Kentaý – jańa damý kezeńi
Bul ákimshilik-aýmaqtyq ózgeris qalanyń búgingi tirshiligine, erteńgi damýyna qanshalyqty áser etedi degen suraqtyń týyndaýy zańdy. Jer kólemi ulǵaıdy, turǵyndar sany ósti, sonymen birge atqarylar jumystar da kóbeıeri sózsiz. Bir anyǵy, qala tirshiligi yrǵaǵynan jańylmaı, josparlanǵan jumystar júzege asyrylýda. Mysaly, Qarataýdyń qoınyndaǵy mol paıdaly qazbalardy ıgerýdi negizgi maqsaty ete qurylǵan Kentaýdyń ken óndirý ónerkásibinde jyl basynan bergi 9 aıda 86,6 mln teńgeniń ónimi óndirilgen. Jalpy ónim kólemi 64 mlrd 717,8 mln teńge bolyp, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 2,4 ese artqan. Kentaý qalasynyń ákimi Ábdibaqyt Maqulbaevtyń aıtýynsha, 2018 jyldyń 1 qazanynda shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany 6959-ǵa jetken. «Bul kórsetkish jyl ótken saıyn 5-10 paıyzǵa artyp keledi. Qýantatyny, onyń ishinde belsendileri 93-94 paıyzdy qurap otyr. Bul rette shaǵyn jáne orta bıznestiń qalypty damýyna Monoqalalardy damytý baǵdarlamasy aıasynda berilgen nesıelerdiń oń áser etkeni anyq. Sondaı-aq mal sharýashylyǵyn damytý, «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamalary sheńberinde bólingen nesıeler de óz septigin tıgizdi. Sonyń nátıjesinde shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń óndirgen ónimi de, ondaǵy jumyspen qamtylǵan adamdardyń sany da jylyna 10 paıyzǵa deıin joǵarylap otyrady», deıdi qala ákimi.
Turǵyndardy baspanamen qamtý baǵytyndaǵy jumystar da qarqyndy júrgizilýde. Bıylǵy 9 aıda paıdalanýǵa berilgen turǵyn úıdiń jalpy alańy 25 843 sharshy metr bolyp, ótken jyldyń sáıkes kezeńinen 2,9 esege artqan. «Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy» aıasynda qabyldanǵan keshendi josparǵa sáıkes, 2018 jyldyń III toqsanynda 1784 adamǵa áleýmettik qoldaý sharalary kórsetilipti. Jumyssyzdyq deńgeıi qalada 5,4 paıyz bolyp otyr.
Aýyldarda aýyz sý men aǵyn sý máselesi ózekti
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Túrkistan qalasyna qarasty 12 aýyl okrýgy, ıaǵnı 35 eldi meken, 40 mektep, 25 balabaqsha, sondaı-aq kitaphana, sporttyq keshen, emhanalar Kentaý qalasyna ótti. Jańa qosylǵan 721 gektar jerdiń 591 myń gektary aýylsharýashylyq sanatyndaǵy jerler, onyń 45-50 myń gektary sýarmaly eken. Bir qaladan ekinshi qalanyń qaramaǵyna ótý qarapaıym halyq úshin eshqandaı qıyndyq týdyrmaıdy, árıne. Úı-jaı da, mal-jan da ornynda. О́zekti máselelerdi sheshý endi Kentaý qalasy ákimdiginiń mindeti. Bul oraıda qala ákimi Á.Maqulbaev tıisti sala basshylarymen, memlekettik organ ókilderimen birge barlyq aýyl okrýgtaryn aralap, halyqpen kezdesýler ótkizdi. Osylaısha eldi mekenderdiń ózekti máselelerin anyqtaǵan, ony sheshý joldaryn turǵyndarmen birge talqylaǵan.
Aýyl okrýgterindegi ózekti máselelerdiń basym bóligi aýyz sý tapshylyǵyna baılanysty bolyp otyr. 2012-2013 jyldary aýyz sý máselesin sheshý maqsatynda uńǵymalar qazylǵan. Alaıda, bul jumystar sý qoryn aldymen tekserip almaı júrgizilgen eken. Alǵashqy kezderi sý shyqqanymen, ýaqyt óte kele tartylǵan, endi biri kermek tatyp ketken. Mysaly, Eski Iqan aýyldyq okrýgy oǵan qaraıtyn Dostyq aýyly, Júınek eldi mekenderi osyndaı atústi atqarylǵan jumystardyń saldarynan aýyz sý tapshylyǵyn tartyp otyr. Qala ákiminiń aıtýynsha, aǵyn sý da problemaǵa aınalǵan. Qalaǵa ótken 12 aýyl okrýgynda sharýalardyń barlyǵy aǵyn sýdy Arys-Túrkistan kanalynan alady eken. Sondaı-aq kanaldyń aıaq jaǵynda ornalasqan Shornaq, Jibek joly aýyldaryna sýdyń barýy qıyn. Bıyl egilgen daqyldyń basym bóligi kanal arqyly bir ret qana sýǵarylǵan. Aǵyn sý shilde aıaqtalmaı toqtaǵan soń sharýalar qudyq qazyp, 5-7 metr tereńdikten sý tartýǵa májbúr bolypty. Oǵan elektr qýatyn kóp jumsaý qajet, ıaǵnı dıqandardyń sý tartý úshin kúnine 100 myń teńgege deıin shyǵyn shyǵarýyna týra kelgen. Búginde bul kúrdeli másele. Bógen sýqoımasynan keletin Arys-Túrkistan kanalynyń sýy 36 myń gektar jerdi sýarýǵa eseptelgen. Al qazir 50 myń gektar jer osy kanaldyń sýyn paıdalanady. Iаǵnı, kanal qamtamasyz ete almaıdy. Bul oraıda Elbasy Jarlyǵymen maquldanǵan Túrkistan qalasyn túrki áleminiń mádenı-rýhanı ortalyǵy retinde damytý jónindegi bas jospardyń tujyrymdamasy negizinde Syrdarııa ózeninen mashınaly sýsorǵyshtarmen sý shyǵaratyn kanal jobasy usynylýda. Joba júzege asqan jaǵdaıda Túrkistannyń aınalasyndaǵy 8 myń gektar jerdi jasyl aımaq etýge jáne sharýalarǵa da múmkindik týady. Jergilikti mamandardyń aıtýynsha, kópten beri kóterilip kele jatqan Shardara sýqoımasynan Maqtaaral aýdanyna salynǵan kanal ispetti Syrdarııa ózeninen Iqan aýylyna deıin mashınalyq kanal salý jóninde másele sóz júzinde qalsa sý tapshylyǵynyń sheshimin tabýy qıyn. Mashınalyq kanal jobasy júzege assa, oblys ortalyǵynyń tómengi jaǵyndaǵy eldi mekenderge de sý tolyq keletin bolady. Sondaı-aq jınalǵan sýdy egistik alqaptaryna birdeı bólý jóninde Bógen sý qoımasy, Otyrar, Ordabasy aýdandary, Kentaý qalasy ákimdikteri arasynda naqty kelisimder jasalýy tıis. Bul kelisimde jer kólemi, egilgen daqyldardyń eskerilgeni de mańyzdy. Sýdy az qajet etetin daqyldardy egýge kóshý de aǵyn sý tapshylyǵyn jeńildetýdiń bir joly retinde qaralýda. Bul oraıda sharýalarǵa tamshylatyp sýarý júıesin engizý, kúzdik bıdaı kólemin arttyrý usynylypty.
Sheshimi kúrdelileý bolyp turǵan taǵy bir másele ekologııalyq ústemege qatysty bolyp otyr. Túrkistannan qosylǵan eldi mekenderde Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken aýyldar retinde ekologııalyq ústemeaqy tólenedi. Túrkistan, Arys qalalary, Sozaq, Shardara, Otyrar aýdandary engen bul qoldaýǵa Kentaý kirmeı qalǵan. Kóp jyldan beri kóterilip kele jatqan másele sheshimin tapqan joq. Iаǵnı, búginde bir ákimshilik aýmaqta ornalasqan eldi mekenderde, mysaly arasy 5-10 shaqyrym aýyldardaǵy burynǵy túrkistandyq muǵalimder kentaýlyq áriptesterinen 20 paıyz kóbirek eńbekaqy alady.
Qazirgi tańda Kentaýǵa ótken barlyq áleýmettik nysandardyń jumysy burynǵy qalypta jalǵasýda. Qujattandyrý boıynsha aldaǵy ýaqytta týyndaýy múmkin máselelerdiń aldyn alý boıynsha da jumys atqarylýda. Kentaý qalasynyń ákimi joǵaryda aıtylǵan máselelerdiń de birtindep óz sheshimin tabatynyna senimdi.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy
