Memlekettilik tuǵyry – halyq

Táýelsizdiktiń eń basty tiregi – halyq. Álbette az halyqtyń azattyqqa qol jetkizýi qıyn, qol jetkizgen kúnde berik ustap turý úshin ulttyń úles-salmaǵyn arttyrýdyń mańyzdy bolary belgili. Azat rýhtyń aıbyndy bolýy, ana tildiń mártebeli ómir súrýi, ata-babadan amanatqa qal­ǵan baıraqty baısynǵa erkin ıelik etý tek – buqaranyń  óz jerinde qaýlap ósip, órkendep tamyr jaıýyna tikeleı baılanysty. О́tken ǵasyrdyń basynda Alash zııalysy Ahmet Baıtursynuly «Álhamdýlla, 6 mıllıonbyz» dep jazdy. San bar jerde sapa bar. Ege­mendikke endi qol jetkizgen eleń-alań shaqta qazaqtyń de­mo­grafııalyq ahýalyn tú­zeý – táýelsizdikti tuǵyrly etý­diń birden-bir joly ekenin El­basy Nursultan Nazarbaev tereń túsindi. Bul týraly Mem­leket basshysy jýyrdaǵy «Qa­zaqstandyqtardyń ál-aýqa­tynyń ósýi: tabys pen tur­mys sapasyn arttyrý» atty Jol­daýynda aıtyp ótken bola­tyn. «Halyq sany osy jyl­dar­dyń ishinde 18 mıllıonnan asyp, ómir súrý uzaqtyǵy 72,5 jas­qa deıin artty. Táýel­siz­dik alǵan alǵashqy jylda Qa­zaqstanda halyq sany 14 mıl­­lıonnan aspaıtyn edi. Biz be­rik ekonomıkalyq negiz qa­­lyp­­­tastyrdyq», degen-di Pre­zıdent.

Mine, Elbasy aıtyp otyr­ǵan­daı, azattyqtyń aıqyn tabysy elge el bolyp qosylǵan tórt mıllıon qazaqstandyq. Onyń ishinde óz terrıtorııasynda túrli sebeppen azshylyqqa aınalǵan memleket qurýshy ulttyń – XXI ǵasyrdyń basyna qaraı jalpy halyq sanynyń 70 paıyzdyq úles salmaǵyna jeteǵabyl bolýynyń ózi úlken mereı. 

Keregeni keńeıtken kóshi-qon

Halyq sanyn ósirýdiń eki joly bar. Birinshisi, árıne ta­bıǵı ósim. Bul úshin analarǵa ja­salatyn kómek, medısınalyq jár­­dem jáne áleýmettik jár­dem­­aqylardyń mańyzy erekshe. Ekinshisi, qıyrda júrgen qan­dastardy tarıhı Otanyna oraltý. Osydan týra 21 jyl buryn, ıaǵnı 13 jeltoqsanda álemniń ár túkpirine tarydaı shashylǵan talaı qazaqtyń ata qonysqa ora­lýyna múmkindik bergen «Ha­lyqtyń kóshi-qony týraly» zań­­ǵa Prezıdent qol qoıǵan bolatyn. Bul jerde «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańy qazaq tilinde jazylǵan tuńǵysh ári Astanada qol qoıylǵan al­ǵash­qy qujat ekenin de aıta ket­ke­nimiz jón. 

Qıyrdaǵy qandastardyń uly kóshi jaıly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Kezinde táýelsizdik alǵan tusta, 1991-1995 jyldary Qazaqstannan 3,5 mıllıon halyq kóship ket­ti. Sol kórsetkish boıynsha ha­lyq sany 14 mıllıonǵa deıin tús­ken. Qazirgi ýaqytta qaıta qal­pymyzǵa kelip jatyrmyz. Onyń ishinde 1 mıllıonnan astam qan­dasymyz syrttan keldi», dep zor maqtanyshpen aıtady. El­basynyń eren eńbegimen qol­ǵa alynǵan tarıhı qadam bú­ginde óz jemisin berip otyr. Eń­bek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstrliginiń málimetine súıen­sek, bıyldyń ózinde respýblıkaǵa 7 162 otbasy nemese 11 617 etnostyq qazaq qonys aýda­ryp, oralman mártebesin al­ǵan. Qandastardyń – 47,9%-y­ – О́zbekstannan, 40,4% – QHR-dan, 3,8% – Mońǵolııadan, 2,9% – Túrikmenstannan, 1,3% – Reseı­den  jáne 3,7% – bas­qa elderden kó­ship kelipti. Oralman­dardyń eń kóp bóligi Almaty – 32%, Túr­kistan – 18,1%, Mań­ǵystaý – 10,9% oblystaryna jáne As­tana qalasyna – 9,4% qo­nys­tan­ǵanyn aıta ketýimiz kerek.

Qanshama tar ótkel­den ótip, Qaraótkeldiń boıy­na Asta­nasyn salǵan Alash jur­­ty búgin­de halyq sany bo­ıyn­­sha 18 mıllıon 380 myń­ 803 adamǵa jetip otyr. Halyq sanynyń qarqyndy ósýine memleket tarapynan ba­la­nyń týýyna baılanysty bir rettik tólemniń jyl saıyn ósip otyrýy, sondaı-aq bala 1 jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimi boıynsha joǵary tólemder  jas otbasylarǵa jańa serpin syılaıtyny ras. Aıtalyq, jyl basynan beri besinshi jáne odan keıingi balaǵa 63 aılyq eseptik kórsetkish nemese 151 515 teńge kóleminde áleýmettik járdemaqy berilip otyr. 

Tabıǵı ósimdi kúsheıtý úshin jastarǵa, ásirese jas otba­sy­larǵa, kópbalaly analarǵa, olar­­dyń bala-shaǵalaryna Úki­met tarapynan naqty, turaqty jáne júıeli túrde qamqorlyq, tikeleı járdem uıymdastyrylý qajet. Elbasy keıingi Jolda­ýyn­da málimdegendeı, keler jyl «Jastar jyly» bolyp ja­rııalanýy jas býynnyń san jaǵynan da, sapa jaǵynan da jańa beleske kóterilýine úlken múmkindik deýge bolady.

2050 jylǵa qaraı halyq sany boıynsha 24 mıllıonnan asýymyz múmkin

Jalpy demografııalyq ósim­di ulǵaıtý úshin ana men ba­la óli­miniń aldyn alý negizgi ta­lap­tardyń biri. Memleket basshysy da jyl saıyn atalǵan máselege erekshe mán berip, ana men bala úshin medısınalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyryp, áleýmettik ahýaldy túzeýdi tapsyryp keledi. Memleket tarapynan beriletin kómek pen qoldaýdyń negizinde elimizde sońǵy jyldary bala týý kór­setkishi 25 paıyzǵa artqany baı­qalady.

Shamamen kún sa­ıyn elimizde 1000-nan astam sá­bı ómirge keledi. Demograf Er­bolat Nyǵymanulynyń aıtýynsha, Qazaqstan halqynyń sa­ny ekonomıkalyq jaǵdaı tu­raqtala bastaǵan 2002 jyldan bas­tap ósken. «Búginde álemdegi 200-den astam memlekettiń ishinde Qazaqstan halyq sany boıynsha 64-shi orynda tur. Ár­túrli daǵdarystardyń saldarynan ósý qarqynymyz endi ǵana ekpin aldy deýge bolady. Boljam boıynsha, 2030 jylǵa qaraı halqymyzdyń sany 20 mıllıonǵa jetýi kerek dep esep­teımiz», deıdi demo­graf. Eli­mizdegi halyq sany bo­ıynsha bıylǵy kórsetkishke kóz  jú­­girter bolsaq, 2017 jylmen salystyrǵanda halyq sany 238,1 myń adamǵa nemese 1,3% -ǵa óskendigi baıqalady.

Statıstıka komıtetiniń De­mo­grafııalyq jáne áleýmettik statıstıka basqarmasynyń bas­shy­sy Gúlmıra Qaraýylova­nyń aıtýynsha, Qazaqstan hal­qynyń sany byltyrǵy kór­setkishke qa­ra­ǵanda taǵy 44 myń­daı adam­ǵa tolyqqan. «AHAJ organdary usyn­­ǵan aza­mattyq hal aktileri jaz­bala­ryndaǵy málimetterdi óń­deý nátıjesinde, 2018 jyl­ǵy qańtar-maýsymda týǵan­dar­ sany 192,7 myń adamdy qu­rady, bul 2017 jylǵy qań­tar-maý­symǵa qaraǵanda 1,8%-ǵa kóp.­ Týýdyń jalpy koef­fı­­sıen­ti 1000 adamǵa 21,26 sábı­den keledi. Bıylǵy respýb­lı­ka halqynyń tabıǵı ósimi 2017 jylǵy qańtar-maýsymmen salys­tyrǵanda 3,3 myń adamǵa nemese 2,7%-ǵa kóbeıip, 125,9 myń adamǵa jetti. Tabıǵı ósim­niń jal­py koeffısıenti 1000 adamǵa shaq­qanda 13,89 adamdy qurady», deı­di Gúlmıra Saı­laý­bekqyzy.

Joǵarydaǵydaı kórset­kish­­­­­termen qatar, ana ólimi soń­­­ǵy shı­rek ǵasyr ýaqyt­ta 4 ese­ge­ azaı­­ǵanyn  aıta ket­ke­nimiz du­rys. Dárigerler qaýy­my ana óli­­min budan ári de azaıtý úshin bi­limi men biligin, tájirıbesin tereńdete túsýde.

Mamandardyń boljamy bo­ıynsha, demografııalyq ósimdi arttyrý boıynsha jumys osy qar­qynmen jalǵasatyn bolsa, elimizde 2050 jylǵa qaraı ha­lyq sany 24 mıllıonnan asa­dy dep kútilýde. 

Mıras ASAN,

«Egemen Qazaqstan»