«Elbasynyń bastamalary óte kóp. Sonyń biri – Túrki álemine qatysty mańyzdy bastamalar. Táýelsizdik alǵan jyldardan bastap Elbasy Ortalyq Azııa yntymaqtastyǵy týraly sóz qozǵady. Ordabasyda baýyrlas memleketterdiń prezıdentterin jınap, solarmen kezdesý ótkizdi», dedi Túrki akademııasynyń Prezıdenti.
D.Qydyráliniń aıtýynsha, Elbasy Túrkitildes memleketter sammıtterinde taqyryp tańdap, bastamashyl bolady. Máselen, Túriksoı, Túrki keńesi, Túrki mıras qory, Túrki akademııasy, TúrikPA uıymdarynyń bári Elbasynyń bastamasymen qurylǵan. Sondyqtan baýyrlas memleketter Elbasyn Túrki áleminiń tuǵyrly tulǵasy, Qazaq dalasyn Túrki áleminiń qara shańyraǵy, al Qazaqstandy Túrki dúnıesiniń kóshbasshysy retinde moıyndap otyr.
«Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy Elbasynyń osy keń aýqymda oılaıtyndyǵyn, álemdik masshtabtaǵy saıasatker ekendigin kórsetedi. Uly dala uǵymynyń aýqymy keń. «Aspan asty eli» dep Qytaıdy aıtamyz, Ulybrıtanııa deımiz. Bularǵa eshkim tańǵalmaıdy, tańyrqamaıdy. Elbasy Ulytaýdaǵy suhbatynda, qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynda, Túrki akademııasynyń ashylý saltanatynda sóılegen sózinde, basqa alańdarda aıtqan pikirlerinde bizdiń Uly dalanyń murageri ekenimizdi, Uly dalanyń turǵyndary ekenimizdi atap kórsetken bolatyn.
Uly dala uǵymy tarıhta sırek qoldanylǵan. Álemdik órkenıetti zerttegen ǵalymdar Uly dala órkenıeti týraly aıtpaıdy. Elbasy maqalasynda eýrosentrıstik kózqarasty synaıdy. Al Uly dala degen uǵym qazaq dalasynan da, Túrki áleminen de óte keń. Elbasy maqalasynda keńistik pen ýaqyttyń toǵysqan jerinde ult paıda bolatynyn aıtady. Altaıdan taraǵan, myńdaǵan jyldar boıy tamyry tereńge ketken halyqtardyń otany – Uly dala ekenine toqtalady. Sondyqtan maqalaǵa túrki jurttary ǵana emes, Uly dalaǵa tıesili, kóptegen memleketterde turyp jatqan ulttar men ulystardyń ózderi qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Sonyń nátıjesinde «Uly dala», «Uly dala órkenıeti» degen uǵym qazir tarıh ǵylymyna enip otyr», dedi D.Qydyráli.
Budan keıin Túrki akademııasynyń basshysy jeti uǵymy sakraldy, óte kıeli ekenin atap ótti. bolyp esepteledi. Mysaly, qazaqta «jeti atasyn bilgen er jeti jurttyń qamyn jer» degen sóz bar.
«Adamzat tarıhynda, tórt myń jyl buryn úlken revolıýsııa jasaǵan, qazirgi tilmen aıtqanda ǵaryshty ıgerýmen para-par erlik bolǵan jylqyny qolǵa úıretken meken osy Uly dala. Astana qalasyna taıaý mańdaǵy «Botaı» kesheninde soǵan dálel tabyldy. Al biz sonymen maqtana almaımyz, ony kóbisi bilmeıdi. XIII ǵasyrda ómir súrgen Ibn Haldýn degen áleýmettanýshy búkil órkenıetterdiń qozǵaýshy kúshi kóshpendiler dep aıtady. О́ıtkeni kóshpendiler jylqymen júretindikten, dóńgelekti oılap tapqan. Sonyń nátıjesinde barlyq órkenıetke túrtki bolǵan. О́rkenıettiń túpki baratyn jeri – qala. Biraq onyń qozǵaýshy kúshi kóshpendiler. Sondyqtan passıonarlyq uǵymnyń ózi de osy jylqymen tikeleı baılanysty bolǵan», dedi D.Qydyráli.
Sondaı-aq Elbasy maqalasynda aıtylǵan metallýrgııa salasynda erekshe nazar aýdardy.
«Qazir temir qorytýdy ata kásip retinde bilmeımiz. Al temirshi túrkiler eń alǵash Altaıda ken qorytyp, ony ıgergen. Temirdi qamyrsha ılegen ustalar óte syıly adam atandy. Sondyqtan temirdi, metallýrgııany ıgerý arqyly bizdiń babalarymyz úlken órkenıet qurǵan.
Álemdegi órkenıettermen birge tórt myń jyl boıy Uly dala órkenıeti qatar ómir súrgen. О́zindik jazýy, tańbasy, eldigi, óndirisi bolǵan. Batys pen Shyǵys órkenıetterine tótep beretindeı balama órkenıettiń ıesi atandy. Sonyń úlken bir bóligi – temirshildik. Qazir de álemniń eń alpaýyt memleketteri osy metallýrgııany jaqsy ıgergen. Sondyqtan Elbasynyń maqalasy ótkendi kórsetý ǵana emes, bolashaqqa arnalǵan maqala. Sony bizdiń túsinip, túısinip, sony ıgerýimiz. Al muny ózi bolatty balqytqan Elbasy jaqsy túsinip otyr» dedi Túrki akademııasynyń Prezıdenti.
Budan keıin D.Qydyráli Elbasy maqalasynda nelikten tarıh týraly aıtylatynyn áńgimelep berdi.
«Biz tarıhy tonalǵan, jadysy joǵalǵan ulttyń birimiz. Esesi ketip, eseńgiregen eldiń eńsesin tikteýde, ózine degen senimin eselep, tarıxı sanasyn jańǵyrtýda "Uly dalanyń jeti qyry" sııaqty baǵdarlamalyq maqalanyń mańyzy zor. Bizdiń halyq ǵana emes, qazaqstandyq qoǵam da «travma» alǵan qoǵamnyń biri. О́tken ǵasyrǵa júginsek, ashtyq, qýǵyn-súrgindi bastan ótkerdik. Budan qazaq halqy ǵana emes, Qazaqstandaǵy barlyq ult ókilderi zardap shekti. Zııalylardy, el qaımaqtaryn sypyryp alyp tastady. Sodan keıin soǵys, ujymdastyrý boldy. Sondyqtan biz – ózimizdiń ótken tarıhymyzdan aırylyp qalǵan ulttyń birimiz», dedi.
Túrki akademııasynyń basshysy buryn tarıhymyz pyshaqtyń qyryndaı ǵana juqa kitap bolǵanyn, alaıda shyn máninde adamzat ómirinde, álemdik órkenıette iz qaldyrǵan, maqtanatyndaı tarıhymyz bar ekenin árqaısymyz bilýimiz qajettigin basa aıtyp ótti.
«Travma» alǵan ulttar da óziniń jadysyn ońaltyp, tarıhymen tanysyp, ulttyq kodyn oıatýy kerek. О́ziniń qandaı múmkinshilikteri bar ekenin bilýi tıis. Sondyqtan Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» maqalasy da, «Uly dalanyń jeti qyry» da bir jaǵynan ulttyq kodty tanystyra otyryp, ultqa baǵyt kórsetý. Ol tek tarıhty tanystyrý ǵana emes, bolashaqqa jol silteý. Sondyqtan maqalada qozǵalǵan barlyq máseleler qazaq qoǵamynda taǵdyrymyz ǵana bir emes, tarıhymyz da ortaq ekenin kórsetedi. Mekenimizdiń ǵana bir emes, mádenıetimizdiń de ortaq ekenin bildiredi. Sondyqtan tórt myń jyldyq tarıh osy jerge ósip óngen halyq pen birge Qazaqstanda turyp jatqan barlyq ultqa ortaq, Uly daladan tamyr tartqan barlyq halyqtardyń ortaq maqtanyshy», dedi D.Qydyráli.
Sondaı-aq Túrki akademııasynyń Prezıdenti Túrki barometri jobasy týraly áńgimelep, Elbasy Nursultan Nazarbaevty túrkitildes memleketterde erekshe qurmetteıtinin jetkizdi.
Nur Otan Talks alańy barysynda D.Qydyráli Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń 9 tilge aýdarylǵanyn jetkizip, kitap bolyp basylǵan nusqasyn syıǵa tartty.
«Maqalany aýdarýmen aınalysyp jatqandardyń bári – ózbek, túrik, qyrǵyz, ázerbaıjan, mońǵol, majar, koreı, japon elderiniń ókilderi ózderi bastamashy bolyp, ózderi aýdaryp otyr. Mundaı qubylys óte sırek. Sebebi bir eldiń azamaty ózge memlekettiń Prezıdentti bastamasyn oqyp, ony aýdaryp, nasıhattaýy jıi kezdespeıdi. Sondyqtan Elbasynyń bul maqalasyna Qazaqstanda ǵana emes, jalpy Túrki álemi, Uly daladan tamyr tartqan elder qyzyǵýshylyq tanytyp otyr», dedi D.Qydyráli.
