Jelkildep ósken quraqtaı

Sársenbi, 7 qarasha 2012 7:28

Qazaq poezııasynyń paıǵambary, qazirgi klas­sıkalyq qazaq óleńi úlgisiniń negizin qa­laýshy Abaı týǵan qunarly topyraq ómirdi óleńmen órnektegen óreli órenderden eshqashan kende bolǵan emes. Qoınaýy qutty bul óńirden ár zamandarda jyr jarysynyń alǵy kóshinen tabylyp júrgen eren júırikter jıi shyǵyp otyrǵan. Sebebi, Abaıǵa qarap boı túzegen aı­maqtyń jurty shynynda «óleń – sózdiń pat­shasy, sóz sarasy» ekenine álmısaqtan ımandaı sengen. Biz buǵan aıdan sál astam ýaqyt buryn Shyńǵystaýdyń etegi men Qasqasýdyń boıynda bolyp qaıtqanymyzda taǵy kóz jetkizdik.

Sársenbi, 7 qarasha 2012 7:28

Qazaq poezııasynyń paıǵambary, qazirgi klas­sıkalyq qazaq óleńi úlgisiniń negizin qa­laýshy Abaı týǵan qunarly topyraq ómirdi óleńmen órnektegen óreli órenderden eshqashan kende bolǵan emes. Qoınaýy qutty bul óńirden ár zamandarda jyr jarysynyń alǵy kóshinen tabylyp júrgen eren júırikter jıi shyǵyp otyrǵan. Sebebi, Abaıǵa qarap boı túzegen aı­maqtyń jurty shynynda «óleń – sózdiń pat­shasy, sóz sarasy» ekenine álmısaqtan ımandaı sengen. Biz buǵan aıdan sál astam ýaqyt buryn Shyńǵystaýdyń etegi men Qasqasýdyń boıynda bolyp qaıtqanymyzda taǵy kóz jetkizdik.

Bul joly Memlekettik hatshy Muhtar Qul-Muhammed bastaǵan delegasııa qura­myn­da Abaı aýdanynyń ortalyǵyna taban tiregen biz ha­kim­niń týra týǵan kúnine tap kelippiz. Osy oqıǵaǵa oraı aýdan ákimi Tursynǵazy Músápirbekov Qa­raýyl aýylyndaǵy Abaı eskertkishi túbinde aqyn­dy eske alý sharasyn uıymdastyryp qoı­ǵan eken. Aýdanǵa saparyn tap sol rásimnen bas­taǵan Muhań sóz kezegi ózine tıgende, ústinen sý tógilmes taıpalǵan jorǵadaı birden kósilip sala bergen. О́zi on­syz da abaıshyl tulǵa uly aqy­ny­myz týraly tereńnen tolǵaǵanda, aýzyn ashyp, qulaǵyn tósep tyńdamaǵan adam qalmady. Osy jerde jınalǵandar onyń bergen baǵasy arqyly Abaıdy múldem jańa qyrynan tanyǵandaı bolǵan. Memlekettik hatshynyń osyn­sha­lyq­ty tu­shym­dy tujyrymdar aıtatynyn aldyn ala bilgendeı, aýdan basshylyǵy da jyr­ǵa ǵashyq bir top órenderdi daıyndap tu­rypty. Már­tebe­li meımandardyń ruqsa­tyn alysy­men, solar­dyń árbiri jurt al­dyna shyǵyp, óz júrekteriniń lúpilinen qaınap shyqqan jyr shýmaqtaryn birinen keıin biri tógilte bas­tady.
Sút pisirim merzimge sozylǵan osynaý shu­ǵy­la­ly shaqtar Abaı aýdany jeriniń búginde «qa­zaq poezııasynyń Mekkesi» atanyp júr­ge­ni beker emes ekenin bir kórsetti. Al kópshilik al­dy­na shyǵyp, jú­rekjardy jyrlarymen uly Abaı­dyń týǵan kúnine oraı shashý shash­qandar tú­gel­deı mektep oqýshylary edi. Aıt­qan­daı, osy bir shaǵyn músháıra ispettes su­lý sózdiń saıysyna kúlli aýdannyń «ta­laptyń tulparyn mingen» túlekteri qa­tysqan joq. Tipti aýdan ortalyǵy – Qa­raýyl aýylynyń óziniń barlyq mektepteri qamtylmapty. Olar­dy bir ǵana gım­nazııanyń oı­lary ozyq, qııaldary ushqyr qaýyrsyn qanat talapkerleri qurady.
Bizdi bir tańqaldyrǵany, eresekter al­dy­na shyǵyp, jyrlaryn jatqa oqyǵan órshil óren­der­diń ózderin emin-erkin us­taı bilgenderi bol­dy. Orynsyz qysy­lyp-qymtyrylýdy, uıalyp-qymsynýdy bilmegen shákirtter sha­byt­tana jyr oqy­ǵanda, áýede ushqan qus bir ornynda qa­lyq­tap turyp qalǵandaı áser etti. Son­dyqtan qa­dir­mendi qonaqtar men aýyl aqsaqaldary talap­kerlerdiń biriniń aýzy­nan shyqqan: «О́tse de talaı ǵasyr, talaı zaman, Alashqa kún kózindeı araılaǵan, Dál búgin Shyńǵystaýdyń baýraı­yn­da, Shyr etip týǵan eken Abaı babam!» degen jyr joldaryn asa jyly qabyldady. «Sóz basy» dep atalatyn bul óleńniń av­tory Aıdana Dáýrenqyzy gım­nazııanyń 10-synybynda oqı­dy. Jastyǵyna qara­maı, osy kezge deıin Mu­qa­ǵalı Maqataev atyndaǵy respýblıkalyq saıys­ta ekinshi oryn alsa, Merǵalı Ibraev atyndaǵy ob­lys­tyq músháırada bas júldege qol jetkizipti. Aıdana tek jyrdan keste tigýdiń ǵana sheberi emes, kúndelikti sabaqtyń da úlgilisi. Oqýshy­lar arasyndaǵy oblys­tyq pándik olımpıadada júldeger ata­nyp júrgeniniń ózi osyny baı­qa­tady.
Al joǵaryda óleńiniń kelesi shýmaq­taryn ol bylaı jalǵastyryp áketti:
Júz jetpis jyl ótse de sodan beri,
О́lgen joq ultymyzdyń kemeńgeri.
Jaqut qusap jarqyldap kele jatyr,
О́shpeıtin ómiri bar óleńderi!
Jas talaptyń kelesi oqyǵan óleńi «Jıdebaı – Baıqońyr!» dep habarlandy. Aıdana osy arqyly uly Abaıdy dúnıege keltirgen Jıdebaı óńiri aqyndardy kók­ke ushyratyn ózinshe bir ǵarysh aılaǵy degen oıǵa qazyq baılaıdy. «Baıqońyr ǵaryshkerlerdi al­qa­ra­kók aspanǵa qalaı samǵatsa, bizdiń Jıdebaı aqyndardy aı-juldyzdy zerenniń zeńgirine solaı attan­dyryp otyrady», degisi kelipti onyń. Jáne sony ádemi jetkize bilgen.
Nebári bes shýmaqtan turatyn óleń­niń:
Bul Jıdebaı – aspanyna qazaqtyń
Aqyndardy ushyratyn Baıqońyr! – degen tııanaq tastaǵan toqtamy osyǵan naqty dálel.
Alǵaýsyz kóńilden alaburtyp ushqan ja­syn jyrdyń birinshi shýmaǵy da sátti bas­tal­ǵan. Ondaǵy:
Bul Jıdebaı – shalqar dala shal­ǵyn­dy,
Aq seleýmen orap alar aldyńdy.
Jıdebaıda jıde degen bolmaıdy,
Jıdesiz-aq toıdyrady qarnyńdy, – degen tórttaǵan kim-kimdi de eriksiz eleń etkizer edi. Ásirese, sońǵy eki qatardaǵy syńǵyrlaǵan úı­lesimnen ádemi bir lep esedi. Osy eki jol­dyń ózi-aq talapkerdi «aqyn» dep ataýǵa yq­tııar beredi.
Abaı eskertkishi túbinde jyr oqyǵan órenderdiń arasynan biz qazirdiń ózinde tolyq qalyptasyp qalǵan taǵy bir jasty tap basyp, dóp tanyǵandaı boldyq. Jurt al­dyn­da ózin: «Serik Muratov» dep ta­nys­tyrǵan bul bozbala Qaraýyl gımna­zııasynyń 11-sy­ny­bynda oqıdy. Bıylǵy jyly Muhtar Áýe­zovtiń 115 jyl­dy­ǵy­na oraı Semeı qalasynda ótken oblys aqyn­da­ry­nyń músháırasynda bas báıgeni enshilegen. Munyń aldynda res­pýb­lıkalyq «Tarıh ata» olım­pıadasynda ekin­shi júl­deger atanǵan. So­ny­men qatar, res­pýb­lıkalyq Abaı oqýlaryna joldama alyp­ty. Taǵy bir súısinerligi, daryn­dy jas­tyń ja­lyn jyrlary osy tusqa deıin jas aqyn­dardyń «Jastyqtyń oty jalyn­dap» atty jı­naǵyna da enipti.
Seriktiń úlken aǵalary men ákeleri al­dyn­da oqyǵan birinshi óleńi «Bóriliniń bó­ri­si» dep ataldy. Demek, bul da Shyń­ǵystaý sheńberine sherý tartyp tur. Al jasóspirim juldyzdyń sóz saptaýy men óleń oqýy erekshe. О́ktemdeý estiletin órshil daýsyna kestelenip tógilgen jyr destesi úndese ketken kezde aınalany qulaqqa urǵan tanadaı ty­nysh­tyq birden qursaýlap al­dy. Osydan shyǵar, onyń: «Qasqyr da joq bul jerde, bóri de joq, Kórinbeıdi ańshynyń kózine kóp. Sodan ba eken, men keıde oılanamyn, «Bó­rili» degen qur el sózi me dep?» degen joldarmen óri­le­tin óleńin birinshi shýmaǵynan bas­tap, sońyna deıin demińdi ishińe tar­typ tyńdaýǵa qaıyl­syń.
Jas aqynnyń budan keıingi shýmaq­tary da birden ózine baýrap áketedi. Son­dyqtan onyń:
Qansonarda jortqan iz kórinbeıdi,
Aq qarda tek jylqylar tebindeıdi.
Qasqyrlardyń qarasy joǵalǵan soń,
Mal kúzetken mań tóbet kóp úrmeıdi.
Mańq etip bir úrgeni – bir jylǵa azyq,
Itaıaqqa júgirmes shybjyń qaǵyp.
Aıdalaǵa «Bórili» dep at qoıypty,
At qoıýǵa sheber ǵoı bizdiń halyq.
Osy arada týypty Muhtar atam,
Sóz qadirin bilgenge syrttan atam.
Bóri zaman bórkimdi ala qashar,
Sol atama azyraq uqsamasam, – degen kesimine kelispeske lajyń qalmaıdy.
Keliskennen keıin-aq Seriktiń eń sońyn­daǵy:
Atam ketti aýyldan, bóri ketti,
Bórini kórgenderdiń kózi ketti.
«Bóriliniń» bórisi men bolaıyn,
Tym qurysa, shýlatyp tóńirekti, – dep túıindeletin túpki sheshimi zańdy bolyp seziledi. Biz sondyqtan da onyń keleshekte tek Bó­ri­li­niń, tek Qaraýyldyń, tek Se­meıdiń tó­ńi­regine ǵa­na emes, kúlli qazaq dalasynyń aty­rabyna aty keńinen ta­nyl­ǵan jyr kók­ja­ly atana­ty­ny­na kúmán keltire almasaq kerek.
Uly Abaı eskertkishiniń túbinde jo­syl­­typ jyr oqyǵan ulandardyń bar­ly­ǵy bir bilim ordasynyń ókilderi ekenin joǵaryda aıttyq. Olardyń bári Qa­zaq­stan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, halyqaralyq Jambyl qo­ry syıly­ǵy­nyń laýreaty, Mádenıet qaı­rat­k­eri, Y.Al­tyn­sarın atyndaǵy tósbelgi ıegeri, belgili aqyn Tólegen Janǵalıevtiń shá­kirt­teri bolyp shyq­ty. Qaraýyl gımna­zııa­synda qazaq tili men áde­bıeti páninen sa­baq beretin Tókeń bilim ordasy janynan M.Ibraev atyndaǵy «Aqsuńqar» atty aqyndar sy­ny­byn ashyp, kópten beri jas talapkerlerdi tárbıelep keledi. Shákirt­teriniń aldy búginde ere­sekter jyr báıgelerine qosylyp ta úl­geripti.
Atalmysh aqyndar synybyna aty berilgen, ózindik úni bar, ómirden erte ketken ta­lant­ty aqyn Merǵalı Ibraev mar­qum óziniń bir óleńinde: «Jyr jarysta biliner, Kimde qandaı shama bar. Arty­myzda – iniler, Al­dy­myzda – aǵa­lar», dep tebirengen eken. Mine, aqyn úr­ker­deı úmit kútken izetti inileriniń ilkimdi izba­sar­­lary qazirgi tańda Abaı aýdany aýma­ǵynda da az emes. Jelkildep ósken qu­raq­taı jetilip kele jatqan sol tegeýrindi tolqynnyń kúni erteń «jyl kelgendeı ja­ńa­lyqty sezdire» beretinine bizdiń laıym sengimiz keledi.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Abaı aýdany.