Aıshyqty belester

Akademık Serikbaı Beısembaev – Qazaqstan tarıh ǵylymynyń damýyna zor úles qosqan tulǵa

Negizin áride M.H.Dýlatı, Qadyrǵalı bı Qosymuly, beride Shoqan, Abaı, Shákárim, Álıhan Bókeıhanov qalaǵan otandyq tarıh ǵylymy óziniń naǵyz keme­line Uly Otan soǵysynan keıingi jyldary keldi. Bul úde­riske so­ǵys­tyń alǵashqy aılarynda Qazaqstanǵa kóshirilgen Máskeý ǵalymdary A.­­M.Pankratova, N.M.Drýjının, M.P.Kım jáne taǵy basqalardyń sińirgen eńbegi zor ekenin atap ótkenimiz jón. Olardyń belsendi izdenisi nátı­jesinde 1943 jyly alǵash ret akademııalyq basylym – «Qa­zaq SSR tarıhy» jaryq kórdi.

Akademık Serikbaı Beısembaev – Qazaqstan tarıh ǵylymynyń damýyna zor úles qosqan tulǵa

Negizin áride M.H.Dýlatı, Qadyrǵalı bı Qosymuly, beride Shoqan, Abaı, Shákárim, Álıhan Bókeıhanov qalaǵan otandyq tarıh ǵylymy óziniń naǵyz keme­line Uly Otan soǵysynan keıingi jyldary keldi. Bul úde­riske so­ǵys­tyń alǵashqy aılarynda Qazaqstanǵa kóshirilgen Máskeý ǵalymdary A.­­M.Pankratova, N.M.Drýjının, M.P.Kım jáne taǵy basqalardyń sińirgen eńbegi zor ekenin atap ótkenimiz jón. Olardyń belsendi izdenisi nátı­jesinde 1943 jyly alǵash ret akademııalyq basylym – «Qa­zaq SSR tarıhy» jaryq kórdi.

Ta­rıh­shy-ǵalymdardyń jetis­tik­teri 1945 jyly Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa já­ne etnografııa ınstıtýtynyń ashylýyna septigin tıgizdi.

Bolashaq akademık Serikbaı Beısembaıuly Beısembaev maıdannan aman-esen oralǵan soń tarıh ǵylymy salasyna at basyn tiredi. Qazirgi ólshem boıynsha qarasaq, S.Beısembaevtyń zert­teýshi retinde qalyptasýy tym kesh bastalyp, ǵylymǵa kez­deı­soq kelgen sııaqty kórinetini ras.
Birinshiden, tarıh maman­dy­ǵy boıynsha onyń joǵary bilimi týraly dıplomy da joq edi. Harkov saýda ınstıtý­tynyń túlegi (1936 j.) bolǵan­dyqtan ómiriniń 20 jylyn Partııa tarıhy ıns­tıtýtynyń basshyly­ǵynda ótki­zetinin ózi de elestete almaǵan shyǵar. Ekinshiden, tarıh ǵy­lym­­darynyń kandıdaty ataǵyn 40-qa tolǵanda ǵana aldy. Bú­ginde 40 jasynda ǵylym kandıdaty bolǵandardy bola­shaǵynan úmit kúttiretin ǵa­lymdar ese­bine jatqyzbaıty­nymyz qupııa emes. Úshinshiden, irgeli ǵylym­men aınalysýyn 45 jasynda, onyń ózinde KOKP OK janyn­daǵy Marksızm-lenınızm ıns­tıtýtynyń qazaqstandyq fılıaly – Partııa tarıhy ınstıtý­tynyń dırektory qyzmetine taǵaıyndalǵan soń bastady.
Biraq, tabıǵı talantynyń, zertteýshilik darynynyń erte me, kesh pe jarq etip shyǵatyny aıdaı anyq edi. Soǵysqa deıingi jyldardyń ózinde ol bilikti dáris­ker, úgitshi jáne pedagog re­tinde kózge tústi: 1938 jyly Almatydaǵy úgitshilerdiń kom­so­moldyq mektebiniń dırektory qyzmetine taǵaıyndalsa, 1940 jyly Mınsk qalasyndaǵy erekshe áskerı okrýgtiń áskerı-saıası ýchılıshesine partııa tarıhynyń oqytýshysy joldamasymen jiberilgen edi. Bir jyldan keıin Uly Otan soǵysy bastaldy. Aq fındermen soǵysqa qatysqan Serikbaı Beısembaıuly qolyna qarý alyp, Stalıngradtan Vıl­nıýsqa deıin jetti, 1944 jyly aýyr jaraqattandy. Áskerı ofı­serdiń eren erligi «Qyzyl juldyz», «Otan soǵysy» orden­derimen jáne de kóptegen medaldarmen baǵalandy.
Ǵylymı jumysqa jegilýi 1946 jyly bastaldy. Alǵash­qyda Almaty partııa mektebi dırektorynyń orynbasary qyz­metin atqarsa, 1948-1951 jyldary KOKP OK janyndaǵy Qo­ǵamdyq ǵylymdar aka­de­mııa­synyń aspırantýrasynda oqy­­dy. 1952 jyldan 1957 jylǵa deıin QazMÝ prorektory, Qazaqstan Kompartııasy OK ǵylym já­ne má­de­nıet bó­li­mi­niń meńgerýshisi tá­rizdi jaýapty qyz­met­terdi atqardy. Sóz­diń reti kelgende aıtar bolsaq, S.Beısembaev – eki soǵysqa qa­tysyp, Qazaqstan Kompartııasy OK  ǵy­lym jáne mádenıet bólimin eki ret (1952-1957 jáne 1960-1963 jj.) basqaryp, sonsha ret Partııa tarıhy ınstıtý­ty­nyń dırektory (1957-1960, 1964-1980 jj.) qyz­metin atqar­ǵan tulǵa.
Ǵylymnan alystaý basshy­lyq qyzmetterine qaramastan Serik­baı Beısembaıuly shyǵar­ma­shylyq ósý maqsatynan eshqa­shan qol úzbegen edi, ǵylymı jáne pýblısıstıkalyq maqala­lar jazdy, S.Muqanovtyń «Syrdarııa» romanyn orysshaǵa aýdardy, ki­taphanalar men mura­ǵat­tardaǵy izdenisterin jalǵas­tyrdy.
S.Beısembaevtyń zertteýshi jáne ǵylymdy uıymdastyrýshy retindegi talanty KOKP OK janyndaǵy Marksızm-lenınızm ınstıtýtynyń qazaqstan­dyq fı­­lıalyn basqarǵan kezinde jar­qyraı kórindi.
Buǵan eldegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaı da óz áserin tıgizdi: jeke basqa tabynýshylyqty synaý men hrýshevtik jylymyq ja­zyqsyz jazalanyp, qýǵyndalǵan aqyn-jazýshylardyń shyǵar­ma­shy­lyq muralarynyń qaıta oralýyna, E.Bekmahanovqa qatysty ádilettiliktiń qalpyna keltiri­lýine jaǵdaı jasady; Á.Mar­ǵulannyń jetekshiligimen Sh.Ýálıhanov eńbekterin keshendi zertteý men baspaǵa daıyndaý bastaldy; Qazaqstannyń ońtús­tiginen arheolog H.Alpysbaev alǵash ret tas dáýiriniń eskert­kishterin tapty; ult maqtanysh­tary – M.Áýezov pen Q.Sátbaev Lenındik syılyqtyń laýreaty atandy.
Jańa dırektor óziniń bilimi men tájirıbesine arqa súıeı oty­ryp, ǵalymdardyń kúsh-qýa­tyn biriktire, ujymdy kólemdi de keshendi ǵylymı eńbekter jazýǵa baǵyttaı aldy. Bul maq­sattarǵa jetý úshin óz isin bile­tin, talantty mamandardyń basyn qosý jáne zertteýdiń derek­tik bazasyn keńeıtý kerek boldy. Qysqa merzim ishinde eki mindet te tamasha oryndaldy. Dál sol 50-jyldary ol áli eshkimge tanys emes Qostanaı pedınstıtýtynyń oqytýshysy Manash Qozybaevty ınstıtýtqa jumysqa shaqyrǵan edi.
Marksızm-lenınızm ınstı­tý­tynyń qazaqstandyq fılıaly qabyrǵasynda iri mamandar – P.M.Pahmýrnyı, A.­Ǵ.Sarmýrzın, A.A.Baıshın, Z.A.Golıkova, A.A.Igenbaev jáne t.b. ósip shyq­ty. Jıyrma jyldan soń respýblıkanyń ǵylymı qaýymy akademıktiń 70 jyldyǵyn atap ótip jatqanda «Kazahstanskaıa pravda» gazeti belgili mádenıet zertteýshisi R.Súleımenovtiń maqalasyn jarııalady. «Ǵalym­nyń sińirgen eńbegi» dep atalatyn bul maqalada: «S.Beısembaev tynymsyz, eńbekqor zertteý­shilerdi dóp basyp, anyqtaı alatyn qasıetke ıe. Bir aıta ketetinim, janynyń jaısańdy­ǵymen, pedagogıkalyq ustamdy­lyǵymen, bilimimen jáne táji­rıbesimen qazirgi kezde doktorlar men ǵylym kandıdaty bolyp tabylatyndardy, onnan astam jas ǵalymdardy qanattan­dy­ryp, tárbıeledi», degen joldar bar. Akademıkti jaqsy biletin jáne onyń ákelik qamqorlyǵyn kórgen Ramazan Bımashulynyń júrekten shyqqan sózi dırektor men onyń shyǵarmashylyq ujy­mynyń áleýmettik-kásibı ósý mehanızminiń qupııalaryn, máni men mazmunyn ashady. Ákim­shilik óktemdikpen, jekirýmen emes, kerisinshe, mamandarǵa degen ustamdy jáne qamqor qatynastar olardy pikirlester retinde toptastyrdy.
Dúnıetanymynyń keńdigi, ǵylymı izdenisteriniń jan-jaq­tylyǵy, aýqymdy faktiler men materıaldardy qoryta biletin­digi onyń halyqaralyq konferensııalar men sımpozıým­dar­daǵy baıandamalarynan erekshe aıqyn baıqalady. Ǵylymı paıymy, ómirlik ustanymy jáne áleýmettik-kásibı tájirıbesi bo­ıynsha S.Beısembaev naǵyz patrıot jáne shynaıy ınternasıonalıst edi. Onyń boıyndaǵy patrıotızm men ınterna­sıo­nalıstik qasıetterdiń ajyra­mas­tyǵyna bultartpas dálel – ınstıtýt qyzmetkerleri daıyn­daǵan «Uly dostyqtyń jemisi», «Uly dostyqpen qýattymyz» kitaptary. Olarda bizdiń respýb­lıkamyzdyń memlekettik, ekono­mıkalyq jáne mádenı damýyna KSRO halyqtary kórsetken kó­meginiń tarıhı tájirıbesi alǵash ret keshendi túrde baıandalǵan.
S.Beısembaevtyń basshylyq qyzmetindegi belesti tabys – «Qazaqstan Kompartııasy tarıhy ocherkterin» sátti shyǵarǵany. Árıne, osydan jarty ǵasyr bu­ryn jazylǵan bul eńbek qazirgi kezde KOKP-ny joıdasyz ma­daq­taýdaı kórinetini ras. Biraq biz mynany umytpaǵanymyz jón: «Ocherkter…» alǵash ret ir­geli túrde Qazaqstannyń saıası tarıhyn qorytty, ár tekti fak­tilerdi, málimetterdi jáne derekterdi toptastyrdy, Qazaq­stan tarıhyn zertteýshi ǵalym­dardyń abyroıyn arttyrdy. «Ocherkterdiń…» jaryq kórýi ǵy­lymı-tarıhı oı­dyń qazaq­stan­dyq taǵy bir ortalyǵynyń qalyptasqanyn kór­setti. Al bul mejege ony S.Beı­sembaev jetkizdi.
S.Beısembaevtyń ǵylymı-basqarýshylyq qyzmetiniń basty baǵyttarynyń biri marksızm-lenınızm klassıkteriniń eńbegin qazaq tiline sapaly túrde aýdarýdy qamtamasyz etý boldy. KOKP sezderiniń sheshimin, OK bas hatshysynyń kóptomdyǵyn, so­sıalıstik ıdeıalardy taratý men nasıhattaýdy qazaq tilinde sóı­letý, tildik ortanyń orystanýyna kedergi jasap, baıyrǵy etnostyń saıası jáne ǵylymı tildik qorynyń baıýyna áser etti.
Serikbaı Beısembaev Qazaq­stannyń tarıhı-partııalyq ǵy­lymynyń basynda 20 jyldaı turǵanymen totalıtarlyq ıdeo­lo­gııanyń tutqyny bola qoıǵan joq. Onyń qalamynan nemese Partııa tarıhy ınstıtýty atynan shyqqan shyǵarmalarda qazaq qoǵamyndaǵy olqylyqtar nazardan tys qalmady, ólkedegi patsha úkimetiniń otarshyldyq saıasaty, keńestik aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý kezindegi asyra silteý, 1931-1933 j.j. jappaı asharshylyq pen 1937-1938 j.j. saıası qýǵyn-súrgin týraly synı qorytyndylaý men baǵalaýlar berildi.
60-jyldardyń aıaǵynda S.Beı­sembaevtyń bastamasymen jáne tikeleı qatysýymen «Ke­ńes úkimeti úshin kúreskender» toptamasy qolǵa alynyp, sonyń aıasynda T.Balaqaevtyń – N.Nur­maqov, R.Súleımenovtiń – T.Júr­genov týraly kitaptary jaryqqa shyqty. 1974 jyly S.Beısembaev jáne S.Kólbaev, kólemi kishi bolsa da, mazmuny tereń «Turar Rysqulov» degen broshıýrany shy­ǵardy. Ulttyq tarıhna­ma­daǵy osynaý eleýli eńbek HH ǵ. 20-30-j.j. qazaq kóshbas­shy­synyń qyzmeti men ómiri týraly málimetterdi júıeleýge jol saldy. Demek, S.Beısembaev qazaq­standyq tulǵataný men qazaq zııalylarynyń tarıhyn zertteý­diń bastaýynda turdy desek, artyq aıtqandyq emes.
S.Beısembaevtyń basty eńbegi 1968 jyly jaryq kórgen «Lenın jáne Qazaqstan» monografııasy edi. Kitap Qazaq­stan­nyń ǵylymı qaýymy men syrt­taǵy áriptesterinen bıik baǵa aldy. Zertteý hronolo­gııalyq ja­ǵynan 1887-1924 jyldar araly­ǵyn qamtıdy. Árıne, qazirgi kúnniń bıiginen bul kitaptyń tujyrymy men qorytyndy­laryn synaý jeńil. Biraq tarıh aldynda adal bolý kerek. Birin­shiden, totalıtar­lyq-kommý­nıs­tik rejım Lenın muralaryn zertteýge senimdi jáne bilikti mamandardy ǵana jiberetin. S.Beısembaev dál sondaı maman edi. Ekinshiden, Lenınniń 1917-1924 j.j. Qazaqstan tarıhyn­daǵy róli zor. Onyń maqulda­ýymen Kırrevkom, Túrkistan AKSR-i, Qazaq AKSR-i qurylyp, Qazaq respýblıkasynyń memle­ket­tik shekarasy anyqtaldy, memlekettik jáne partııalyq joǵarǵy organdarǵa A.Baıtur­synov, T.Rysqulov, Á.Jangeldın, S.Meńdeshev, S.Seıfýllın, S.Asfendııarov jáne t.b. qazaq qaıratkerleri kóterildi. Úshin­shiden, búgingi kúni tulǵanyń tarıhtaǵy orny dál keshegideı aıryqsha ózekti. Mine, sondyq­tan da «Lenın jáne Qazaqstan» monografııasy tarıh ǵylymy dóńgelegin keri aınaldyrǵan joq, al onyń avtory óz zama­nynyń metodologııalyq jáne teorııalyq mádenıetiniń joǵary deńgeıin kórsete aldy. Eger de biz osyndaı kitaptardyń ishine úńilip, evfemıstik oıyn túsine alatyn bolsaq, onda básekege qabilettiligimizdi dáleldeı alǵa­nymyz.
«Lenın jáne Qazaqstan» monografııasy avtorǵa ataq-dańq pen tanymaldyq ákeldi. KOKP OK janyndaǵy Marksızm-lenınızm ınstıtýtynyń ǵylymı Keńesiniń sheshimimen 1969 jyly oǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory ataǵy berildi, 1970 jyly Qazaq KSR ǴA-nyń Sh.Ýálı­hanov atyndaǵy syılyǵy­nyń laýreaty atandy. S.Beı­sem­baev­tyń otandyq ǵylymǵa qosqan úlesi baǵalanyp, oǵan Qazaqstan ǵylymyna eńbek sińirgen qaı­ratker ataǵy berildi, múshe-korrespondenttikke (1970 j.) saılanyp, keıinnen Qazaq­stan ǴA-nyń akademıgi (1975 j.) boldy. Dál osy 1975 jyly Partııa tarıhy ınstıtýtynyń ǵylymı-zertteýshilik, derektanýshylyq jáne aýdarmashylyq qyzmeti memlekettik nagrada – Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Bul gýmanıtarlyq baǵyt­taǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty joǵarǵy memlekettik nagradaǵa ıe bolǵan alǵashqy jáne sońǵy oqıǵa edi.
S.Beısembaev qoǵamdyq ju­mystardyń da bel ortasynda júrdi. Ol Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Qazaqstan Kompartııasy OK músheligine kandıdat, Almaty obkomy men qalalyq komıtetiniń múshesi retinde de qyrýar ister atqardy.
1989 jyly osyndaı tamasha adam­nyń júregi soǵýyn toqtat­ty. Shákirtteriniń, áripteste­riniń, qurdastarynyń, biletin­derdiń – báriniń esinde qara­paıym, zııaly adam beınesi, azamat jáne ǵalym, ǵylymdy uı­ymdastyra bilgen basshy kelbeti qaldy.
О́mir jalǵasýda. Búgin Qazaq­standa Otan tarıhy, saıasattaný, tarıhnama, derektaný jáne tarıhty zertteýdiń metodologııasy mamandyqtary boıynsha jańa býyn zertteýshiler qaýymy ósip shyqty. Qujattyq jınaqtar, jańa úlgidegi tarıh oqýlyqtary baspadan jaryq kórip, ǵylym men halyq sanasyndaǵy «aq­tańdaqtardyń» orny toltyrylýda. Osyndaı jańashyldyq, sonymen qatar, dástúrli úr­dis­terde aǵa urpaqtyń taǵdyry men eńbeginiń, sonyń ishinde Serik­baı Beısembaıuly Beısembaev­tyń da úlesi bar.

Hankeldi ÁBJANOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa
ınstıtýtynyń dırektory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.

ALMATY.