Qyzmet et te, mindet et

Bizdiń sheneýnikter týraly túsinigimiz qandaı?

Qyzmetker, qyzmetshi… Osy sózdiń astarynan biz nendeı maǵyna ańǵara­myz? Qyzmetker degenimiz kim? Ol nemen aınalysady? Onyń mindetteri men jaýapker­shiligi qandaı? «Qyzmetker», «memle­ket­tik qyzmetshi» degen sózderdi kúndelikti ómirimizde jıi paıdalana júrip, osy saýaldar tóńireginde biz, sirá, tereńirek oılanyp kórdik pe eken.

Kópshiligimizdiń osy «qyzmetker» só­zin jıi-jıi «sheneýnik» sózimen al­mas­­tyrýǵa áýes ekenimiz de shyndyq. Aqı­qatynda «sheneýnik» sózi «mem­le­kettik qyzmetshi» sóziniń sınonımi bolyp sanalady. Deı turǵanmen, túrli deń­geıde qyz­metter atqaryp júrgen adamdardyń mi­nez-qulyqtaryna nemese isterine rıza bolmaı qalǵan sátterde «sheneýnik» sózi­niń aýyzǵa tezirek ilige ketetinin de moıyndaýymyz kerek. Osylaı ataý arqyly kóbine-kóp álgi qyz­met­kerge degen ózimiz­diń teris kózqara­sy­myzdy, ıaǵnı onyń isterin quptamaı­tynymyzdy bildirip jatamyz. Qyz­met­kerdi «sheneýnik» dep ataı otyryp, belgili bir dárejede muqatqan­daı kúıde bolatyn kezderimiz de joq emes. Qalaı degende de, bul sózdiń astarynda teris sıpattyń buǵyp jatqandyǵy esh talas týǵyza qoımaıdy.

Bizdiń sheneýnikter týraly túsinigimiz qandaı?

Qyzmetker, qyzmetshi… Osy sózdiń astarynan biz nendeı maǵyna ańǵara­myz? Qyzmetker degenimiz kim? Ol nemen aınalysady? Onyń mindetteri men jaýapker­shiligi qandaı? «Qyzmetker», «memle­ket­tik qyzmetshi» degen sózderdi kúndelikti ómirimizde jıi paıdalana júrip, osy saýaldar tóńireginde biz, sirá, tereńirek oılanyp kórdik pe eken.

Kópshiligimizdiń osy «qyzmetker» só­zin jıi-jıi «sheneýnik» sózimen al­mas­­tyrýǵa áýes ekenimiz de shyndyq. Aqı­qatynda «sheneýnik» sózi «mem­le­kettik qyzmetshi» sóziniń sınonımi bolyp sanalady. Deı turǵanmen, túrli deń­geıde qyz­metter atqaryp júrgen adamdardyń mi­nez-qulyqtaryna nemese isterine rıza bolmaı qalǵan sátterde «sheneýnik» sózi­niń aýyzǵa tezirek ilige ketetinin de moıyndaýymyz kerek. Osylaı ataý arqyly kóbine-kóp álgi qyz­met­kerge degen ózimiz­diń teris kózqara­sy­myzdy, ıaǵnı onyń isterin quptamaı­tynymyzdy bildirip jatamyz. Qyz­met­kerdi «sheneýnik» dep ataı otyryp, belgili bir dárejede muqatqan­daı kúıde bolatyn kezderimiz de joq emes. Qalaı degende de, bul sózdiń astarynda teris sıpattyń buǵyp jatqandyǵy esh talas týǵyza qoımaıdy.

Eger osy sózdiń túp-tórkinine tere­ńi­rek úńiler bolsaq, «chınovnık» sóziniń patshalyq Reseıde HVIII ǵasyrdyń basynda qoldanysqa engenin, onyń «sheni bar memlekettik qyzmetshi» degen uǵym­dy bildirgenin kórýge bolady. Keıde ol elde «chınovnık» sózimen qatar «sanovnık» sózi de qoldanylyp otyrǵan. Bul eki sózdiń maǵynasy ortaq. Eger ózimiz qazaqshalap alǵan túsinikpen aıtar bol­saq, ekeýi de «shendi adam» degen maǵynany bildiredi.

Bálkim, bizdiń qyzmetshilerdi jıi-jıi «sheneýnik» dep ataýymyzdyń bir syry da laýazymdy ári jaýapty qyz­metter at­qa­ryp júrgen birqatar shen­di­lerdiń ju­mystary men minez-qulyq­tarynyń kóp­shi­lik halyqtyń kóńilinen shyǵa bermeı­tindiginen bolsa kerek. Ol az deseńiz, biz­derge sheneýnik ataýlynyń báriniń birdeı jaıly oryndarǵa jaı­ǵa­syp, joǵary jal­aqy alyp, ózgelerdi kózge de ilmeı aıaq­taryn alshań basyp júrgen adamdar bolyp kórinetini de esh jasyryn emes. Bir sózben aıtqanda, qatardaǵy jurt úshin sheneýnikter, ıaǵnı memlekettik qyz­metshiler qarapaıym halyqtan áldeqaıda aýqatty, áldeqaıda mártebeli dárejede ómir súrip jatqan, ne ishemin, ne jeımin dep ýaıymdamaıtyn, jaǵdaılary shal­qyp turǵan adamdar. Ol ózi shynymen de solaı ma? Álde bizder, ánsheıin «degen ekenge» erip, bárin bir ólshemge syı­ǵy­zyp, bir sy­pyrtqymen «sypyryp» júrmiz be?

Ras, joǵary laýazymdar atqaryp, qymbat kólikter minip, úlken eńbeka­qy­lar alyp, ózderinen qyzmetteri tómen jurtqa dúrdıe qarap júrgen sheneý­nik­ter de joq emes. Biraq ondaılar sonsha kóp deýge kelmeıdi. Bul – bir. Ekin­shi­den, el­degi búkil «qara jumys» ataýlyny atqa­ryp júrgender de olar emes. Sol sebepti de ondaılardy biz ádette «bastyqtar» dep ataımyz. Al bastyq adam ózine sal­maq túsirip, qatty qaıy­rym jumys is­teýge tıis emes. Olar – ámir berýleri kerek. Jumysty isteı­tin­der – qatardaǵy qyzmetshiler. Ol az deseńiz, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń siltisi tıip, aıypty bolyp qalyp jatatyndar da negizinen osylar. «Shortandar emes, qar­maqqa kileń sha­baq­tar iligedi» deıtinimiz de sondyq­tan. Memlekettik qyzmettiń qyr-syrynan onsha habary joq adam­dar­dyń bar aýyrt­palyqty bir ózderi arqa­lap júr­gen olar ne qylǵan qyzmetshiler, laýazymdary qandaı dep oılap qalýy múm­kin. Sondyqtan hal-qaderimizge qaraı jaýap berip kórsek, olardyń qataryna referent, aǵa referent, konsýltant, aǵa konsýltant, sektor meńgerýshisi, bólim bastyǵynyń orynbasary, ári ketkende bó­lim bastyǵy degen sııaqty ózderin myqty sanaıtyndar onsha qyzyǵa qoı­maıtyn qyzmetterdiń jatatynyn aıtý jón. Eger biz osyndaı laýazymdarda júr­gen adamdardyń mańdaılary shyl­qyp júr desek, qatty qatelesemiz. Ras, olar­dyń birazynyń jap-jaqsy aılyq­ta­ry bar. Biraq ondaı dárejege jetkender de aýyz toltyryp aıtarlyqtaı emes. Negi­zinen tómengi qyzmetterde júr­genderdiń birazy, ásirese eńbek ótilderi kópteri bolmasa, 100 myń men 150 myńnyń tóńi­reginde ǵana aılyq alady. Qazirgi zamanda bul aqshany kóp dep aıtýǵa eshkimniń de batyly bara qoımasa kerek dep oılaımyn. Biz bul jerde júzdegen, bálkim, myńdaǵan da shy­ǵar, qyzmetshilerdiń úısiz-kúısiz júr­genderin tipti aıtyp ta otyrǵan joqpyz. Alda-jalda jańaǵydaı eleý­siz­deý qyzmetterde júrgenderdiń arasynda qolaıly baspanaǵa qol jet­kiz­gender bar bolsa, olardy da adal eńbe­gi­men nemese memlekettik qyzmetshi bolǵan­dyq­tan aldy dep aıtý shyndyqpen únemi janasa bermeıdi. Odan da joǵary jaqta bir «kókesi» bar ǵoı dep topshylaı salǵan aqıqatqa áldeqaıda jaqynyraq kelmek. Degenmen bizdiń aıtpaǵymyz bul emes.

Bizdiń maqsatymyz memlekettik qyz­metshilerdiń bári birdeı, keıbireý­leri­miz oılaıtyndaı, shynymen de tamasha, jaıma-shýaq ómir súrip jatyr ma degen saýalǵa múmkindiginshe jaýap izdep kórý. Joǵaryda laýazymdary tómen mem­le­kettik qyzmetshilerdiń eńbekaqylary­nyń onsha kóp emes ekendigin, birazy­nyń pá­ter­lerge de qol jetkize almaı, jataqha­na­lardy jaǵalap júrgendigin aıtý ar­qyly olardyń báriniń birdeı mate­rıal­dyq jaǵdaılarynyń onsha máz emes ekeninen az-kem maǵlumattar berip te tas­tadyq. Degenmen, «О́mir súrý úshin tamaq qajet, biraq adam tamaq úshin ómir súr­meıdi» degen naqylǵa súıenip jáne adam ómiriniń tek qana tamaqtyń toq­tyǵymen, kıimniń kóktigimen ólshen­beı­tinin eskere otyryp, biz memlekettik qyzmette júr­gen adamdardyń moral­dyq jaqtaryna qaraı úńilýdi jón kór­dik. Dálirek aıt­qanda, biz olardyń azamat retindegi, má­denıetti adam retin­degi, elimizdiń búgini men erteńin aıqyn­daıtyn qyzmetker re­tindegi kúndelikti ómirleri qandaı, olar bos ýaqyttary men demalystaryn qalaı uıymdas­ty­rý­da degen saýal tóńireginde oı qozǵamaq­pyz. Máseleniń osy jaǵyn tańdap alýy­myzǵa kóptegen memlekettik qyz­met­shilerdiń tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin, keıde tipti demalys kún­deri de jumys isteýge májbúr bola­tyn­dyǵy sebepker. Bul jerde 8 saǵat­tyq ju­mys kúninen asyp ketý arqyly azamat­tar­dyń konstıtýsııalyq quqyq­tarynyń burmalanyp jatqandyǵy óz aldyna bir basqa, onyń syrtynda, bál­kim, eń bastysy da bolar, álgi qyz­metshiniń tolyq­qandy adam retinde ómir súrýine eleýli nuqsan keletinin de ashyq aıta ketý qajet. Erterekte osyndaı jáıt­ten habardar bir depýtattyń mem­le­kettik qyzmet­shiniń quqyǵyna qatys­ty másele kóter­geni esimde. Biraq aıtýyn aıtyp, ile-shala umytyp ketetin daǵ­dymyzben álgi kóterilgen másele sol kúıi aıaqsyz qala berdi. Kim biledi, onsyz da keń aýqymdy problemalarǵa ba­tyl­dyqtary jete ber­meıtin qalaýly­lary­myzdyń jurt «she­neý­nik» atap ketken adamdardy qorǵap saı­laýshylardan sóz estip qalarmyz dep saqtyq jasaǵan bolýy da múmkin.

Bireýlerdiń eger qyzmetshilerimiz ne ózderiniń orasholaqtyǵynan, ne basshy­lary­nyń uıymdastyrýshylyq qabilet­teriniń tómendiginen jumystaryn tıisti ýaqytynda tyndyryp úlgere almaı jat­sa tún ortasyna deıin otyrmaǵanda qaıtedi endi degen pikir bildirýi de ǵa­jap emes. Mundaı kúmánniń týyndaýyn negiz­siz deýge de bolmaıdy. Biraq mer­zimnen tys jumys isteýden adamnyń iskerlik qabileti artyp kete qoıar ma eken? Bálkim, ol qyzmetshi kerisinshe, on salsań bir bas­paıtyn shaban attaı, ju­mysy ónbeı, qaǵaz qoparyp, kompıýter «túrtkilep» otyra berýdi ábden ádetke aınaldyryp alǵan shyǵar. Kerek dese­ńiz, ol is tyndyryp emes, ánsheıin ýa­qyt ótkizip otyrsa she? Jalpy, kez kelgen jumysqa eki turǵydan talap qoıy­lady. Onyń birin­shisi – sapa, ekinshisi – ýaqytynda oryndalýy. Eger osy ekeýiniń biri kemshin túsip jatsa ondaı jumysty jaqsy dep baǵalaý qate. Máse­leniń dál osy jaǵyn kim zerdelep, zerttep kóripti?

Olaı bolsa, qoǵamda oryn alyp jat­qan olqylyqtar men kemshilikterdi solardan kórip, sol úshin de jurttyń deni onsha unata qoımaıtyn top týraly biz ne aıtpaqshymyz? Bizdiń aıtpa­ǵy­myz qam­shynyń sabyndaı qysqa ǵumyr­da adam tirshiliktiń qyzyqtaryn kórip qa­lýǵa, ıaǵnı maǵynaly ómir súrip qa­lý­ǵa umty­lýy tıis, tıis qana emes, qu­qyly da. Ol degenimiz, eńbekaqy alyp jatyrmyn ǵoı, bolmasa túptiń-túbinde ósip, jaqsy qyzmetke qol jetkizemin ǵoı dep búkil ómirińdi tórt qabyrǵanyń ishinde ótkizý emes, sonymen birge kesh­kilik jumystan keıin jáne demalys kúnderi otbasyńmen shúıirkelesip birge bolý, gazet-jýrnal oqyp, teledıdar qaraý, bala-shaǵańmen saıabaqta serýendep, konsert zaldary men teatrlarǵa barý, taǵy sol sııaqtylar. Bos ýaqytyńda aınalysatyn «hobbıiń» bolsa tipten jaqsy. Bir sózben aıtqanda, ór­ke­nıetti elderdiń adamy sııaqty mádenıetti ómir súrý. Mundaı isterdiń otbasy múshe­le­rimen neǵurlym kóbirek birge bolý úshin ǵana emes, sonymen qatar tárbıelik, óne­ge­lilik te máni zor. Áke men sheshe óz balalaryna osyndaı qarym-qatynastar men aralastyq arqyly ǵana úlgi-ónege bere alady. Osy oraıda tańǵy saǵat 9-dan túnniń bir mezgiline deıin jumys kabınetinen shyǵa almaıtyn adam jańa­ǵydaı ózine de, otbasyna da paıdaly sanalatyn istermen aınalysýǵa ýaqytty qaıdan tabady degen saýaldyń bas kóterýi óte oryndy. Odan qaldy, kitap betin ashýǵa, teledıdar qaraýǵa, álemde bolyp jatqan oqıǵalardan habar alýǵa múmkindigi joq ondaı qyzmetker bilimin qalaı kóteredi? Izdenbegen, bilimin je­til­dirmegen qyzmetkerdi bilikti maman dep aıtýǵa bola ma? Teledıdarlardan baıqa­sań, órkenıetti elderdiń qyzmet­ker­leri belgili bir ıdeıalar aıtyp, bastamalar kóterip, jumysqa jańalyqtar engizip jatady. Al búkil ǵumyryn qal­ǵyp-shulǵyp kabınette ótkizgen adamnan qandaı jańa­shyldyq kútýge bolady? Memleket basshysy salamatty ómir saltyn qalyp­tas­tyrý, buqaralyq sportty damytý jónin­de aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Eger osyndaı mańyzdy da qa­jetti jumystarda mem­lekettik qyzmet­shi birinshi bolyp úlgi kórsetip jatsa quba-qup emes pe? Al ázirge bizdiń qyz­metshilerimizdiń sport zaldaryna barýǵa esh ýaqyttary joq. Kerek deseńiz, olar qoldary jumystan bosamaıtyndyqtan otbasylyq problemalardy sheshýmen jáne bala tárbıesimen de aınalysa almaıdy. Tárbıe turmaq, mun­daı ata-ana­lardyń birazy óz bala­la­ry­nyń nemen shuǵyldanyp júrgenderi­nen de múlde beıhabar. Úılerine túnniń bir ýaǵynda sharshap-shaldyǵyp, tek uıyq­taýǵa ǵana keledi. Búkil ýaqyttaryn jumysta ótki­ze­tin joǵary laýazymdy sheneýnikter balalarynyń únemi tártip buzýshylar arasynan kórinip jatýynyń bir sebebi­niń de dál osynda emesine kim kepil? Búginde túrli mınıstrlikter men vedomstvolarda jumys isteıtinderdiń kóbiniń biliksizdikteri týraly áńgimeniń el arasynda keń tarap ketýine de, bálkim, osyndaı jaǵdaılar, ıaǵnı olardyń óz bi­limderin kóterýge, dúnıetanymdaryn keńeıtýge múmkindikteriniń joqtyǵy sebepker shyǵar? Onyń syrtynda keńestik kezeńde kádege jaraǵan tálimgerlik te búginde esepten shyǵarylyp tastaldy. Naryq zamanynda eshkimniń teginnen-tegin bireýlerge aqyl-keńes aıtyp, altyn ýaqytyn shyǵyndaǵysy kelmeıti­nin es­ker­gende tálimgerlikten bas tar­týy­myzdyń sebebin túsinýge de bolady. Osydan kelip, orys aǵaıyndar aıtatyndaı, «árkim óz sólinde qaınaýǵa» májbúr.

Joǵary laýazymdy qyzmetter atqa­ryp júrgen basshylar osy máseleler tóńireginde oılanyp kórdi me eken, sirá? Oılanyp kórse, óz qyzmetkerlerin shaqy­ryp alyp, áı, sender erteden qas qaraı­ǵansha kabınette otyra bermeı, jumys­taryńdy bitirseńder úılerińe baryp, otbasylaryńmen birge bolmaı­syńdar ma, kelindi jandaryńa alyp, bala-shaǵa­laryń­dy onda-munda qydyr­typ, ákelik paryzdaryńdy ótemeısińder me, odan qaldy, teledıdar qarap, gazet-jýrnal oqyp mılaryńdy jańartpaı­syń­dar ma degen sııaqty sózdi neshe ret aıtty eken? Álde bireýdiń jaǵdaıyn bireý oılamaıtyn búgingideı zamanda jastary úlken, tájirıbeli aǵalardyń ózderinen kishi­lerge janashyrlyq tanytýy, jón-joba kórsetýi kerek bolmaı qaldy ma? О́tken ǵasyrdyń 40-50-shi jyldary týraly baıandaıtyn estelik­terdi oqysań, sol zamandarda oqýǵa túsken nemese eńbek jolyn bastaǵan adamdar jastary úlken, táji­rıbeleri mol, belgili bir dárejege qol jetkizgen kisilerdiń ózderine qandaı qam­qorlyq tanytqany týraly eljireı eske túsi­redi. Sol aqjúrek aǵalarynyń arqa­syn­da adam bolǵanyn aıtyp maqtanady ári aǵalaryn da maqtaıdy. Búgingi jastarymyz erteń jastyq shaqtaryn eske alǵan kezde aǵalary týraly ne aıta alar eken? Keıde kókeıdi osyndaı oılar da mazalaıdy.

Bireýlerdiń ol zaman men bul zaman teń emes, naryq aıaqtan shalyp turǵan mynadaı ýaqytta árkim óz basynyń qa­myn oılaýy kerek dep qarsy ýáj aıtýlary múmkin. Ol pikirmen de kelispeske lajymyz joq. Sóıte tura, jańaǵy ózimiz aıtqan 40-50-shi jyldarda da jaǵ­daıdyń jeńil bolmaǵanyn, adamdar­dyń tipti qyrǵyn soǵys jyldarynda da bir-birine qol ushtaryn berip, járdem­deskenin aıtpaı taǵy tura almaımyz. Soǵan qara­ǵanda, másele ýaqyttyń aýyrlyǵynda nemese jeńildiginde emes, másele adamdar­dyń pıǵyldarynda bolsa kerek. «Zama­nyń túlki bolsa, tazy bop shal» demekshi, pıǵyldy da qoǵam qalyptastyrady.

Shyndyǵyna kelgende, osy maqala­ny jaza otyryp bizdiń aıtpaǵymyz dál bul emes edi. Bizdiń maqsatymyz, joǵaryda ózimiz az-muz toqtalyp ketkendeı, sheneý­nik ataýlynyń bári birdeı keremet ómir súrip jatyr ma, óz min­detterine jaýap­ker­shilikpen qaramaıdy dep olardyń bárin birdeı synaı berý durys pa degen saýaldarǵa jaýap izdep kórý bolatyn. Negizgi taqyryptan sál-pál aýytqyp ket­kenimizge qaramastan, ol saýalǵa jaýap ta qaıtarǵan sııaq­tymyz. Tipti, taqyryptan aýytqyǵan­daı bolyp kórinetin mysal­dar­dyń ózi, túsine bilgenge, bastapqy oıdy tolyq­ty­ra túsetindeı. Olaı bolsa, sózdiń toqeteri bireý, ol – «sheneýnik» degen sózdi paıdalanyp, qyzmet istep júr­gen­deriń bárin birdeı «unamsyz keıip­ker» retinde qabyldaýdyń esh qısyny joq. Shyndap kelgende, olar da bir bastaryna jeterlik problemalary bar, keıde du­rystap demalýǵa ýaqyt taba almaı júr­gen ózimiz sııaqty jumysbasty adam­dar. Qoldarynan kelgenshe talpynyp eńbek etip júrgen usaq qyzmetshilerdiń báriniń birdeı mınıstr bola almaıtyny jáne belgili. Eger isteri ónbeı nemese ıkemge kónbeı jatsa ol úshin kinálini de basqa jaqtan izdegen durys. О́ıtkeni, nashar ustazdan jaqsy shákirt shyq­paıtyny barshaǵa da málim. Endeshe, memlekettik qyzmette júrgen kóptegen zamandastarymyz ben ini-qaryndas­tary­myzdyń naqaq­tan-naqaq sóz estýle­ri ádilettilikke jatpaıdy. Kerisinshe, olarǵa túsinistik tanytyp, el úshin atqaryp júrgen qyzmet­terine qurmet­pen qaraýymyz kerek.

Seıfolla ShAIYNǴAZY,

«Egemen Qazaqstan».