Qaharman qazaq

Eski shahardyń soltústik shalǵaıyn «Qyzyljarma» (halyq «Satan aýyly» atap ketken) kanaly qushaǵyna ala orap jatyr.Bul meni sýyna shomyldyryp shynyq­­tyrǵan, baldáýrenim ótken jer.
Ańsaǵan aýylym tosyrqap qarsy aldy. Qysqasy, bul jer qala bop ketipti. О́ńkeı uzyn da endi kóshe, túıeli kósh sekildi tizil­gen qyshtaban túmekeıili úı­ler. Al taýyp kór iziń túsken, maı to­pyraǵy kópsigen kúre joldardy, qum tógilgen sý jaǵany! Sóıtip, jolymdy tappaı ańtarylyp júrip bir tabantasy kindikten keletin óńkeı aq qyshtan óril­gen kádeli úıdiń shekesindegi qańyltyr japsyrmadan «Jaqypbek Mahambetov kó­she­si» degen jazýdy oqydym. Aýyldas aǵa esimi kózime ottaı basyldy. Qaıta úńildim. Álgindegi qulazyǵan kóńilim jadyrap, bo­ıymdy qýanysh bıledi. Kóz aldyma batyr aǵanyń tanys beınesi kól­deneńdep tura qaldy. Jaqań jaryqtyq soǵystaǵy erligin aıtýǵa óte sarań edi ǵoı.

Eski shahardyń soltústik shalǵaıyn «Qyzyljarma» (halyq «Satan aýyly» atap ketken) kanaly qushaǵyna ala orap jatyr.Bul meni sýyna shomyldyryp shynyq­­tyrǵan, baldáýrenim ótken jer.
Ańsaǵan aýylym tosyrqap qarsy aldy. Qysqasy, bul jer qala bop ketipti. О́ńkeı uzyn da endi kóshe, túıeli kósh sekildi tizil­gen qyshtaban túmekeıili úı­ler. Al taýyp kór iziń túsken, maı to­pyraǵy kópsigen kúre joldardy, qum tógilgen sý jaǵany! Sóıtip, jolymdy tappaı ańtarylyp júrip bir tabantasy kindikten keletin óńkeı aq qyshtan óril­gen kádeli úıdiń shekesindegi qańyltyr japsyrmadan «Jaqypbek Mahambetov kó­she­si» degen jazýdy oqydym. Aýyldas aǵa esimi kózime ottaı basyldy. Qaıta úńildim. Álgindegi qulazyǵan kóńilim jadyrap, bo­ıymdy qýanysh bıledi. Kóz aldyma batyr aǵanyń tanys beınesi kól­deneńdep tura qaldy. Jaqań jaryqtyq soǵystaǵy erligin aıtýǵa óte sarań edi ǵoı. Áldeqalaı syr tarta qalsań, barlaýdan «til» ákel­megen ki­ná­li soldatsha ki­birtiktep, áńgimeni basqa­ǵa buryp, áıtpe­se, kúlki… aralastyryp jibe­re­tin. Áıte­ýir, tıip-qashyp júrip qupııasy­nyń qaq­paǵyn ashý baqytyna ıe boldym. Olar­dyń bir parasyn batyrdyń kóziniń ti­ri­sinde de, keıin de gazet betinde jarııaladym.
Keńes Odaǵynyń Batyry Jaqypbek Mahambetovpen kóziniń tirisinde júr­giz­gen áńgime-suhbatymdy taǵy bir eske túsirip, álqıssany sabaqtaı otyraıyn.
– Soǵys bastalysymen meniń eki aǵamdy – Qýandyq pen Qablanbekti maı­danǵa bir kúnde aldy. Aýyldaǵy qurby­larymdy da sypyra bastady. Úıde jeń­gem ekeýmiz ǵana qaldyq. Arada toǵyz aı ótti. Meni áskerge shaqyratyn emes. Qoı dep, bir kúni aýyl ke­ńeske baryp, daý shy­ǵardym. Sóıtsem, traktorshy joq, eginshi qalmady dep meni bronmen qaldyryp júr eken ǵoı. «Maıdanǵa ketem, jaýmen soǵysamyn, jurttan artyqpyn ba men» dep keńseden shyqpaı qoıdym.
Aǵamyz sózge sarańdaý bolsa da, osylaı-osylaı kóp jaıǵa qanyqtym.
Aqyry aǵamyzdyń tilegi qabyl bolyp, qyryq ekiniń qańtarynda batysqa jol tartady. Az kún áskerı daıarlyqtan ótken soń áýeli Kalınıngrad maıdanynda soǵysqa kiredi. Qorqýdy, jasqanýdy bil­meıtin jalyndap turǵan ot kezi, shý degennen-aq, batyldyǵymen komandırdiń kózine túsip, alǵys alady. Artynsha osyn­daı qııan-keski urystardyń birinde aýyr jaraqat alyp, az kún emdelip, qarýlastar qataryna qaıta qosylady. Osy joly keýdesine «Qyzyl Juldyz» ordeni taǵylyp, taǵy da joǵary koman­dovanıeniń alǵysyn alady.
Sodan, Jaqań boryshyn ótep júrgen 254-atqyshtar dıvızııasynyń 933-atqysh­tar polki ekinshi Ýkraına maıdanyna oıysady. Voronej oblysy jerinde qandy urys qyzyp jatty. Ýkraına jerin qa­laıda azat etý mindeti alǵa qoıyldy. Bir qadam artqa jyljymaımyz degen uran kóterildi. Qa­sıet­ti Ýkraına jeri qandy qyrǵyn alańyna aınaldy. Eki jaqtan da orasan shyǵyn boldy. 1943 jyldyń qyr­kúıek aıyndaǵy Dnepr ózeni ústindegi shaıqas tarıh betine altyn árip­pen jazyldy. Sonda Jaqań erliktiń asqan úlgisin kórsetip, qazaq degen halyqtyń qaharmandyǵyn álemge pash etti.
«Maksım» pýlemetiniń dańqy jer jaryp, ańyzǵa aınalyp turǵan tusy. Fa­shıs­ter onyń daýsyn estigennen-aq záresi ushyp, esinen tanyp qalady.
Sóıtip, úsh kún, úsh tún boıy, soǵys bir sát te tolastaǵan joq. Ajal oǵy tynys aldyrmaı jaýyp tur. Qyrkúıektiń jańbyr aralas qara sýyǵyn ózennen soqqan qy­ty­myr jel kótere túsedi. Soldattar ábden qaljyrady. Kúsh te, adam da azaıdy. Osyny bilgen jaý qashyp soǵy­syp, alystan atqy­laýǵa kóshken. Jaý arǵy bette, bizdiń jaýyngerler bergi bette. Ortada asaý Dnepr týlap aǵyp jatyr. Alǵa qoıylǵan maqsat – fa­shıs­terdi bir súıem attatpaı Ýkraına ózeniniń jaǵa­laýyn jaýdan tazartý, uly Kobzar Taras shomylyp, jyryna qosqan Dneprdi zu­lym tyrnaqtan arashalap alyp qalý.
Tún ortasy aýǵan. Arǵy betten jaýǵan oq azdap saıabyrsyǵandaı boldy. Jaqań jarqabaqtan moınyn shyǵaryp ózen betin barlady. Sonda, kóz aldyna kindik kesken aýyl, óz Syrdarııasy elestep ketti. Aınymaıdy tipti. Ana  týla­ǵan tolqyn, sýdyra­ǵan qamys, erine sil­ki­nip turǵan jıdeli toǵaı, dene qaryǵan jeldi jańbyr bári… Kenet qylań bergen bir oı shalt qımylǵa bastady. Koman­dı­ri­nen ruqsat surap ornynan turdy da, ózenge tónip turǵan ný qamysty japyryp, tik basty kúrekpen jaırata bastady. Artynsha ony bir jerge jınap, symmen býady. Qamys sal býýǵa jasynan ma­shyq edi. О́ıt­keni, Syrdarııanyń  jaǵa­syn­da týdy. О́zen, kól tasyǵanda aýyl-aýylǵa salmen baratyn. Mine, endi sonyń paıdasy tıdi, uzamaı qamys sal daıyn boldy. Sosyn komandırmen tildesip, sal ústine pýlemet ornatyp, ústin qamyspen japty. Ol jasyrynyp, syrtqa kórinbeı qaldy. Sosyn arǵy jaǵa­laýǵa birinshi bolyp ótýge, sóıtip, ajaldyń aldyn bógeý­ge ruqsat surady.Úmiti aldamady. Jaý bul qýlyqty ańǵarmaı qaldy. Sol kúni Keńes áskeri jaýǵa orasan zor soqqy berdi. Sóıtip, onyń ólsheýsiz eńbegi men jasaǵan erligi jalpaq jurtqa jaıyldy.
Qýanyshtyń kókesi keıin boldy… Arada bes aı ótkende 1944 jylǵy 22 qań­tarda KSRO Joǵarǵy Keńesi tóralqa­sy­nyń Ja­qypbek Mahambetovke Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyn berý týraly jar­lyǵy shyqty. Maıdannan kele salyp Syrdarııa aýdanyn­daǵy Jańaturmys, Oktıabr, Qazaqstannyń 30 jyldyǵy jáne Kommýnızm kolhozdaryn basqardy. Qy­ryq jetinshi jyly Respýblıka Joǵarǵy keńesine depýtat bolyp saılandy. Munan keıin de zeınet demalysyna shyqqansha aýyldyq keńeske tóraǵalyq etti. Týǵan eline bar ǵumyryn arnady. Soǵan saı urpaqtary eńbegin elep, áspettep otyr. Qazir qalada (burynǵy týǵan aýylynyń aımaǵy qalaǵa ótken) ol kisiniń atynda kóshe jáne orta mektep bar.

О́tegen JAPPARHAN.
QYZYLORDA.