq qurylysy kúrdeli, yrǵaǵy qıyn asqaq ánderdiń avtory» degen baǵa berilgen. Ol kisiniń ánderi el arasynda áli aıtylady. Bir túnde toqsan án shyrqap shyqqany jaıyndaǵy ańyzǵa bergisiz áńgime de barshaǵa belgili. Al ákesi Baıǵonys Torǵaıdyń Amangeldi óńirinde Nurqan Ahmetbekovpen birge teatr uıymdastyrǵan, Qostanaı oblystyq fılarmonııasyna jetekshilik etken ataqty ónerpaz, kezinde Aleksandr Zataevıchke talaı án jazdyrǵan kisi, keń tynysty daýystyń ıesi bolǵan adam. Teginen taraǵan talanttylyq Oral Baıǵonysulynyń isinen de, sózinen de, júzinen de, júrisinen de aıshyqtala ashylyp turatyn. Jaratqan Iemiz de kóńiliniń qusy tússe súıgen qulyna jaqsylyqty úıip-tógip bere salady ǵoı, Oralǵa da bár-bárin syılaýdaı syılaǵan, oıdy da, boıdy da, soıdy da aıamaǵan. Oǵan syrbaz sabyryn, minsiz minezin, symbatty júzin, tógilgen tilin, kúmbirlegen únin qossańyz, kóz aldyńyzǵa jigit sultany deıtindeı asyl tulǵa kele qalady. Jan dúnıesi asa baı edi. Kóp oqıtyn, kóp toqıtyn. О́leń jazatyn. Eki tilde de. Jady keremet. Qazaqtyń poezııasynan da, orystyń poezııasynan da salaqulash jyrlardy maqamyna keltirip aıtqanda estigen jurt qaıran qalatyn. Belgili jýrnalıst Lev Tarakov Aqmolaǵa alǵash kóship kelgen bette Oralmen bir jataqhanada turǵan eken, sondaǵy estigen áńgimeleriniń áserin, ásirese «Evgenıı Onegınniń» tutas taraýlaryn (!) jatqa biletinin aıtyp, tańdaı qaqqany esimde. Al Oraldyń án salýyn aıtsańyzshy! Kádimgi kásibı ánshiniń de ala almaıtyn qaıyrymdaryn emin-erkin qaıyra beretin. Májilistegi biz sóz basynda aýyzǵa alǵan taǵylymǵa toly jıynda Tólen Ábdik: «Eger óner jolyna túskeninde Oraldyń kásibı ánshiniń tóresi bola alatynyna kúmán joq edi», dep sóılegen.
Tólen demekshi, ana bir jyly Tólen aǵam Kafkanyń altyn medaline ıe bolyp, sol jeńisin «jýyp» bermekke Oraldy, Qoıshyǵara Salǵaraulyn, Aqseleý Seıdimbekti, Tólen Ábdikti restoranǵa shaqyrǵanym bar. Bir ǵajap otyrys boldy. Sonda tarıhtyń, ádebıettiń, mádenıettiń, dástúrdiń neshe túrli áńgimesi qozǵalǵanda Oral bir taqyrypta da tosylyńqyrap qalǵan joq, qaı salaǵa salǵanda da attyń basyn aǵyzyp, aıyzymyzdy qandyrdy. Ásirese Aqseleýdi aıryqsha razy etti. Aqańdy bóle aıtyp otyrǵanym, Qoıshyǵara men Tólen Orekeńniń bir topyraqta týǵan, ejelden ejettes aǵalary, meniń aralasyp-quralasqanyma da on bes jyldaı tolyp qalǵan edi, al Aqseleý Oralmen buryn májilistes te, dastarqandas ta bolmaǵan eken. Sonda Aqseleýdiń tilek aıtqanda: «Búgin meniń orasan oljaly kúnim» dep sóılegeni esimde. Oral ekeýiniń bılıard oınaǵandaǵy kelbetterine qarap, qatty tolqyǵanymdy da umytpaımyn. Kostıýmdi, galstýkti sheship tastap, kóılektiń jeńin túrip tastap, oı bir oıqastap edi-aý sonda aǵalarym. Bireýi shardy torǵa tars etkizse, ekinshisi ázildi jarq etkizedi, ataryn atyp, aıtaryn aıtyp alǵan soń mańdaılary kere qarys bolyp, mańǵaz keıippen bir-birine raılana qaraıdy. E, shúkir, elmiz ǵoı, barmyz ǵoı dep táýbe etesiń ishteı. Dúnıe-aı deseıshi, jaqsyǵa nege kózi túse beredi eken Jaratqannyń?! Sol ekeýin de jetpiske jetkizbedi ǵoı, qaıteıik.
Oral Muhamedjanov halyqtyń baǵyna bitken, ultyna ustyn bolýǵa jaraıtyn aıryqsha ardaqty da aıaýly azamattarymyzdyń biri de, biregeıi de edi. Tekti Torǵaı tórinen túlep ushyp, sonaý Reseıde, akademııalyq ǵylymnyń ordasy retinde aty álemge áıgili Novosibirde bilim alyp shyqqan, orysshany oıdan oryp, qazaqshany qyrdan qyryp, qos tilde birdeı múltiksiz sóıleıtin, symǵa tartylǵandaı symbatty jigit salǵan betten sýyrylyp kózge túsken. О́ziniń ekonomıst mamandyǵy boıynsha biraz jyl ǵana qyzmet etken de, artynsha uıymdastyrýshylyq qabiletimen, sózge ustalyǵymen alǵa shyǵyp, Arqalyq aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy, keıinnen Amangeldi aýdanynyń ákimi bolǵan, 1994 jyly Joǵarǵy Keńestiń depýtattyǵyna saılanǵan. Sol shaqyrylymdaǵy Parlament ózin-ózi taratqan soń 1995-2004 jyldar aralyǵynda Oral Muhamedjanov Úkimet apparatynyń Áleýmettik-mádenı damý bóliminiń meńgerýshisi, Prezıdent Ákimshiliginiń memlekettik ınspektory, Uıymdastyrý-baqylaý bólimi meńgerýshisiniń orynbasary, meńgerýshisi bolyp jumys istedi. Dál sol kezeńniń bas jaǵynda meniń bir tartysty oqıǵaǵa kıligip qalyp, Oral Baıǵonysulynyń kómegin kórgenim bar... Endi sony aıtaıyn.
«Otqa qoıyp ketti» deıdi ǵoı. Týra sol boldy. 1995 jyldyń qarashasynda Mádenıet mınıstriniń birinshi orynbasary qyzmetine taǵaıyndaldym. Jańa kabınetke (kabınet bolǵanda qandaı – Mádenıet mınıstriniń orynbasarlary kezinde О́zbekáli Jánibekov pen Ábish Kekilbaev otyrǵan kabınet!) boı úıretip úlgermeı jatyp, qyzmetke shyqqanymnyń dál ertesinde-aq mınıstr Talǵat Mamashev tosyn tapsyrma bergeni. Jaǵdaı bylaı eken. Ataqty aqyn, dara tildi dramatýrg Iranbek Orazbaev (Iran-Ǵaıyp) «Qanyna tartqan qyńyrlar» degen pesa jazypty. Ony mınıstrlik qabyldapty. Pesany Balalar men jasóspirimder teatry spektakl etip daıyndap qoıypty. Premerasy ótetin kún de belgilengen. «Sol qoıylymnyń taǵdyryn tez sheshý kerek bolyp tur. Spektaklde rý arazdyǵyn qozdyrýy múmkin tustar bar dep jatyr», dedi Talǵat Asyluly. Dereý pesany aldyrdym. Mınıstrdiń alańdasa alańdaıtyndaı jóni bar eken. Bir áıeldiń taǵdyry. Úsh ret turmys qurǵan. Úsh kúıeýi de qaıtys bolǵan. Úsh kúıeýi eldiń úsh qıyrynan. Úsh kúıeýinen úsh ul qalǵan: Aqarys, Bekarys, Janarys. Úsheýi de berekesiz, otbasyndaǵy bar báleni bir-biriniń ákelerinen kóredi, ıaǵnı birge týǵan baýyrlarynyń teksizdiginen dep biledi, tıisinshe árqaısysy óziniń tektiligin aıtyp ózeýresedi. Shyǵarmanyń fınalynda úsh uldyń talas-tartysy ábden shegine jetedi. Analary qanshama aqylǵa shaqyryp, tatýlyqqa, yntymaqqa úndegenmen, bireýi de qulaq aspaıdy. Úsheýi úsh jaqqa tartqan betpaqtardyń bet jyrtysýy aqyry apatqa aparyp soqtyrady: ana óz balalarynan birjolata baz keshedi, basqa dinnen pana izdeıdi... Rý arazdyǵyn qozdyrýy múmkin degen sózdiń de jany bar. Álgi úsheýi araqqa toıyp alyp, aıǵaılasqanda aýyzdarynan aq ıt kirip, kók ıt shyǵady. Aıtpaıtyndary joq. Taıpalarǵa til tıgiziledi. Rýlar mazaq etiledi. Bul týyndynyń birlikke, yntymaqqa septespeıtini kórinip-aq tur. Ne isteý kerek? Ári oılaı, beri oılaı kelip, mynandaı sheshimge toqtadym. Spektakldiń jabyq kórsetilimin uıymdastyraıyq. Zııaly qaýymdy shaqyraıyq. Aqyldasaıyq. Sóıtip baryp bir uıǵarym jasaıyq. Munyń ózi ońaı da emes. Burynǵy «sdacha», ıaǵnı spektakldi basshylyqqa aldyn ala kórsetip baryp, qabyldap alý degen umyt bolǵan. Ondaı baqylaý endigi jerde senzýra sanalady. Shyǵarmashylyq bostandyqty buzý bolady. Osyndaı sózdiń aıtylatynyn bile tura, aqyry tabandatyp otyryp, spektakldi arnaıy, jabyq túrde qoıǵyzdyrdym. Teatrǵa atsalysyp júrgen qalamgerler, sahna synshylary keldi. Kórdik. Keıipkerlerdiń qaǵazdan oqyǵanda-aq júıkeńdi juqartyp, janyńdy jaralaıtyn sumdyq sózderi sahnadan estilgende albaty aıqaıǵa aınalyp, aıbaraqtanyp ketetinine kóz jetti. Spektakldiń jabyq kórsetiliminiń basynda da, aıaǵynda da sóıledim, talqylaý qorytyndysy boıynsha taǵy sóıledim. Ary tart ta, beri tart pikirler onsha kóp bolǵan joq. Shaqyrylǵandardyń basym kópshiligi meniń synymmen, aıtqan ýájderimmen kelisti. Qysqasy, spektakldi jaýyp qaıttym. Bar jaýapkershilikti óz moınyma alyp. Kóńil toǵaıtýǵa áli erte ekenin bildim, árıne. Sonyń ózinde de másele osynsha asqynady dep oılamappyn. Áńgime erteńinde-aq nasyrǵa shaba bastady. Spektakldi Úkimettegiler kelip kórmekshi, baǵasyn ózderi bermekshi degen habar jetti... Jabyq kórsetilim taǵy uıymdastyryldy... Spektakl bitkennen keıin aldymen sóz alyp, óz sheshimimdi negizdep, qysqa ǵana aıtyp shyqtym. Menen keıin Úkimet Apparatynyń Áleýmettik-mádenı damý bóliminiń meńgerýshisi Oral Muhamedjanov sóıledi. Mine, sol tusta alǵash ret shyndap tanydym Oraldy. Sheshen eken, kósem eken. Oıynyń júıesi sondaı myqty. «Eshkim de teatr rý arazdyǵyn qozdyrǵaly otyr, spektakldi sondaı maqsatpen qoıǵan demeıdi. Árıne pesanyń maqsaty júzshildiktiń, rýshyldyqtyń qandaılyq qaterli indet ekenin bir otbasyndaǵy tragedııa arqyly kórsetý, sodan saqtandyrý ekendigine kúmán keltirmeımiz. Biraq nıet bar da, nátıje bar ǵoı... Oshaqtyń úsh butyndaı bútin eldiń urpaǵy, bir ananyń balalary birin-biri tula boıyńdy titirkente tildegende, júzderdi, taıpalardy, rýlardy qorlaý, mazaqtaý sózderiniń tıegi aǵytylǵanda oılanbaı, qınalmaı tura almaısyń. «Aıtylǵan sóz – atylǵan oq». Kez kelgen sózden iz qalady... Ár sózdi árkim ózinshe, óz óresine saı túsinedi... Erteń osynyń bári sahnadan aıtylǵanda, onyń ústine balalar men jasóspirimder teatrynda aıtylǵanda, kórermen zalyndaǵy jap-jas qyzdar men jigitterge qarata aıtylǵanda, onyń ústine sheber dramatýrgtiń sheshen tilimen tógilte aıtylǵanda munyń ózi ý-shýda shyryq buzý, dý-dýda delebe qozdyrý, solqyldap turǵan sanany sansyratý bolyp shyqpasyna kim kepil? Sahnadaǵy sanasyz keıipkerlerdiń sandyraq sózderin jetesiz jelikpelerdiń (ondaılar jetip jatyr) jalaýlata jónelmesine kim kepil?.. Avtordyń qazaq qoǵamyn júzshildik, rýshyldyq derti ábden dendep alǵandaı, halyq ashyqtan-ashyq ara-dara bolyp turǵandaı sanaıtyn tujyrymy túbirinen qate. Qazaqtaı bir-birine baýyrmal halyqty myna jerdiń betinen izdep tabý ońaı emes. Onyń ústine mundaı jaýapty, jińishke, shetin taqyrypty groteskilik tragıkomedııa tásilimen ashý talaby sátsizdikke uryndyrǵan» degen yńǵaıda kósip-kósip aıtyp-aıtyp kelip, sóziniń túıininde mınıstrliktiń sheshimin qoldaıtynyn jetkizdi. Sóıtip, bas-aıaǵy úsh-tórt kúnge sozylǵan daý-damaı tez-aq tyndy. Eki ortada jańa kelgen jumys ornymda kesimdi sheshimi aqyry durys dep tanylǵan meniń abyroıym kádimgideı ósti de qaldy... О́z basym Orekeńe sondaı syn saǵatta meni qoldap sóılegeni, qorǵap shyqqany úshin ǵana emes, shyǵarmanyń dánin, mánin dál ustaǵany, ónerdiń názik reńkterin sonshalyqty sergek sezinetini úshin, eń bastysy – ádildigi, batyldyǵy úshin qatty razy boldym. Sol oqıǵa bizdi jaqyndastyrdy. Kóp uzamaı-aq úıdi-úıimizben aralasa bastadyq. Kóp sóılesetinbiz, keıde tipti syrlasatynbyz. Kóńiliniń qoshy kelgende, ózim dep senisken adamyna aqtarylyp, aǵyl-tegil áńgime aıtatyn. El taǵdyry, jer taǵdyry týraly keńinen kósiletin. Qaı iste de kóshelilik kórsetetin.
Osyndaı qasıetterimen kózge túsken Oral Baıǵonysuly kóp uzamaı Elbasymyzdyń senimdi seriktesteriniń qataryna qosyldy. Prezıdent áýelde oǵan apparattyń basty býyny sanalatyn Uıymdastyrý-baqylaý bólimin basqarýdy senip tapsyrdy, ol senimniń údesinen shyqqan soń Oral Muhamedjanovty bir ret emes, eki ret Parlament Májilisiniń Tóraǵasy qyzmetine usyndy. Oral ómirden ótkende Elbasymyz kóńil aıtýynda: «Oral Muhamedjanov óziniń mol bilimi men búkil qajyr-qaıratyn týǵan elimizdi kórkeıtýge, onyń quqyqtyq-zańnamalyq bazasyn nyǵaıtýǵa jumsady. Qaı qyzmette júrse de, aqjarqyn minezimen, adamgershilik qasıetterimen áriptesteriniń arasynda árdaıym zor abyroı men bedelge ıe boldy», dep baǵa berdi. Oral Muhamedjanovtyń Ulttyq panteonǵa jerlengen alǵashqy adam ekendigi – túsindirmeni qajet etpeıtin jaı.
Eki shaqyrylym boıynda Parlament Májilisin basqarǵan kezeńi – Oraldyń saıasatker, qaıratker retinde juldyzy janǵan jyldary. Depýtat, spıker qyzmetinde onyń boıyndaǵy bar qabilet, bar daryn jarqyrap ashyldy. San pikirli, san minezdi, saıdyń tasyndaı azamattardy urshyqtaı úıirip, nebir qıyn qaltarystardan qysylmaı alyp shyǵatyn shalymdylyǵy, oı qısynymen de, til qıysymymen de tyǵyryqtan jol taýyp ketetin alymdylyǵy ony partııalas áriptesteriniń arasynda qurmetke bólendirdi, oppozısııalyq ustanymdaǵy depýtattardyń arasynda moıyndattyrdy. Al bul aıtýǵa ǵana ońaı. Kerek jerinde «Iа dobryı, no ne dobrenkıı» dep turyp alatyn tabandylyǵyn da, kerek jerinde endi-endi tutanyp bara jatqan daýdyń ushqynyn bir aýyz ádemi ázilmen-aq óshire salatyn tapqyrlyǵyn da talaı tanytty. Oral Muhamedjanov Májilis Tóraǵasy bolǵan jyldarda Qazaqstan parlamentarızminiń jańa beleske kóterilgenin barsha jurt jaqsy biledi. Sol tusta gazet basshysy retinde Orekeńniń usynysymen birneshe ret Májilistiń parlamenttik delegasııasyna qosylyp, saparlas bolyp júrdik. Qaı elge barǵanda da Oral Baıǵonysulynyń syrtqy symbaty, ishki baılyǵy, sóz saptaýy, eń bastysy – qashanda el múddesin kózdeıtin keń paıymy súısintetin.
Iri sóılep, kesek týraıtyn, aldy keń azamat edi. Sol qasıetiniń bir sharapatyn kezinde qazaq baspasóziniń qara shańyraǵy da kóre aldy. Bas gazettiń 90 jyldyǵy qarsańynda Elbasyna arnaıy hat jazyp, redaksııaǵa kóp qabatty jańa ǵımarat salýǵa qarjy bólinetin bolyp, sol aqshany bıýdjet jobasyn naqtylaý kezinde qostyrýdyń qamymen Májiliske jettim. Oral Baıǵonysuly kómektesetinin aıtty. Suralatyn qarjyny negizdep, óziniń atyna jazba túsirýim kerektigin túsindirdi. Arada bir aptadaı ótkende kerekti qaǵazdy jazyp, aldyna qaıta bardym. Bul joly suraǵanymyz ótken jolǵydan qomaqtylaý edi... Jazbahatymdy oqyp otyrdy da, Orekeń: «Oı, sen munshaǵa kóbeıtip qoıypsyń ǵoı...», dedi. Túpki mamandyǵy ekonomıst emes pe, ana jolǵy somany esinde saqtap qalǵan eken. «Oreke, talaı jyldan beri joldas bolyp kelemiz, siz ben bizdiń aramyzda sonsha aqsha júrmeı me, nemene?», dedim táýekelge basyp. Shyny kerek, munym taban astynda sýyryp salyp aıtylǵan sóz emes edi, ózgertilgen aqshany kópsinip jatsa dep saqtaǵan «zagotovkam» bolatyn. Oral Baıǵonysuly kúlip jiberdi de, ornynan turyp, qolymdy aldy. «Sóz tapqanǵa qolqa joq... Sheshemiz. Bóldirtemiz», dedi kesimdi únmen. Sonan keıin ǵana «Ol qosymsha aqshany qaıtpeksiń?», dep surady. «Redaksııanyń eki qabatty eski úıin súrgizip tastap, sol jerge qyzmetkerlerge jataqhana salmaqshy edim». «Onda durys eken». Solaı dedi de, tap sol arada Májilistiń bıýdjetke jaýapty komıtetiniń tóraǵasy Kenjeǵalı Saǵadıevke telefondady. Jańaǵy sózimdi razylyqpen kúlip aıtyp edi, ana jaqtan Kenjekeńniń: «Ondaı sózden sadaǵa ketpeımiz be? Kelsin qazir» degen daýysy estilip jatty. Arada bir jarym jyldaı ǵana ýaqyt ótkende biz kóp qabatty redaksııa ǵımaratyn da, onyń janynan tórt qabatty jataqhanany da turǵyzyp úlgerdik... Jaqsydan sharapat degen sol.
Orekeńniń 70 jyldyǵyna «Bekzat bolmys»degen atpen estelikter, arnaý óleńder jınaǵy shyǵarylypty. Dúısenbidegi asta jurtqa taratyldy. Sol kitaptaǵy «Qarashadaǵy hat» atty essesinde belgili qalamger, Parlamenttiń burynǵy depýtaty Ákim Ysqaq Oral Baıǵonysulynyń esiminiń qalaı qoıylǵanyn jazǵan. Oraldyń aldyndaǵy náreste bir jasqa jetpeı shetinep ketip, sodan keıin týǵan balaǵa «balamyz qaıta oraldy» dep qýanǵannan osy esimdi qoıǵan eken. Endi qazir oılap otyrsaq, Oraldyń eli úshin etken eresen eńbegine oraı esiminiń maǵynasy odan da tereńdegendeı bolyp kórinedi. Oraldyń arqasynda saıasatker adam retinde taza bolsa, ol saıasatty da taza júrgize alady, ózi de taza júre alady degen oryndy oı odan saıyn ornyǵa tústi. Ol óziniń óreli ónegesimen dalalyq tazalyqtyń, dalalyq daralyqtyń myna jahandanyp, jantalasyp, jaǵalasa jarysyp jatqan ııý-qııý dúnıemen de tabıǵı túrde tabysa, qabysa alatynyn kórsetip berip ketti. Oral Muhamedjanovtyń jarqyldap ótken jaqsy ómiri – memlekettik qyzmetke, bılikke qazaqy qalyptyń, qazaqy minezdiń, ulttyq rýhtyń, ulttyq namysshyldyqtyń, keńdiktiń, órliktiń qaıta oralýynyń kelisti kórinisi.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Májilis depýtaty
