Keıde qazaq jazýshylaryn halyqaralyq syılyqtardyń, medaldardyń laýreaty dep habarlap jatady. Keıbireýi bedeldi álemdik ádebı syılyqqa basty úmitker retinde jarııalanady. Al onyń arajigin ajyratyp jatqan kim bar? Sheteldegi qarapaıym qoǵamdyq uıymdar usynǵan medaldar men syılyqtardy zor kórip, halyqqa dabyraıta kórsetý qanshalyqty ádiletti bolmaq. Belgili synshy Amangeldi Keńshilikuly bir suhbatynda: «Sholohov atyndaǵy syılyqty bir jazýshy alyp kelse, sony sumdyq abyroı kóremiz. Ol syılyqtyń tarıhyn da eshkim bilip jatqan joq. Ony birinshi alǵan qazaq jazýshysynyń da ádebıetimizdiń mańdaıaldy qalamgeri emes ekenine bas qatyrmaımyz. О́ziń zerttep kórshi, shyn maǵynasyndaǵy álemdik úlken ádebı syılyqtar bar. Biraq birde-bir qazaqtyń jazýshysy ol halyqaralyq syılyqtardy alǵan joq» dep edi. Ras sóz. Bizde Kafka atyndaǵy medaldyń ıegerleri bar. Biraq 2001 jyldan beri álemdik ádebıettegi bedeldi syılyqtardyń biri retinde berilip kele jatqan Kafka atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń laýreaty joq. Bul syılyqty Kafka atyndaǵy qor men Praga qalasynyń ákimdigi birlesip beredi. Endeshe, halyqaralyq ádebı syılyqtardan qulaǵdar bolǵanymyz abzal.
Hıýgo syılyǵy
Atalǵan syılyq 1953 jyldan beri ǵylymı-fantastıkalyq jýrnaldyń negizin qalaǵan Hıýgo Gernsbektiń atymen atalady. Jeńimpaz álemdegi fantastıka jankúıerleriniń konventine tirkelgen oqyrmandardyń daýys berýi arqyly anyqtalady. Syılyq jyl saıyn aǵylshyn tilinde jazylǵan úzdik fantastıkalyq shyǵarmalarǵa birneshe atalym boıynsha beriledi. Ony ár jyldary Reı Bredberı, Denıel Kız, Nıl Geıman sııaqty jazýshylar alǵan. Jeńimpazdarǵa ushqaly turǵan raketanyń statýetkasy tabystalady.
Servantes atyndaǵy syılyq
1975 jyly Ispanııa Mádenıet mınıstrligi bekitken syılyq ıspandyqtar úshin Nobelden kem emes. «Ispandyq Nobeldi» jyl saıyn korol Hýan Karlos «Don Kıhot» avtorynyń týǵan jeri Alkala-de Enares qalasynda tapsyrady. Syılyq ıspan tilinde jazylǵan shyǵarmalarǵa beriledi. Ony birde Ispanııa ókili, birde Latyn Amerıkasynyń jazýshylary syılyqty kezek-kezek alyp kele jatyr. Ár jyldary laýreat atanǵandardyń ishinde Horhe Lýıs Borhes, Rafael Albertı, Marıo Vargas Losa, Gılermo Kabrera Infante, Horhe Edvards bar. Syılyqtyń aqshalaı júldesi – 90 myń eýro.
Djeıms Teıt syılyǵy
Bul marapat 1919 jyldan beri Edınbýrg ýnıversıtetiniń uıǵarymymen eń úzdik romanǵa jáne úzdik bıografııalyq shyǵarmalardyń avtorlaryna beriledi. Ivlın Vo, Aırıs Merdok, Grem Grın, Ien Makıýen sııaqty dańqty qalamgerler osy syılyqtyń ıegerleri.
Orange syılyǵy
Brıtanııadaǵy áıel jazýshylar úshin beriletin syılyq aǵylshyn tilinde jazylǵan shyǵarmalarǵa 1996 jyldan beri berilip keledi. Jeńimpazǵa «Bessı» atty statýetka men 30 myń fýnt sterlıng aqshalaı syıaqy beriledi. Atalǵan syılyqqa ıe bolǵan qalamgerler budan keıin Býker syılyǵyna usynylady.
Naomı Olderman, Karen Konnellı sııaqty jazýshylar osy syılyqtyń laýreattary. 2013 jyldan beri demeýshileri ózgerip, syılyq The Baileys Women’s Prize for Fiction dep atalady.
Andersen, Lındgren syılyqtary
Nemis jazýshysy Elle Lepmannyń bastamasymen eki jylda bir ret 2 sáýir kúni Andersenniń týǵan kúninde beriledi. Lepmannyń bastamasymen halyqaralyq balalar men jasóspirimder kitaphanalarynyń keńesi quryldy. Osy uıymnyń sheshimimen syılyq 1956 jyldan beri jazýshylarǵa, 1966 jyldan beri sýretshi-ıllıýstratorlarǵa da beriledi. Qalamgerler arasynda bul marapatty «kishkentaı Nobel» dep ataıdy (Balalar jazýshylaryna beriletindikten). Erıh Kestner, Djeıms Krıýs, Djannı Rodarı, Bogýmıl Rjıga, Astrıd Lındgren sekildi balalar jazýshylary Andersen syılyǵynyń ıegerleri atanǵan.
Balalar ádebıetine arnalǵan Shvesııa jazýshysy, ertegishi Astrıd Lındgren atyndaǵy halyqaralyq syılyq bar. Bul syılyq jyl saıyn jazýshyǵa ǵana emes, balalar quqyǵyn qorǵaýshylarǵa, balalar kitabyn jaqsy nasıhattaǵan tulǵalarǵa da beriledi. Bul báıgeniń alǵashqy jeńimpazdary aýstrııalyq Krıstına Nestlınger men amerıkalyq sýretshi Morıs Sendak. Aqshalaı syıaqysy óte joǵary – 500 000 eýro.
Gonkýr syılyǵy
Bul syılyq Fransııada aǵaıyndy Gonkýrlardyń qurmetine beriledi. Syıaqysy sımvoldy túrde – 10 eýro ǵana. Biraq atalǵan syılyqqa ıe bolǵan jazýshynyń kitaby Eýropada keńinen nasıhattalyp, úlken bedelge ıe bolady. Marsel Prýst, Morıs Drıýon, Sımona de Bovýar osy syılyqtyń laýreattary.
Býker jáne halyqaralyq Býker syılyqtary
Býker syılyǵy Brıtanııada, ne Irlandııada jazylǵan, jaryqqa shyqqan aǵylshyn tilindegi romanǵa 1969 jyldan beri berilip keledi. Jyl saıyn júzdegen kitapty Býker qory men jazýshylardan, baspagerlerden, synshylardan quralǵan komıtet irikteıdi. Tamyz aıynda 20-25 kitaptan turatyn long-paraqshany, qyrkúıek aıynda solardyń arasynan úzdik shyqqan 5-6 kitaptan turatyn short-paraqshany jarııalap, qazan aıynda laýreatty anyqtaıdy. Júldeniń aqshalaı qory – 103 myń eýro. Bul syılyqqa Salman Rýshdı, Maıkl Ondatje, Kadzýo Isıgýro sııaqty dańqty jazýshylar ıe bolǵan.
Al halyqaralyq Býker syılyǵy osy tártippen, biraq aǵylshyn tilinde jazylǵan ózge eldiń jazýshysynyń romanyna, ıa aǵylshyn tiline aýdarylyp, Brıtanııada jaryq kórgen romandarǵa 2005 jyldan beri tabystalady.
Nobel syılyǵy
Ádebıet salasyndaǵy álemge máshhúr syılyq bul. 1901 jyldan beri bul marapat fızıka, hımııa, medısına men fızıologııa, ádebıet jáne beıbitshilikti nyǵaıtý salalary boıynsha beriledi. Syılyq jyl saıyn 10 jeltoqsanda Alfred Nobeldiń qaıtys bolǵan kúni beriledi. Laýreat alty aıdyń ishinde óz taqyryby boıynsha Nobel leksııasyn oqýy kerek. Byltyr Nobel syılyǵyn tegi japondyq, Brıtanııada turatyn jazýshy Kadzýo Isıgýro aldy. Al bıyl ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵy berilgen joq. Bul syılyqtyń aqshalaı júlde qory 10 mıllıon shved krony nemese 1 mıllıon 300 myń AQSh dollaryn quraıdy
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
