Ustaz mártebesi –ult muraty

Nurlan DÝLATBEKOV,

Parlament Májilisiniń depýtaty:

– Qazaq rýhanııatynyń qa­ra shańyraǵy, el basylymy «Ege­mende» muǵalim márte­be­sine qatysty zań joba­sy­nyń talqylaýy ótkenine qýa­nysh­tymyn. Osy saladaǵy maman­darmen oı bólisýge shaqyr­ǵan­daryńyzǵa alǵysymdy bildi­remin. Osylaısha, bul zań jobasy respýblıkaǵa taralyp, halyqtyń da talqylaýyna túspek. 

Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti zań jobasyn asy­ǵa kútip júr. Elbasy sońǵy Jol­­­daýynda Parlamentke, ási­rese ondaǵy pedagogıkalyq tá­­jirıbesi bar depýtattarǵa mu­­ǵalim mártebesine qatysty usy­­nystardy, kemshilikterdi qarastyrý tapsyrmasyn bergen. Zań jobasyndaǵy máse­lege qatysty pikiri bar azamat­ta­rymyzdyń oı qosaryna senim­dimiz. Biz úshin halyq pikiri, usynystary qashanda joǵary. 

Bul zań jobasynyń erekshe­ligi – osy salada eńbek etken ula­ǵatty ustazdardyń avtor bolýy. Sonymen qatar myń­da­ǵan halyqtyń oı bóli­sip, usy­nystaryn bildirýi de depýtattyq tájirıbemizde alǵash­qy jaǵdaı bolyp otyr.

Zańnyń ómirsheń bolýy mamandar oıynyń bir jerden shy­ǵýyna baılanysty. Qoǵamdyq otyrystan keıin halyq arasynda zań qabyldanyp qoıǵandaı qaýesetter tarap ketti. Sondyq­tan buqaraǵa Zańnyń qabyldan­baǵanyn, áli de talqylaý men qo­symshalar engizý ústinde ekenin túsindirýimiz kerek.

Iаǵnı, bul – jo­ba, áli zańdyq kúshine enbedi. 

Árbir pikir, árbir oı depýtattar úshin mańyzdy. Jaqsy pikirdiń barlyǵyn qabyldaǵymyz keledi. Osy oraıda kásibı zań­ger retinde ár normanyń dek­la­ra­tıvti jáne obektıvti oryn­dalýy bolatynyn aıtyp ótkim ke­­ledi. Sondyqtan zańnyń oryn­dalýy úshin deklaratıvti óz­ge­rister uıymdastyrýǵa tyry­sýymyz kerek. Bul zańdy paı­dalanýshy adam retinde II ta­raýdyń «Pedagog mártebesiniń maz­muny» atty 3-babyna nazar aýdarsaq, bap ataýyndaǵy pedagog mártebesiniń mazmunyn kórip turǵanym joq. Iаǵnı, bul jerde «pedagogtiń mártebesi erekshe» syndy deklaratıvti túrde sıpattama beredi. Menińshe, bul jerde pedagog mártebesiniń anyqtamasy bolýy tıis. «Pedagog mártebesi – Qazaqstan Respýblıkasynyń  zańnamasymen belgilengen quqyqtar men bostandyqtardyń, olardyń eńbek quqyqtarynyń, áleýmettik kepildikter men ótem­aqylardyń, shekteýler men jaýapkershilikterdiń jıyn­tyǵy» dep mazmunyn ashyp alsaq ári qaraı damý bolady. 

Al III taraýdyń «Pedagogtiń kásiptik qyzmettegi akademııalyq bostandyqtary men quqyqtary» dep atalatyn 12-babynda kórse­tilgen múmkindikter arasynda jas mamandarǵa qatysty máseleler joq. 

Pedagogter mártebesin qaras­tyrǵan kezde Astana, Almaty sııaqty úlken qalalardyń tóńi­reginde qalmaýymyz kerek. Bizdiń zańda shalǵaıdaǵy tórt, segiz jyldyq mektepterdiń múddesi qarastyrylmaǵan. Aýyldaǵy mektepterde muǵalim az, al olardy biliktiligin arttyrý kýrstaryna jiberý úshin mektepti jabýǵa týra kelip jatady. Osy syndy máseleler zańnyń oryndalmaýyna, mehanızmniń buzylýyna alyp keledi. 
Pedagog – bolashaq prezı­denttiń, ǵaryshkerdiń, memle­ketimizdiń kez kelgen azamatynyń ómir jolyna joldama beretin tulǵa. Sondyqtan bul zań – keremet zań. Qabyldanǵaly jat­qan zańnyń saıası, áleýmettik máni úlken. Bunyń jaqsy bolyp shyǵýy, halyqqa qyzmet etýi qoǵamnyń ósýine septigin tıgi­ze­di. Biz qoldaımyz, barlyq kúsh-jigerimizdi salyp jumys isteımiz.

Sonymen qatar kópjyldyq ótili bar, orta jastan asqan peda­gogtarǵa biliktilik sanatyn berý úshin mindetti testileýden ótkizý týraly áli de oılasqanymyz jón. Bunyń ózi pedagogtiń már­tebesine áser etýi múmkin. Biz shetelderdiń muǵalim márte­besine qatysty zańdaryn qaradyq. Jas erekshelikterin eskermeı barlyq muǵalimdi tek biliktilik sanaty boıynsha teńestirý menińshe durys emes. Jas mamandy qorǵap, qoldaımyz da, al kóp jyl qyzmet etken muǵalimderdi bir deńgeıde qaldyrýymyz qatelik. Olardyń jetistikterin, eńbegin eleýimiz kerek. Olardy test tapsyrýǵa májbúrlesek, olardyń qandaı mártebesi qalady?!.

Baǵym ÁBÝBÁKIRQYZY, 

Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń Mektepke deıingi jáne orta bilim departamentiniń basqarma basshysy:

– Bilim jáne ǵylym mınıs­trliginde Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha pedagogtar men qoǵam úshin mańyzy zor «Pedagog mártebesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasy zańy­nyń jobasyn (Negizgi Zań) ázirleý barysynda júıeli de, aýqymdy jumys júrgizilýde. Sondaı-aq osy Negizgi Zań jobasyna engizilgen normalar boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine pedagog mártebesi, muǵalim men oqýshyǵa júktemeni tómendetý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen Ilespe zań jobasy da ázirlenýde. Negizgi jáne Ilespe zań jobalary pedagogter úshin barlyq ıgilikti qarastyryp, júktemeni azaıtýǵa, jónsiz tekserister men mindetten tys fýnksııalardan arashalaýǵa múmkindik týǵyzatyn quqyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyq qaty­nastardy retteıdi.

Eń aldymen mınıstrlikte eki zań jobasynyń qurylymy men mazmunyn anyqtaý maqsatynda onyń tujyrymdamalaryn ázir­leý úshin quramyna muǵalim-prak­tıkter, ǵalymdar, zańgerler, depýtattar, salalyq kásipodaq ókilderi qosylǵan jumys to­by quryldy. Jumys toby ha­lyqaralyq tájirıbeler men zertteýlerdi, IýNESKO-nyń «Pedagogtiń erejesi týraly» usynymdaryn, «Muǵalim már­­tebesi týraly» TMD-nyń mo­deldik zańyn, basqa da otan­dyq normatıvtik-quqyqtyq qu­jattardy zerdelep, sonyń negizinde eki zań jobasynyń tujy­rymdamalary ázirlendi. Tujy­rymdamalar mazmunyn keń kólemde talqylaý úshin mınıstrliktiń saıtynda jáne «Bilimdi el» gazetiniń betterinde «Pe­dagog mártebesi týraly» zań jobasyn talqylaý» atty arnaıy aıdar ashyldy, oǵan bar­lyq óńir muǵalimderinen 10 myńnan asa usynys tústi. Osy usynystar eskerile otyryp, pysyqtalǵan zań jobalarynyń tujyrymdamalary mınıstr­liktiń resmı saıtynda jáne «Ashyq normatıvtik quqyq­tyq aktiler» portalynda tal­qylandy. Sonymen qatar mem­lekettik jáne jergilikti at­qarýshy organdar, akkredıttelgen birlestikter, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń kelisimi boldy. Sáıkesinshe, 2018 jylǵy 14 jeltoqsanda Ádi­let mınıstrliginiń zań jo­ba­laý qyzmeti máseleleri jó­nin­degi vedomstvoaralyq ko­mıssııasynyń (VAK) 469-otyrysynda maquldanǵan tu­jy­rymdamalar negizinde Ne­gizgi jáne Ilespe zań jobalary ázir­lendi. Negizgi zań joba­sy­­­nyń qu­rylymy 6 taraý, 21 bap­tan qural­sa, ilespe zań jobasy 2 baptan turady, ıaǵnı birneshe Kodeks pen Zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýde.

Osy Zań jobalarymen peda­gogterdi tanystyrý, óz oılaryn ortaǵa salyp, usynystaryn en­gi­zýge múmkindik berý maqsa­tynda WhatsApp jelisi arqyly 7 231 pedagogıkalyq topqa ji­berildi jáne óńirlermen on­laın reji­minde, baspasóz konfe­ren­sııalaryn­da, brıfıng­terde Parlament Máji­lisi depý­tat­tary­nyń qatysýy­men tal­qy­landy. Son­daı-aq mınıstrlik qazaq­stan­dyq sala­lyq bilim jáne ǵy­lym qyz­metkerleriniń kásip­odaq ókil­derimen birlesip, barlyq óńir­lerde zań jobalaryn pedago­gıkalyq qaýymdastyqpen tal­qylaý jumystaryn ótkizýde. 

Búginde «Pedagog márte­be­si týraly» zań jobasy boıynsha pe­da­­gogtiń materıaldyq jaǵ­da­ıyn qamtamasyz etýge memle­kettik bıýdjetten bólinetin shyǵys­tardyń esepteri, qarjylyq-eko­no­mıkalyq negizdemeleri ázirlenip, múddeli memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardan kelisim alynýda. Ustaz mereıin ósirý, onyń mártebesin jaqsartýǵa baǵyttalǵan tarıhı múmkindik – zań jobalary kelisý nátıjesi boıynsha jáne múddeli organdardan ǵylymı-quqyqtyq, ǵylymı-ekonomıkalyq, ǵylymı-lıngvıstıkalyq saraptamadan ótken soń, reglament talaptaryna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaraýyna engiziledi.

Elbasynyń tapsyrmasymen ázirlengen «Pedagog mártebesi týraly» Zań jobasyn talqylaýǵa belsendilik tanytyp, dóńgelek ústel uıymdastyrǵany jáne aıtylǵan qundy usynystary úshin «Egemen Qazaqstan» gaze­tiniń ujymyna mınıstrlik atynan alǵys aıtýymyz kerek.

Maıra TURǴANQYZY,

Qazaqstandyq salalyq bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásip­odaǵy­­nyń tóraıymy: 

– Muǵalim mártebesi – mem­lekettiń mártebesi. Keıbi­reýler «Elbasy bul jerde muǵalimniń mártebesin kóterý, artyq ju­mystan aryltý týraly aıtty, olardyń eńbekaqysyn ósirý jóninde aıtylmady» deıdi. Másele bul jerde ekeýiniń tuspa-tus kelip, bir-birimen qabysyp jatýynda. Nelikten jas jigitter muǵalim mamandyǵyna kelmeıdi dep aıtyp jatyrmyz. Áleýmettik jelide jer-jerdegi mekteptegi ul balalardyń tóbelesip jatatyn beıneleri beleń alyp ketti. Bul bilim oshaqtaryndaǵy er muǵalimderdiń azaıǵanyn ańǵartady. Uldar nege mektepke muǵalim bolyp barmaıdy? Sebebi mekteptiń jalaqysy az. Azamat degen álimsaqtan áýlettiń asyraý­shysy emes pe? Ol turmaq áıel azamattarǵa da bul aılyq azdyq etedi. Sondyqtan muǵalimniń mártebesin kóterýdi olardyń aılyq jalaqylaryn ósirýden bastaý kerek. Zańda kórsetilgen dúnıelerdi iske asyrý qarajatqa kelip tireledi. Ustazdarǵa kóshe tazalatpaý, mindetine kirmeıtin jumystarǵa jumsaýdan bólek, olardyń áleýmettik ál-aýqatyn kóterýdi de basa nazarǵa alǵan abzal. Eger memleketimiz osy iske baryn salyp jumyla jumys istese, bolashaǵymyzǵa quıylǵan ınvestısııa dep oılaımyn. Bul rette dárigerler de, mádenıet salasynyń qyzmetkerleri de biz kimnen kembiz, bizge de sondaı jaǵdaı jasalsyn dep shyǵýy múmkin. Biz atalǵan mamandyq ıeleriniń eń birinshi ustazdyń aldynan tálim alatynyn umyt­paýymyz kerek. Sol sebepti zań­nyń qarajatqa qatysty baptaryn naqtylap sheshpeı, bul zań deklarasııa kúıinde qalady.

Aıta ketetin taǵy bir jaıt, zań oryndalýy úshin jergilikti atqarýshy bılik organdarynda qarajat bolýy kerek. Qazirgi qoldanystaǵy zańda muǵalimderdi otyn-sýmen qamtamasyz etý, tegin medısınalyq saraptamadan ótý degen máseleler bar. Biraq tolyq oryndalmaı jatyr. Nege? Sebebi jergilikti atqarýshy bılik organdarynda qarajat jetispeıdi. Qazirgi zań jobasynda da muǵalimniń turmysyna qajetti áleýmettik paketter qarastyrylǵan. Biraq onyń da iske asýy aqshaǵa kelip tireledi. Sondyqtan osynyń barlyǵyn júzege asyrý úshin jergilikti atqarýshy bılik ókilderine memleketten qosymsha qarajat berilse degen usynys bar. Halyq bul jańalyqty úlken qýanyshpen qarsy aldy, endi osy oıy júzege asyp, taýy shaǵylmasa eken deımiz. Eger bul joba qujat kúıinde qalsa, eldiń Úkimetke degen senimsizdik sezimi órshı túsip, qýanǵan kóńili sý sepkendeı kúıge túseri anyq. Qajetti qarajat bólinip, tıisti kómek kórsetilse, er-azamattar da muǵalim mamandyǵyn talasa tańdaıtyn edi. Azamattar júrgen jerde daý-janjal bolmaı, tártip ornaıtynyna senimdimin.

Súleımen MÁMET, 

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri; jýrnalıst:

– Jaqynda el arasynda muǵalimdi ata-ananyń urǵany týraly oqıǵa talqylandy. Taıaýda ǵana ol muǵalimniń jumystan ketkeni jáne oqýshynyń ata-anasyna 100 myń teńge kóleminde aıyppul tóleıtinin estidik. Jumys ornynan muǵalim ketkennen keıin onyń bedelin qalaı kóteremiz? Muǵalim sol jumys ornynda qalýy tıis edi. Sheshimdi shyǵarǵan sot organdary isti qaıta qarap jatyr. Bizde zań joq emes, bar. Tek óz deńgeıinde júzege aspaıdy. Máseleniń bári osyǵan kelip tireledi. Bilim týraly zańnyń ishinde muǵalim mártebesi týraly aıtylǵan. Endi taǵy jeke zań qabyldaý kerek dep jatyrmyz. Erteń sonda ata-ana, bala týraly zańdardy da qabyldaý kerek pe? Zańnyń oryndalmaıtyn sebebi nede? Bizde zańnan buryn basshynyń sózi júrip tur. Tıisinshe basshydan asyp eshkim eshqaıda bara almaıdy. 

Búginde mınıstrlik pen ákim­diktiń róli qandaı? Imanǵalı Tasmaǵambetov Bilim jáne ǵylym mınıstri bolǵan ýaqytta orta bilim týraly zańdy «Egemen Qazagstan» gazetine jarııalap, eki aı taldaǵanbyz. Búkil el osy isti qolǵa alaıyq dep hat jazǵan bolatyn. I.Tasmaǵambetov Aty­raý oblysyna ákim bolyp ketken soń joǵaryda aıtylǵan zań qabyldanbady. Odan keıin Qyrymbek Kósherbaev mı­nıstrlikke kelgende bilim salasyna qatysty birqatar zań qabyldandy. Ol týraly Qy­rymbek Kósherbaev, Ádil Ah­metov, Alma Ábilqasymova, Hor­lan Rahymbek «Qazaqstan Respýblıkasynda joǵary bilimdi damytý strategııasy» atty kitap shyǵarǵan. Odan keıin Bilim jáne ǵylym mınıstrligin Nuraly Bekturǵanov basqarǵan tusta 12 jyldyq bilim berý máselesi kóterildi. 48 mektepke eksperıment jasaldy. Eksperımentke qatysty talqylaýda muǵalimder «Orta mektepke de, basqa mektepke de bir standart tán» ekenin aıtyp, narazylyqtaryn bildirdi. Mınıstrlikke Shámshá Berkimbaeva kelgen tusta aýyl mektebi týraly zań qabyldandy. Bul zańda «máseleniń bárin aýyl­dan bastaıyq» degen bastama kóterildi. «Egemen Qazaqstan» gaze­tinde «Ulttyq mekteptiń uly muraty» degen aıdar ashyp, bul máseleniń búge-shúgesine deıin talqyladyq. Búgingi zańdy da osylaı ár bap boıynsha tal­qylaýymyz kerek. 

Eń aldymen muǵalim márte­besin aılyǵyn kóterýden bastaý kerek shyǵar. Jýyrda «Qareket» baǵdarlamasynda alty jyl buryn aýylǵa barǵan, 28 myń teńge aılyq alatyn jas muǵalim keıipker boldy. «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy aıasynda aýylǵa barǵan soń jergilikti bılik muǵalimge 2 mln 700 myń teńge aqsha bergen. Ol bul qarajatqa úı satyp alyp, 15 jylda tólep bitirýi kerek. Qazirgi tańda muǵalimniń jalaqysy nebári – 80 myń teńge. Sondaı-aq atalǵan zańdaǵy 6-baptyń 1-tarmaǵynda «Pedagogtiń ar-namysy men qadir-qasıetin qurmetteýge quqy bar» dep jazylǵan. Ony kim qurmetteıdi? О́zin ózi qurmetteı me? «Pedagogke ar-namysy men qadir-qasıetin qorǵaýǵa kepildik beriledi» delingen. Kepildikti kim beredi? Osyny beretin naqty adam bar ma? Sol sııaqty 7-baptyń 3-tarmaǵynda «Materıaldyq tehnı­kalyq qamtamasyz etýdi oqytý jáne tárbıeleý qural­darymen jaraqtandyrýdy uıym­dastyrý bilim berý uıymyna júkteledi» delingen. Al bilim berý uıymy qarjyny qaıdan alady? 

Taǵy da 11-bapta «О́zi­niń ká­siptik qyzmetinde uıymdas­tyrý­shylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq, onyń ishinde oqytý jáne tárbıelik quraldaryn qam­tamasyz etý» týraly jazylǵan. Demek, qarjyny kim tóleıdi degen suraqtyń týyndaýy zańdy­lyq. 

Odan bólek «Muǵalimniń bedeli joq? Barsaq únsiz qala­dy» dep pedagog mamandardy jaz­ǵyrýdan alǵa jan salmaımyz. Muǵalimderdiń qarsy pikir aıtýyna da keri áser etetin faktorlar kóp. Búgingi tańda mektep dırektorlaryna qońyraý shalsań, «Qoly bos emes, jınalysqa ketti» degen jaýap estısiń. Dı­rektor muǵalimderdiń tusaýyn baılap otyrǵany jasyryn emes. Mekteptiń dırektoryn kim be­kitedi? Mekteptiń dırektoryn bekitken kezde muǵalimderdiń pikirine qulaq asqan jón. Dı­rektordyń mektepti bes jyl basqaratyny týraly osy zańda kórsetilýi tıis. Iаǵnı, bes jyldan keıin qyzmet ornyn bosatýy kerek. Basshynyń muǵalim pikirimen sanaspaı saılanýy muǵalim bedeliniń túsýine áser etedi. О́ıtkeni basshyny ujym saılaı almaǵan jerde ujym músheleriniń bedeli bolmaıdy.

Eldos BOLATHANULY,

Astana qalasy gýmanı­tarlyq kolledjiniń dırektory, zańger: 

– Biz eger Pedagog mártebesin shynymen kótergimiz kelse, já­ne pedagogıka salasyndaǵy ja­ǵymsyz trendti toqtatyp, ony ósý traektorııasyna shyǵarýdy qalasaq, máselege synı turǵyda qaraýymyz qajet. Bul da bizge berilgen tarıhı múmkindik eke­nin jumys tobynyń múshesi retinde túsindik. Onyń ishinde 60 shaqty adam, dırektor, joǵary oqý ornynyń oqytýshysy, kolledj, Nazarbaev zııatkerlik mek­tepteriniń mu­ǵa­limderi bar. Bá­rimiz jınalyp, «Ne isteı­miz?» degen suraq ortaǵa tas­tal­ǵanda, shyny ke­rek, aldymen «tóbelesip» al­dyq. Aqı­qatyn aıtaıyq, qazir ha­lyqta quqyqtyq nıgılızm degen bar. Zań qabyldanady, biraq ol oryndalmaıdy. Osynyń aldyn alý úshin naqty oryndalatyn, qoldanylatyn zań jobasyn jasaıyq degen nıetpen bastadyq. Bizdiń qoǵamdy kóp adam, ásirese úlken kisiler synaıdy, biraq ózi eshteńe usynbaıdy. «Synańyz, sosyn sheshýdiń jolyn usynyńyz, ózińizdi-ózińiz búrkemeńiz», deımiz.

Bilim týraly zańda muǵalim­derdi qyzmetine tán emes jumys­tarǵa tartýǵa bolmaıdy degen tyıym bar. Ol nege oryndalmaıdy? Sóıtsek tyıym bar, biraq sol úshin jaýapkershilik joq eken. Kez kelgen zańnyń árbir normasy is-árekettik emes, onyń birshamasy qyzmet kórsetýshi, súıemeldeýshi, ıaǵnı deklaratıvti bolyp keledi. Myna zań jobasy 21 baptan turady. Tyń normalar qanshalyqty baryn baqylap kórdim, jartysynan astamynda astyn syzyp qoıatyn tustar bar. Sózimdi rastaý úshin keltire keteıin, «Bilim týraly» zańdaǵy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda tyıymǵa jaýapkershiliktiń bolýyn qarastyrdyq – 8-baptyń 2-tarmaǵy. 

Zań – normatıvtiń, quqyqtyq aktilerdiń ıerarhııasynda turǵan joǵarǵy normatıvtik qujat. Onyń ishinde barlyq resepterdi jaza almaısyz. Sondyqtan ekin­shi tarmaqta jaýapkershilikti qarastyrdyq. Iаǵnı, biz pedagogti óziniń fýnksııasynan tys dú­nıelerge tartatyn laýazym ıe­lerin jaýapkershilikke tar­týdyń quqyqtyq tetigin berip otyrmyz. Bolashaqta, mysaly, dırektor da, mınıstrlik ókilderi de mundaı qadamnan birte-birte bas tartatyn bolady. Bul – bir. Endi osy zańdy jumys istetýge naqty norma – 7-baptyń 4-tarmaǵy. 

Men gýmanıtarlyq kolledj­ge basshylyqqa jyl aıaqtalyp qalǵanda keldim. Maǵan kitap­hanashy basylymdardyń tizimin ákeldi. Ishinde 66 basylym bar eken. Kóbi oqylmaıdy. Arasynda pedagogtardyń ózi maqalasy shyq­qanyn ǵana qolyna alady. Áriptestermen aqyldasa otyryp, tek keregin qaldyryp, qalǵanyna jazylmaıtyn boldyq. Mine, bul da bir mańyzdy norma.

Taǵy biri – 11-baptyń 6-tar­maǵy. Osy baptyń negizin­de biz ákimshilik-quqyq buzý­shy­lyqtar týraly kodekste mu­ǵa­­limge qyzmetin júrgizý­ge bó­­­get jasaǵany úshin jaýap­ker­­­­­shilikke tartýdy qaras­ty­ryp otyrmyz. Árıne sot prak­­tıkasy bul normanyń qan­sha­lyqty ómirsheń ekenin, qan­daı quqyqtyq tetikterimen qamta­masyz etilgenin kórsete jatar. Degenmen, pedagogimiz rettelip, óziniń kásiptik mindetteriniń aıasyn anyq bilip, oǵan eshkimniń negizsiz aralasýyna múmkindik bermeıdi degen úmittemiz. 

«О́zgege sáýlemdi túsirem dep, ózim kúıip baram» degen sóz bar, shynynda bul aýyr, mo­raldyq, emosııalyq turǵyda adam ózin qatty shyǵyndaıtyn jumys. Sondyqtan muǵalimniń zeınetkerlikke merziminen buryn shyǵýyn gýmandy dep eseptedik. Bálkim sol ýaqytqa deıin jı­naqtalǵan zeınetaqy qory sonshalyqty qomaqty bolmaýy múmkin. Degenmen, adamnyń mundaı quqyqtyq múmkindiginiń bolǵany da úlken jetistik. 

Zań jobasynda bar bolǵany 21 bap bolsa da, mektep túleginiń JOO-ǵa kelgennen bastap onyń úzdiksiz kásibı damýynda barlyq joldy qamtıdy. Máselen, biz daryndy balalardy, sonyń ishinde altyn belgi ıegerlerin, respýblıkalyq, halyqaralyq konkýrs jeńimpazdaryn oqý orny artyqshylyqpen qabyldaýyna múmkindigi bar degen normany engizdik. Qazaq ulttyq peda­gogıkalyq ýnıversıteti qazirdiń ózinde osyndaı úzdik túlekterdi tartyp otyr eken. Al Nazarbaev Ýnıversıtettiń pedagogıkalyq mamandyqta oqıtyn stýdent­teriniń shákirtaqysy kóterińki. Mine, osy júıeni barlyǵyna engizýge bolady. 

Pedagogıkalyq saladaǵy oqý jyldaryn eńbek ótiline esepteý týraly normany da engizdik. Sonymen qatar pedagogıkalyq qana emes, kórshiles, soǵan uqsas sala mamandary kelse de, qysqa merzimdi oqý arqyly pedagogıkada jumys isteı alady. Mysaly, Izraılde solaı, burynǵy ush­qyshtar, geologter, qysqasy, táji­rıbesi mol, úıretetini kóp adam­darǵa múmkindik berý kóz­delgen. 

IýNESKO-nyń muǵalim már­te­besi jóninde 1966 jylǵy usynysy bar, onda: «Mem­le­ket­terge mynadaı norma­ny qarastyrý qajet: eger pe­da­­gogtiń basy daýǵa qalatyn bolsa, oǵan baılanysty daý, tergeýdiń barysy jáne ol jó­nindegi qabyldanǵan sheshimdi ja­rııalaýǵa ruqsatty tek pe­da­gogtiń ózi berýi kerek», de­lingen. Biz pedagogtan ruqsat suramaı, áleýmettik jelige jarııalaı salamyz. Mine, bul da bir shyǵyndy qajet etpeıtin, biraq asa mańyzdy, muǵalimderdi quqyqtyq jaǵynan erekshe qorǵaıtyn norma bolar edi.

Aıatjan AHMETJAN,

Respýblıkalyq «QAZBILIM» ortalyǵy­nyń dırektory:

– 10 jyldan beri muǵalimmin. Bilim salasyna qatysty 90-nan asa maqala jazdym. Eń aldymen bul zańǵa mektep, bilim bólimi, departament basshylary sekildi ákimshilik laýazymdy oryndarǵa sońǵy bes jylda úzdiksiz bilim salasynda jumys istegen adamdar ǵana taǵaıyndalýy tıis degen arnaıy bap kerek. Burynǵy zańda kórsetilgen «bes jyl jumys ótili talap etiledi» degen bapty «sońǵy bes jyl kóleminde» dep ózgertý qajet. Sebebi bilim baǵdarlamalary jylda túrlenip jatyr, 10-15 jyl buryn bilim salasynda is­tegender nemese bul salada múlde istemegender mektepke dırektor bolyp kelse qaıshylyq, sapasyzdyq, júıesizdik týady. О́ıtkeni oblystyq, aýdandyq bilim bóliminiń basshysy bolyp, keıin saılaýdan ótpeı qalǵan ákimderdiń mektepke nemese bilim bólimine basshy bolyp jatqandaryn kózben kórip júrmiz. 

Sondaı-aq atalǵan zańda qa­rastyrylýy kerek taǵy bir jaǵ­daı, muǵalim mamandyǵyna túsetin túlekterdi yntalan­dyrý jaıy bolsa kerek. Olar­dy mamandyq tańdamaı turyp shabyt­tandyrý tetikterin je­til­dirgen durys. Mysaly, qo­symsha granttar taǵaıyndap, ja­taq­hanamen qamtý degen sııaqty jobalar qolǵa alynsa degen tilek bar. Sonda ǵana úzdik mamandar shyǵady. Aıtalyq, biz aýyl kvotasymen túsiremiz de, aýylǵa barýǵa mindetteımiz. Sebebi ol stýdent aýyl kvotasymen oqýǵa túsken. Sol sııaq­ty «Muǵalim mamandyǵyna oqy­ǵan túlekter mektepke baryp qyzmet isteýge mindetti. О́ıtkeni mu­ǵalimdikke baılanysty bonýs berilip otyr. Áıtpese bonýsty úkimetke qaı­tar» deý kerek. Biz artyq bonýstar bergende ǵana stýdentke ja­ýapkershilik mindetteı alamyz. Aldaǵy ýaqytta pedagogıkalyq mamandyqtarǵa túskenderge artyq bonýs engizilýi qajet dep esepteımin. 

Sonymen qatar jańadan qabyldanatyn zańǵa aıtar ke­lesi usynys, atalǵan zańdy buz­­ǵan jaǵdaıdaǵy normalar jaıyna tereń mán bersek deı­miz. Aıtalyq eger osy zań jo­basyndaǵy talaptardy mektep dırektory buzsa qandaı shara qoldanylýy kerek? Sáıkesinshe ol zańdy ata-ana buzsa, oqýshy buzsa qandaı shara qoldanylady? О́ıtkeni qazir áleýmettik jelide muǵalimderdiń etıkasyna saı kelmeıtin beınelerdi túsirip, taratatyn jaǵdaılar beleń alyp barady. Jáne ol beınelerdi kóbinese oqýshy túsirip jatyr. Túsirsin, biraq belgili bir zańdy organdarǵa tapsyrsa deımiz. Mysaly, muǵalimniń abyroıy­na nuqsan keletin beıneni áleý­mettik jelige birden salyp jiberip, el ishinde tolqý tý­dyrǵan balaǵa qandaı shara qoldanylady? Dırektor, mektep ákimshiligine, ata-anaǵa qandaı norma qoldanylady, barlyǵy osy zańda ashyq kórsetilýi kerek. 

Kelesi jaıt, pedagogti daıyndaý keıbir joǵary bilim beretin jekemenshik uıymdardan alynyp tastalǵany abzal. О́tken joly 11 myń stýdent oqıtyn bir ýnıversıtetke bardym. Úsh kún júrgenimde 300 stýdentten artyq stýdent kórmedim. Sondaı uıymdar bar. Sosyn atalǵan zańda «Pedagog mártebesine ıe tulǵalar» degen bap bar. Osyǵan kimder jatady degen zańdy suraq týady. Joǵary oqý oryndary, mektep, balabaqsha bar, olarmen kelisemin. Endi mindetti túrde jekemenshik uıymdardy da eskerýimiz kerek dep oılaımyn. О́ıtkeni qazir jekemenshik mektepter kóbeıip jatyr. Erteń ondaǵy muǵalimderdiń quqyǵy taptalsa, olar resmı bilim berý uıymy emes dep eskerýsiz qalýy múmkin. Sondaı-aq jekemenshik bilim berý uıymdaryndaǵy ustazdardyń pedagogtik eńbek ótili júre me, júrmeı me? Qys­qasha aıtqanda, muǵalim mártebesi kóterilýi úshin eń birinshi – fýnksııa tolyq oryndalýy kerek. Eger fýnksııa tolyq oryndalmasa mártebe kóterilmeıdi. Zań jaı quqyqtyq qujat retinde qalady.

Aınur QAÝMENOVA,

Astana qalasy Bilim berýdi modernızasııalaý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary:

– Muǵalimder jalaqy­sy­nyń azdyǵynan «7 – 20 – 25» sııaqty memlekettik baǵdar­lama­lar arqyly baspanaǵa qol jetkizý óte qıyn. Astana qala­syndaǵy muǵalimderdiń bir mektepten ekinshi mektepke aýysýy jıi bolyp jatyr. Munyń sebebin qarastyrǵanymyzda, baspanasyz ustazdardyń jaldap otyrǵan úıdiń satylýyna, jaldaý ýaqytynyń bitýine, t.b. máselelerge baılanysty aýdandy ózgertýge májbúr bolýynda ekenine kóz jetkizdik. Sóı­tip basqa mektepke aýysýyna týra keledi. О́tkende ákim­­dik ustazdarǵa 1 mıllıon teńgeden úı alýǵa arnalǵan sertıfıkat berdi. Alaıda onyń ishinde qujat ótkizgen 30-40 mu­ǵalimniń uzaǵanda eki-úsheýi ǵana sol baǵdarlamamen úı alýǵa múmkindik alady. Sondyqtan memlekettik baǵdarlamalarda ustazdardyń baspanaly bolýyna jeńildikter qarastyrylýy kerek dep oılaımyn. Atalǵan zańnyń 14-babynyń 1-tarmaǵynyń birinshi tarmaqshasynda «Bas­tapqy jarnasyz jeńildikti nesıe berý boıynsha turǵyn úı satyp alýǵa, sondaı-aq qyzmettik turǵyn úı jáne jataqhana alýǵa basym quqyqqa ıe» dep jazylǵan. Joǵarydaǵy túıtkildi túıinder osy bap negizinde sheshilse degen tilektemiz.

Ernur OMARHANOV,

Astana qalasyndaǵy №76 mektep-lıseıi dırekto­rynyń orynbasary: 

– Muǵalim mártebesiniń má­selesi jer daýynan da artyq talqylanyp jatyr. О́ıtkeni elimizde 375 000 muǵalim bolsa, onyń syrtynda qanshama oqýshy, ata-ana bar. 

Eger jańa zań qabyldansa, keıbir nárseni naqtylap alý kerek. Búgingi zań jobasynyń tóńireginde kóp talqylanyp jat­­qan másele – muǵalimniń zeı­netkerlik jasy. Áıel, erkek­terdiń zeınetkerlik jasy naqty jazylsa deımiz. Odan keıin zeınetke ketken muǵalimderdiń qaıta jumysqa oralýy týraly da naqty erejeler kerek. Az qamtylǵan mektepterde maman tapshylyǵyna baılanysty keıbir muǵalimder jumysyna qaıta keledi. Osy syndy máse­leler nazarǵa ilinýi kerek. 

Sonymen qatar memlekettik qyzmetkerlerdiń óz emhanalary, áskerılerdiń gospıtaldary bolǵanyndaı, muǵalim mártebesin ósirý úshin pedagogterge arnalǵan bólek emhana ashýdy qolǵa alsa degen usynys bar. Bul – muǵalim mártebesiniń ósýine paıdaly. Qoǵamnyń negizgi bóligi – muǵalim bolǵandyqtan, kezinde M.Áýezov «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degendeı, «El bolamyn deseń, muǵalimniń jaǵdaıyn túze» degim keledi.

Tolqyn BATYRBAIQYZY,

Astana qalasyndaǵy №66 mektep-lıseıi dırektorynyń oryn­­basary: 

– Salystyrmaly túrde qa­rastyrsaq, muǵalimderdiń jaǵ­daıy jaqsaryp keledi. Qansha jyl buryn «úı aralaıtyn» muǵalimder degen áńgime bolǵan. О́tken eki-úsh jyl ishinde mundaı úrdistiń joıylǵany anyq. Buryn oqý prosesindegi kórnekilik qu­raldy ár muǵalim qaltasynan aqsha shyǵaryp jasatatyn. Bú­ginde basshylyq tarapynan talap etiletin apta saıynǵy esep te toqtatyldy. Ustazdar qaýy­mynyń oqýshylardyń tanym-tárbıesine, bilim sapasyna asa mán berýine jaǵdaı jasalýda dep tolyq senimmen aıta alamyz.

Daıyndaǵandar 

Mıras ASAN,
Maıgúl SULTAN,
Raýan QAIDAR,
Aıdana ShOTBAIQYZY,
Svetlana ǴALYMJANQYZY,
Aqmaral AǴZAMQYZY,

«Egemen Qazagstan»