Saraıshyq syry

Tarıhtyń sarǵaıǵan betteri

«Dúnıe shirkin tegermesh, aınalyp aldyńnan kelmes deısiń be!» deıtin úlkender. Tarıh dóń­ge­legi qansha aınalsa da Jaratýshy­nyń jumylmas janarynan syrt qalar oqıǵa bolar deımisiz?!

Mamaı qansha jerden Jánibek hannyń balasy Berdibektiń kúıeý balasy bolsa da Shyńǵyshannyń tikeleı urpaǵy emestiginen handyq bılikke jetpegeni, al osy bıleýshiniń kózi tirisinde Lıtva knıazderimen odaqtas­qany da málim. 1380 jyly Mamaı balasy Mansur-Qııat keıbir derekterde Mansur-Hasan Dnepr boıynda Glınıtsa qalasynyń negizin salyp, onyń bıleýshileri Glınskıı knıazderi dep atalady. Osy Glınskıı áýletiniń qy­zy Elena Glınskaıa orystyń Uly knıazi Vasılıı III-ge uzatylyp, bul nekeden áıgili Qaharly Ivannyń dúnıe­ge kelgeni tarıhtan belgili.

Tarıhtyń sarǵaıǵan betteri

«Dúnıe shirkin tegermesh, aınalyp aldyńnan kelmes deısiń be!» deıtin úlkender. Tarıh dóń­ge­legi qansha aınalsa da Jaratýshy­nyń jumylmas janarynan syrt qalar oqıǵa bolar deımisiz?!

Mamaı qansha jerden Jánibek hannyń balasy Berdibektiń kúıeý balasy bolsa da Shyńǵyshannyń tikeleı urpaǵy emestiginen handyq bılikke jetpegeni, al osy bıleýshiniń kózi tirisinde Lıtva knıazderimen odaqtas­qany da málim. 1380 jyly Mamaı balasy Mansur-Qııat keıbir derekterde Mansur-Hasan Dnepr boıynda Glınıtsa qalasynyń negizin salyp, onyń bıleýshileri Glınskıı knıazderi dep atalady. Osy Glınskıı áýletiniń qy­zy Elena Glınskaıa orystyń Uly knıazi Vasılıı III-ge uzatylyp, bul nekeden áıgili Qaharly Ivannyń dúnıe­ge kelgeni tarıhtan belgili.

1580 jyly Ivan jıen Saraıshyq­qa kelip, ony qıratyp, Uly Jibek Jolynyń tarmaǵyndaǵy gúl jaınaǵan qalany jermen jeksen etedi. Dalanyń jıenderi týrasyndaǵy áńgimege alda taǵy da oralarmyz, ázirge Saraı­shyq­ta máńgilik tynys tapqan jeti hannyń biri Júsip han urpaqtaryna qatysty tarıhty qozǵap kóreıik.

Uly bıleýshi Shyńǵyshan dúnıe salǵannan keıin Altyn Ordanyń basyna qonǵan baǵy ushyp, burynǵy alyp ımperııa áldeneshege bólingende týǵan ordanyń biri Noǵaı Ordasy bolatyn. Olar Edil men Ertis arasynda, Kaspıı men Aral teńizderinen Sibirge deıingi aralyqty meken etedi. Orda­nyń ortalyǵy Jaıyq ózeni saǵasyn­­daǵy Saraıshyq qalasy bolyp, rýlyq quramy mańǵyt, qypshaq, qońyrat, arǵyn, qarluq, qańly, keńgeres, alshyn, tama sııaqty túrki taıpalarynan turǵan bul ordaǵa Edige bı men onyń urpaqtary bılik etedi. Biraq el ishten irise, ultandy jurttyń bólinýi ary qaraı jalǵasa bermeı me. Aqyrynda sol alaýyzdyqty tıimdi paıdalanǵan orys patshasy Edilge kelip qol salǵan. Aǵaıyndylar birimen biri alysyp, aqyry Júnis handy inisi Ismaıyl óltirip tynady. Ol azdaı onyń uld­a­ry Elmyrza men Ybyraıymdy 1565 jyly orys patshasyna adaldyǵymyz­dyń kepili bolasyńdar dep amanatqa jiberedi. Al osy Júsip hannyń qyzy Súıinbıke sonyń aldynda, 1520 jyly Qazan hany Enalyǵa uzatylǵan edi. Bul tatar halqynyń tarıhyndaǵy bas­qynshylyqqa qarsy kúreste aty ańyz­­­ǵa aınalǵan ataqty «Súıinbıke muna­­­rasy» salynatyn Súıinbıke hanym.

Reseı patshalyǵyna alǵash amanat retinde kelgen Júsip áýleti osy eldiń tarıhynda belgili oryn alatyn knıaz Iýsýpovtar áýletiniń negizin salady.

Alǵashynda Júsip balalary orys patshasyna qyzmet etkenimen ózderi­niń salt-dástúrlerin ustap, musylman qyzdaryna úılenip, dinderin taza saq­taıdy. Alaıda, birde Júsip nemeresi Abdýl myrza óz ıeligine berilgen Roma­nov qystaǵynda patrıarh Ioakım áke­ı­di qonaq etedi. Orystardyń dinı rásim boıynsha et ónimderin jeýge tyı­ym salynatyn ýaqyty bolsa kerek. Ioakım ákeıge dastarqanǵa qoıylǵan balyq keremet unap, úı ıesinen taǵam­nyń qandaı balyqtan jasalǵanyn suraıdy. Sonda Abdýl myrza otyryp: «Meniń aspazym keremet sheber, tipti qazdyń etinen balyq jasaıdy», deıdi. Dinbasy ashýǵa býlyǵyp: «Sen maǵan et jegizip kúnáǵa batyrdyń», dep qatty renjip, shapanyn silkip shyǵyp ketedi. Bul oqıǵa patsha Fedor Alekseevıchke jetip, qaharyna mingen ol Abdýl myrzany bar baılyǵynan aıyrady. Qatty qamyqqan Júsip ne­me­resi úsh kún oılanyp baryp: «Qoı, Reseıde shoqynbasań, ózińe de, urpa­ǵyńa da qıyn eken», dep pravos­la­vıeni qabyl­­dap, Dmıtrıı Sıýeýshovıch Iýsýpov bolyp shyǵa keledi.

Dinin ózgertip, azan shaqyrylǵan atyn ózgertip, uıqyǵa ketken Dmıtrıı tańerteń turǵanda túnde ózine elestiń kelip daýystap: «Sen dinińnen bezdiń, endi seniń urpaǵyńnyń ár butaǵynda tek bir ǵana er bala bolady, al ekeý bolsa, onda 26 jastan aspaıdy», degenin estigenin aıtady. Artynsha Súıeýishuly Dmıtrıı knıaz qyzy Tatıana Fedorovnaǵa úılenedi. Osy nekeden Grıgorıı esimdi jalǵyz ul týady. Grıgorııden de jalǵyz Petr dúnıege keledi. Petrden de jalǵyz Borıs týyp, ol keıin Máskeý gýbernatory bolady. Borıs balasy Nıkolaı Ermıtajdyń eń alǵashqy dırektory, Italııadaǵy patsha ókili, Kreml ekspedısııasy men Qarýlar palatasyn basqaryp, Máskeý túbindegi «Máskeý Versali» atanǵan Arhangelskoe ıme­nıesin saldyryp, negizinen Peterbýrgte turyp, kóz jumǵanynda onyń da artynda jalǵyz ul Nıkolaı qalǵan bolatyn. Al osy Nıkolaı Júsip urpa­ǵynyń erkek kindikti sońǵysy edi. Alaı­da, Reseı taǵyna Júsiphan urpa­ǵy etken adal eńbekti umytpaǵan aq patsha Nıkolaıdyń jalǵyz qyzy Zınaıdany Kýtýzovtyń shópshegi, prýss koroliniń nemeresi, orys grafy Felıks Sýmarokov-Elstonǵa uzatyl­ǵa­nynda grafqa Iýsýpov famılııasyn qatar alyp júrýge ámir etip, budan bylaı osy áýlettiń tuńǵysh uly osy famılııany ıelenetinin aıtady.

Bul nekeden Nıkolaı jáne Felıks atty eki ul dúnıege kelip, eldiń bári baıaǵy qarǵys kúshin joıdy-aý dep qýanyp júrgende, 26 jasqa tolaıyn dep turǵan Nıkolaı kúıeýi bar áıeldi jaqsy kórip qalady. Ony bilip qalǵan kúıeýi knıaz Iýsýpovty dýelge shaqy­ryp, Nıkolaı 26-ǵa tolýyna shamaly kún qalǵanda kóz jumady. Endi Iýsýpov tegi kishi ul Felıkske aýysady.

Felıks Iýsýpov, graf Sýmarokov-Elston Nıkolaı II-shiniń apasy Irına Aleksandrovnaǵa úılenip, patsha otbasymen týysady. Al osy Felıks Iýsýpov, qaınaǵasy Uly knıaz Dmıtrıı Pavlovıch jáne Vladımır Pýrıshkevıch úsheýi taq murageriniń gemofılııa aýrýyna baılanysty kómek kórsetip, aıaǵynda memleketti basqarý isine aralasqan shala saýatty Grıgorıı Raspýtın isine tosqaýyl qoıamyz dep ony óltirmek bolady. Raspýtın óz ólimin aldyn ala boljap: «Eger men dınastııa ókilderi qolynan ajal qush­sam, men ólgen soń dınastııa qurıdy», degen. 1916 jyldyń 30 jeltoqsanyn­da joǵaryda aty atalǵan úsheý Ras­pý­tındi óltiredi. Odan keıingi oqıǵa jal­pyǵa málim. Tarıh dóńgelegi, taǵ­dyr dóńgelegi bir sátte shyr aınalyp, dúnıe astań-kesteń bolǵan.

Osylaısha Saraıshyqty dalanyń jıeni Qaharly Ivan qulatsa, Júsip patshanyń jıeni Felıks Iýsýpov janama túrde bolsa da patsha taǵynyń opyryla qulaýyna atsalysty. (Iýsýpovtar áýletinen qazir de erkek kin­dikti azamat joq.)

Saraıshyq jaıyndaǵy alǵashqy jazba derekterdi qaldyrǵan arab saıahatshysy Ibn Batýta bolypty. Shahar jóninde ol: «Biz at jegken arbamen on kún jol júrip, Saraıjýk qalasyna jettik. Bul Ulysý dep atalatyn úl­ken, tereń, aǵysy qatty ózenniń jaǵa­syn­daǵy gúldengen ásem qala eken jáne dúnıe júzindegi Baǵdadtan keıin­gi ek­­inshi júzbeli kópir osynda eken» dep 1334 jylǵy saıahatynyń jazbasynda keltir­­­gen deıdi. Al Saraıshyqtyń kar­taǵa tú­sirilýi aǵylshyn kópesi Entonı Djen­­­kınsonnyń 1558-1560 jyldary Orta Azııaǵa jasaǵan sapary barysynda júzege asyrylǵan. «Betimizdi ońtús­tik-shyǵysqa berip júrip otyryp, Ja­ıyq degen Kaspıı teńizine quıatyn bastaýyn Sibirden alatyn úlken ózenniń jaǵa­symen júrdik. Osy ózenniń boıymen joǵaryǵa bir kún júrgende orys patshasymen dostas Ismaıl myrzanyń bıligindegi Saraı­shyq atty qalaǵa keldik», dep jazyp, kartaǵa túsiredi.

Qalaǵa júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary onyń negiziniń Shyń­ǵyshannyń nemeresi Batýdan bu­ryn qalanǵanynan da dáıek beredi. Saraıshyq jaıyndaǵy derekterdi izdes­tirýshiniń biri J.Ǵızatov orta ǵasyrlyq kezeńde úsh jarym ǵasyrdaı ómir súrgen tarıhı qalanyń úsh túrli memleket kezinde ómir súrip, onyń bas­ty ordasy bolǵanyna toqtalady. Olar: HIII-HIV ǵasyrlarda dáýirlegen Altyn Orda memleketi, HV-HVI ǵasyrlarda dáýirlegen Noǵaı Ordasy jáne HVI ǵasyrdyń bas kezinde osy qalany astana etken Qazaq handyǵy dese, respýblıka Ǵylym akademııa­sy­nyń 1950 jyly Batys Qazaqstanǵa júr­gizgen arheologııalyq ekspedısııa­sy­nyń qorytyndysy negizinde belgili arheologtar S.P. Tolstov pen G.I. Pasevıch: «Saraıshyq XI ǵasyrdaǵy arab tarıhshylary eńbekterinde atalatyn, orta ǵasyrda ómir súrgen Saksın qalasynyń ornynda boı kóterip, jańa ataýǵa ıe bolǵan qala. Saksın X-XI ǵasyrlarda Horezm tutqyndarynyń kómegimen saýda jolynyń boıyna salynǵan edi», deıdi de Saraıshyqtyń ómir súrý dáýirin shartty túrde úsh kezeńge bóledi: 1.X-XI ǵasyrlarda qa­la irgesiniń qalanyp boı kóterýi. 2.XIII-XIV ǵasyrlarda Altyn Orda ómir súrgen kezeńdegi Eýropany, Orta Azııa, Qazaqstanda, mońǵoldar jáne Qytaımen jalǵastyrǵan iri saýda or­talyǵy bolýy, ıaǵnı qalanyń gúl­denip, órkendeý dáýiri edi deıdi. Qalaı degende de qalanyń damý tarıhynyń túr­li kezeńderdi bastan keshkeni haq.

1580 jyly jazda Noǵaı Ordasy­nyń astanasy Saraıshyqqa orys kazaktary tutqıyldan shabýyl jasaıdy. «Atamany je Mıtıa Brıtoýs, Ivan Iýrev, Ivan Kolso ı Barbosha spýstılıs k Kaspııskomý morıý, gde hodılı v morskıe pohody «za zıpýnamı», t.e. grabıt kýpsov ı poslov zaha­jıvalı v Iаık, gde obektom ıh chastyh napadenıı stalı nogaıskıe ýlýsy».

Noǵaı bekzadasy Orys (bul da orys tarıhyndaǵy knıaz Ýrýsovtar dınastııasynyń negizin qalaýshy) qa­la­ny qorǵaı almaı, tastap qashyp, Saraıshyqtyń halqyn qyryp, qazyna izdegen kazaktar molalardy tonaıdy. Ol týraly N.M.Karamzın bylaı deı­di: «Daje stolısý Nogaıskýıý, gorod Saraıchık, ne ostavılı tam kamnıa na kam­ne ı vyshlı s znatnoıý dobycheı, ras­kopav samı mogıly, obnajıv mertvyh». Saraıshyqty Jaıyq kazakta­ry­nyń osy tonaýynan soń, qala qaıta bu­rynǵy dárejesine kóterile almaıdy.

Saraıshyqtyń shyraqshysy

Kóneden terbep syr sherter, Ja­ıyqtyń jaǵasynda, ózen sýyna tunǵan shejiresi shaıylyp jatqan shahar ornynyń topyraǵyn basyp turyp, jádigerlerdi boıyna syıdyrǵan sary dalanyń qansha jumbaǵy áli de ashylmaı jatyr-aý dep tolqısyń. О́n bo­ıyńdy babalar tarıhyn qurmettegen erekshe sezim bıleıdi. Osy oıyńmen Atyraýdan shyǵyp Saraıshyqqa deıin­gi jolda terbelip, qasıetti topyraqqa tabanyń tıgende myna jerlerdi hal­qymyzdyń talaı marqasqa perzentteri basty-aý, eger topyraq pen myna ózenge, tabıǵatqa til bitse qandaı tarıh, qandaı syr shertiler edi deısiń?!

Mahambet aýdanyndaǵy “Han Ordaly Saraıshyq” murajaı-qoryǵy­nyń dırektory Moldash Berdimuratov aǵa Atyraýdan Saraıshyqqa jetkenge deıin kókeıde bolǵan san túrli oı men saýaldarǵa jaýap taýyp beretin kósheli, jer tarıhyn jadyna jattap, qattap kıeli jerge degen qurmetińdi eseleı túsetin jan eken. Qasıetti orynnyń shyraqshysyndaı Moldash aǵany áńgimege tarttyq.

– Kelip turǵan jerińizdi «Saraı­shyq» eldi mekeni dep ataıdy. Al Saraıshyq qazaq dalasyndaǵy eń kıeli oryndardyń biri bolyp sanalady. Bul jerge kezinde qazaqtyń úsh júzi tolyqtaı moıyndaǵan 12 áýlıe jerlengen. Kezinde Saraıshyqta 100-den astam han handyq qurǵan. Myna 17 metr bıiktikte qoıylyp otyrǵan es­kert­kish sol handardyń rýhyna keıingi urpaq taǵzym etsin degen oıdan týǵan. Osynda jeti hannyń súıegi, bir han­nyń basy jatyr. Sol sebepten munda Móńke temir (1266-1282 j.j), Toqtaǵý (Toqty) (1291-1312 j.j.), Jánibek (1343-1353 j.j.), Ámir Oqas (14…-1447 j.j), Qasym han (1511-1518 j.j), Sheıh Mamaı (1549-1554 j.j), Júsip handarǵa (1549-1554 j.j) arnalyp 7 qulpytas qoıylǵan. Aldyńǵy úsh han Altyn Ordanyń handary, ıaǵnı Shyń­ǵyshannyń Joshydan taraǵan butaǵy­nan, al kórsetilgen jyldary handyq dáýir súrgen kezeńderi.

Saraıshyqqa 1334 jyly kelgen Ibn Batýta sodan keıin jazylǵan «О́mirlik saıahat» atty kitabynda ózi­niń jer-jıhandy aralaǵanyn, sonda Sa­raıshyq qalasynyń Baǵdadtan ke­ıingi úlken qala ekenin jazyp, mun­da­ǵy kó­pirdi, han saraıyn, meshit pen kóptegen qonaqúılerdi kórgenin jazady. «Biraq men olarǵa tańdanbadym, al meni tań qaldyrǵany, munda sý ár­bir úıge ózi barady eken», deıdi. О́ıt­keni Saraı­shyqta sý qubyrlary bol­ǵan. Qalanyń ornyna qazba ju­mys­taryn júrgizgende 1999 jyly 45 ból­meli qonaqúıdiń ekinshi qabaty qazyl­d­y, al keler jyly birinshi qabatyn qaz­ǵanda onyń qasy­nan HIII ǵasyrda­ǵy monsha tabyldy. Tabanyna qazirgi kafel tárizdi tas tóselgen, boıaýlary sol qalpyndaǵy ká­rizdik joldary men kádimgideı septıgi de bar bolyp shyqty.

HVII ǵasyrdyń aıaǵynda batys óńir­de qatty sý tasqyny bolyp, Ja­ıyq­tyń arnasy buzylýyna baılanys­ty qalanyń 6/5 bóligi sýdyń astynda qalǵan. Saraıshyqty 1937 jyly al­ǵash qazǵan N.Arzıýtov degen orys ǵalymy, al 1950 jyly munda Á.Mar­ǵu­lan ekspedısııamen keledi. Keıinirek Z.Samashev ta qazba jumystaryn jú­r­gizdi. Arzıýtov qazba jumystaryn júr­gizgende qalanyń 100 ben 80 metrdeı bóliginiń sýdyń astynda qalǵa­nyn jazady. Onyń ústine jylda kók­temde sý tasyǵan saıyn 5-10 metrdeıi qulap, kertilip jatyr. Bul jaıynda Úkimet aldyna másele qoıylyp, qazir jaǵany bekitý máselesiniń sharýasy qaras­ty­ryldy. Eger ońynan júr­gizilip ketse, ashyq aspan astyndaǵy murajaı isin qolǵa almaqpyz.

Mynaý 1996 jyldan bergi tabyl­ǵan artefaktiler. Al buǵan deıingi­leri bizde joq, Saratov mýzeıindegi Saraıshyqtan qazylyp alynǵan jádi­gerlerdi suratyp edik, joq, ol kezin­degi odaqtyń qarajatyna qazylyp alynǵan dúnıeler, qaıtara almaımyz dep jýyqtatpady,– dedi Moldash aǵa.

Saraıshyqtyń tarıhı qabatynda jatyp, búgingi kúnge jetip, kóz aldy­myzǵa ótken myńjyldyqty elestetken jádigerler shynynda da tańǵa­larlyq. Nýmızmatıkalyq túrli teńge­ler­men qatar Saraıshyq turǵyndary­nyń kúndelikti ómirlerinde paıdalan­ǵan qyshtan jasalǵan buıymdar (qu­man, shyǵyr, qumyralar, kózeler, shyraqtar, túbekter, kese) ósimdikter men zoomorfty órnekter jáne túrli arab áripimen jazylǵan bederli buıymdar, sonymen birge, Trapezýnd jáne Qyrym amforalarynyń ból­shek­teri, Qytaı farforynan jasalǵan tabaq, áıelderdiń áshekeı zattary, bala besikte jatqanda paıdalanylatyn shúmek, asyqtar, tipti eki ortasyna aýa qaldyrylǵan sol kezdiń termostary –sfera konýstar deısiz be, tolyp jat­qan eksponattar qala mádenıetiniń qandaı deńgeıge óskenin, onyń sol kezdegi astanalyq mártebege laıyq ozyq qala bolǵanyn tanytqandaı.

Moldash aǵanyń Saraıshyqqa qa­tys­ty aıtar áńgimeleriniń de ushy-qıyry joqtaı. Jeti hanǵa ornatylǵan qulpytastardyń qasyna qashan qýra­ǵany belgisiz úlken aǵash qoıylyp­ty. Onyń keıýananyń eti joq taramys saý­saqtaryndaı jalańash butaqtary­na ke­lýshiler aqtyq baılap ketkenin kó­­rip syryn suradyq.

– 1935 jyldan beri Saraıshyq tú­­binde osy Atyraý óńirin almamen qam­tyǵan 70-80 gektar jerde baq bolatyn. Je­keshelendirý tusynda durys ıe tabylmaı baq jaıyna qaldy da qýrady. Osy keshendi salýdyń ju­my­symen Mań­ǵystaýǵa bara jatqanda jolda Túr­ki­men­­­stannan kóship kelgen Tólep­bergen degen aqsa­­qal­men Beıneýge deıin birge bar­dym. Jol ústin­de álgi qarııa:

– Shyraǵym, qasıetti bir orman ósiripsińder, sonyń rahatyn kórip­siń­der, biraq sol ormandy ja­­­zyqsyzdan-jazyqsyz ózderiń qur­typ­­­syńdar, ha­lyq ıgiligin kórgen zattyń kıesi bolady, sonyń esesin ıesi senderden alyp otyr. Sol jerdegi eń eski aǵashty qa­zyp alyp, jurt zııarat etetin jerle­rińe aparyp egesińder. Sonda jergi­lik­ti jerdegi ózine-ózi qol salý tyıylady, al áıtpese ol taǵy da 7 jylǵa sozylady, – dedi. Ol aǵashty men qalaı tabamyn, – degende onyń belgisi bolady dedi Tólepbergen qart. Sol belgi boıynsha osy aǵashty qalaı ákelip qoıdyq, solaı asylyp ólý tyıyldy, – degen aǵadan ol belgi qalaı berilgenin aıtyp berýdi suradyq.

– 1999 jyly osy keshendi salý isi bitti. Elbasy keledi dep kútip júrmiz. Aldynda sol kezdegi oblys ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetovke Tólep­ber­gen aqsaqalmen kezdeskenimdi áńgime­lep bergen soń arhıvti aqtaryp biraz izdestirip kórip edik, biraq eń kóne aǵashtyń qaısy ekenin taba almadyq. Aǵash tabylmaǵan soń kóńil-kúıim túsip júr edim, birde aýyldyń bir balasy kelip: «Ata, sizge meni apam jiberdi. Siz bir aǵash izdep júr deıdi. Men kúnde eski baqqa baryp, qoı jaıamyn, 3 kún boldy bir aǵashtyń túbinen qoıandar shyǵyp, qoıymmen birge jaıylady. Al ıtterim qoıandy kóre salysymen qashyp ketedi», dedi. Qaıtalap surap: «Qalaı deısiń, qoıan qasha ma, ıt qasha ma?» dedim. «Joq, ata, ıtter qashady, al qoıandar tipti qoryqpaı­dy», dedi. Sodan balaǵa meni sol aǵashqa alyp bar dedim. Barsaq, aǵash­tyń túbinde qoıan emes, aıý kiretindeı úl­ken apan tur. E, balam, myna apannan qoıan emes, qasqyr shyqqan ǵoı, ıtter sony kórip qashqan ǵoı desem, joq, ata men ketkende bul jerde esh­qan­daı apan bolǵan joq deıdi. Bir ǵa­jaby, jańadan qazylǵandaı bolyp sýlanyp turǵan apannyń jıeginde bir ýys topyraq joq. Baladan: «Sen bál­kim qatelesip turǵan bolarsyń, basqa aǵash emes pe?» desem, bala: «Joq, mine belgi retinde baılap ketken oramalym», – deıdi. Shynynda da aǵashta oramal baılaýly tur. Salyp uryp aýylǵa kelip, kópti kórgen qadirli aq­saqa­ly­myz Shaıdollaǵa bardym. Sonda ol kisi: «Ee, aldymen seniń óziń sy­na­lyp­syń ǵoı. Qaıter eken, kórin­gen aǵashty aparyp otyrǵyzyp qoıar ma eken degen ǵoı. Sen búgin emes, bir malyńdy soıyp, bata jasap, erteń al», dedi. Qarııa aıtqandaı jasap, er­te­ńine aǵashqa barsaq, keshegi apannyń izi de joq. Sodan beri aǵash osy jerde tur. Elbasy osy áńgimeden habardar bolsa kerek, Saraıshyqqa kelgende jınal­ǵan halyqtan keshirim surap, aldymen osy aǵashtyń basyna keldi.

Moldash aǵa joǵaryda aıtylǵan qo­naqúıdi qazǵanda 7 metrdeı tereń­dik­ten shyqqan qumyra men keseni de áde­mi áńgimeleıdi. «Qumyranyń qa­sıeti – tań­er­teńgi boıaýy bir bólek, tús­tegi túri bir basqa, keshke múlde basqa reńkte. Qu­bylmaly qumyranyń búıirinde: «Bu­ǵan adamnyń kóz jasy quıyl­ma­syn», degen arabsha jazý bar. Dúnıe júzi boıynsha mundaı qumyra ekeý ǵana, sonyń biri Saraıshyqtan tabylyp otyr. Al ke­se­niń qasıeti sonda, ishine bireý aıarlyq­pen las nárse salyp jiberse, keseniń túsi sol sátte ózgerip sala beredi», deı­di. Rasynda, Saraı­shyq qyshynyń qu­pııasy mol tárizdi. Moldash aǵa shetelderge kon­ferens­ııa­larǵa barǵanda aparatyn qysh ydysty alyp kórsetti. Onyń qu­pııasy sol, ustap turyp, bir paraq qa­ǵaz qurly salmaǵynyń joq­tyǵy qaı­ran qaldyrady. Seniń uǵy­myń­da áb­den qalyptasqan qysh ydys­tyń aýyr­lyǵy tas-talqan bolady. Qolyńa qysh emes, qaǵaz ustaǵandaısyń.

Moldash aǵamen áńgimeden keıin: «Qasıetti topyraǵyna talaı tarıhty qattaǵan kóne Saraıshyqty zertteýde el bolyp, memleket bolyp qolǵa alatyn kóp jumystar jatyr-aý. Janynda 1-2 kómekshisi bar 75 jastaǵy qa­rııa­nyń moınyna aýyr júkti arqa­la­typ, shyryldatyp qoıǵan eldikke ja­ras­­­­paı­dy-aý. Saraıshyq tarıhyn ke­shen­di túr­de zerttep, ashyq aspan as­tyndaǵy el tarıhyn sóıleter mýzeı salsaq», degen ádemi oı maza bermeı-aq qoıdy

Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».

Atyraý oblysy,

Mahambet aýdany.