Surapyl soǵys jaı ǵana tarıh emes, ol – týǵanyn joǵaltý, batyldyq pen erlik joly, adamzat balasynyń basyna túsken aýyrtpalyq derti, zaýyt stanoktarynda ter, maıdan dalasynda qan tókken azamattardyń taǵdyr-táleıi. Sondyqtan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 31 shilde kúngi sanynda jaryq kórgen «Bir áýletten maıdanǵa attanǵan bes bozdaq» atty maqalany oqı otyryp, týǵan topyraǵymyzda da oryn alǵan osy taqylettes oqıǵany oqyrmandarǵa jetkizýdi jón sanadym.
«Týǵan jerim Qyzyljar» atty kitabymda qazaq batyrlary men Uly Otan soǵysy jyldarynda el qorǵaýǵa attanyp, qaıta oralmaǵan jaýyngerler jaıynda jazǵan edim. Búgingi áńgime «Qyzyljar» ujymsharynda turǵan, osy soǵysta jeti balasyn joǵaltqan Dúısembınovter otbasy týraly bolmaq.
1941 jyl, «soǵys» degen sýyq sóz aýyldy tez aralap ketti. Aýyl turǵyny Dúısembi Jantasovtyń segiz balasy da ákesiniń esimine jazylǵan bolatyn. Osy Dúısembi men Ánapııanyń otbasynda óte aýyr qaıǵy ornady. Jeti aǵaıyndy jigit – Maǵzum, Shaıgóz, Nurmaǵambet, Ahmet, Jaqyp, Sháıken, Mahmet maıdanǵa shaqyrylǵandardyń qataryna ilikti. Tórteýi 1942 jyly arasyna 1-3 aıdan ǵana salyp, al ekeýi 1943 jyly qaza tapty. Tek Shaıgóz ǵana elge aman-esen oralady. Árıne «balapan basyna, turymtaı tusyna» bolǵan qasiretti jyldary el basyna túsken ortaq qaıǵy bolǵandyqtan, aǵaıyndylardyń qandaı jaǵdaıda ajal qushqany jaıly derekter joqtyń qasy. Tek «Bozdaqtar» atty kitapta úsheýi týraly qysqasha málimet bar. Al qalǵan úsheýi jaıly derek múldem joq, habarsyz ketkender qatarynda.
Osy rette epıtafııalarǵa (zırat basyndaǵy jazýlarǵa) nazar aýdarsaq, Maǵzum Dúısembınovtiń 1902 jyly týǵanyn, ásker qataryna 1942 jyly 10 maýsymda shaqyrylǵanyn, qatardaǵy jaýynger retinde 1942 jyly 28 tamyzda qaza bolǵanyn bilemiz. Iаǵnı, ásker qataryna ilikkennen keıin 2 aı 8 kúnnen soń oqqa ushqan. Ol Smolensk oblysyndaǵy kishi inisi Mahmettiń óliminen keıin 10 kúnnen soń qaza tapqan. Tver oblysynyń Rjev aýdanyndaǵy Tabakovo aýylynda jerlengen.
Al Nurmaǵambet Dúısembınov 1907 jyly týǵan, maıdanǵa 1942 jyly 16 naýryzda shaqyrylǵan. 1942 jyly qarasha aıynda habarsyz ketken. Iаǵnı, shaqyrylǵannan keıin 8 aı ótken soń esh habar bolmaǵan. Nurmaǵambettiń Volgograd oblysyndaǵy inisi Sháıken de dál osy aıda habarsyz ketken eken. Ahmet Dúısembınov bolsa 1911 jyly týǵan, 1941 jyly 28 qarashada ásker qataryna alynyp, 1943 jyly 6 aqpandaǵy urysta qaza taýypty. Jerlengen jeri – Lenıngrad oblysynyń Lýjskıı aýdanyndaǵy Podlojeno eldi mekeni. Ol Jaqyptyń habarsyz ketkeninen 1 aı buryn dúnıeden ótken eken.
Shahmet Dúısembınov 1917 jyly dúnıege kelipti. 1942 jyly 18 tamyzdaǵy urysta qaza bolǵan. Smolensk oblysynyń Safronov aýdanyndaǵy Malaıa Ivanovskaıa derevnıasynda baýyrlastar zıratyna jerlengen. Al Jaqyp Dúısembınov 1918 jyly týǵan, áskerge 1939 jyly shaqyrylǵan. 1943 jyldyń naýryzynda habarsyz ketken. Sháıken Dúısembınov 1921 jyly Qyzyljar aýylynda týǵan. 1941 jyly 19 maýsymda shaqyrylyp 1942 jyldyń 28 qarashasynda habarsyz ketti. Iаǵnı, qatardaǵy jaýynger Volgograd oblysynyń Derganovo derevnıasynda maıdanǵa shaqyrylǵannan keıin 5 aı 5 kúnnen soń iz-túzsiz joǵalǵan.
Dúısembi aqsaqal 1943 jyly aqyrǵy qaraly habardy alǵan soń dúnıe saldy. Al Ánapııa qandaı da bir ǵajaıypqa sengen bolar, balalarynyń barlyǵynan derlik qaraly habar alsa da, tipti keı kezderi aıyna eki qara qaǵaz kelse de úmitin úzbedi. Mine, analyq mahabbat qandaı?! Soǵystyń sońyna deıin kútip, Ánapııa apamyz da ómirden ozdy.
Al Mahmettiń jalǵyz qyzy Záýkııa Shaıgóz aǵasynyń tárbıesinde bolyp, turmys qurdy. Ol on bala tárbıelep, keýdesine «Altyn alqa» taqty. Qyzyljar aýylynyń turǵyndary aǵaıyndy Dúısembınovterdi jaqsy biledi. Bozdaqtardyń atyna kóshe de berilgen. Aýylda alty azamattyń rýhyna arnap alty terek otyrǵyzylǵan. Sondaı-aq soǵysqa jeti aǵaıyndy jigitpen birge Maǵzumnyń úlken uly Qamalıden Ábýov te attanǵan eken. Qamalıden 1925 jyly týǵan. Ertis tolyq emes orta mektebiniń 8 synybyn bitirgen. On jeti jastaǵy bozbala 1942 jyly soǵysqa óz erkimen suranǵan eken. Stalıngrad qalasyndaǵy urysqa qatysqan. Ol da habarsyz ketkender qatarynda. О́kinishke qaraı, Qamalıdenniń Uly Otan soǵysyna qatysqandyǵy jónindegi málimetter «Bozdaqtar» kitabyna enbeı qalǵan.
Bul áýlettiń qasiretine teńdes qaıǵy Pavlodar óńiri túgili, el kóleminde bolǵan joq. Sondyqtan ózge de otandastarymyz sekildi oblys kóleminde opat bolǵan aǵaıyndy jaýyngerler − Uly Otan soǵysynyń qurbandary Dúısembınovterdiń esimin de ulyqtaýǵa tıispiz. Osy oraıda oblys ortalyǵy − Pavlodar qalasynyń kóshelerine qan maıdanda qaza tapqan aǵaıyndy Dúısembınovterdiń esimi berilse, Máńgilik alaý janyna memorıaldy eskertkish ornatylsa, sonymen qatar oblys mýzeılerinde jáne basqa da respýblıka mýzeılerinde aǵaıyndy jaýyngerlerdiń esimderi qurmetpen atalsa degen usynysymyz bar.
Elemes QASENOV,
Ertis aýdanynyń qurmetti azamaty
Pavlodar oblysy,
Ertis aýdany
