Ulylyq – ómirge uly urpaqtar keltiretin halyqqa tán qasıet

Osy oraıda qazaqtyń tarıhyn obrazdar, ulttyq harak­ter, adam taǵdyry arqyly ajarlap, ult rýhanııatynyń qundylyǵyn júrekke jetkize jazýdyń sheber­ligin tanytqan Muhtar Áýezovtiń «Qarash-Qarash oqıǵasy» (1927, 1936, 1960) atty povesinde beınelengen tarıhı tulǵalar ákeli-balaly Rysqul men Turardy taný men tanytý tóńireginde oı ór­bitsek artyq bolmas dep oılaı­myz. О́ıtkeni atalǵan eki tulǵa da tarıh pen sóz ónerinde de, Áýezov­tiń ǵana emes, qazaqtyń Qunan­baıy men Abaıyndaı óshpes iz qaldyrǵan ataqty da ardaqty azamattary.

Ulylyq – ómirge uly urpaqtar keltiretin halyqqa tán qasıet ekendigin de osy tarıhı tulǵalar taǵdyry umyttyrmasy taǵy anyq. 

Muhtar Áýezov – jazýshy ja­ýapkershiligin jeke adamnyń emes, búkil halyq taǵdyry, ja­ny, psıhologııasy, tabıǵaty, oı-armany, myń qatparly ishki qu­pııa syrlary men túrli sezimdik kóńil kúıleri, psıhologııalyq, kórkem­dik-estetıkalyq, emo­sııa­­lyq qubylystary, t.b. dep qabyldaǵan qalamger. Son­dyq­tan da bolar M.Áýezov shy­ǵar­­mashylyǵynyń basty erek­she­liginiń ózi keıipkerleriniń túp tulǵalary (prototıpteri) bar ekendigi. Keleshektegi kórkem shy­ǵar­masyna ózek bolar oqı­ǵany zertteýshilik zerdege sal­maı, sýretkerlik súzgiden ót­kiz­beı, oqıǵa ótken óńir men ke­ıipkerdiń ósken ortasy men turǵan jerin egjeı-tegjeıli tanyp, kóńiline túımeı qolyna qalam almaǵan qalamgerdiń bul qasıetin búkil muhtartanýshy ǵalymdardyń (Z.Ahmetov, K.Syz­dyqov, M.Myrzahmetuly, R.Nur­ǵalı, T.Ákim, T.Jurtbaı, t.b.) zertteýlerindegi pikirler men jazýshy muraǵatyndaǵy joljazbalar, «Abaı jolynan» bas­tap «О́sken órkenge» deıingi shyǵar­malaryn jazý barysynda jınaǵan qoıyn dápterleri, kúndelikter toby dáleldese ke­rek. Ásirese, jazýshynyń Oń­­tústik óńirge sapary jónindegi to­lyq málimetti kór­­nekti ǵalym, abaıtanýshy, muh­­tartanýshy M.Myrz­ah­met­ulynyń «Áýezov jáne Abaı» (Al­maty: «Qazaqstan», 1996, 272-b.) zertteýinen de qaraýǵa bolady.

Kór­nekti sýretkerdiń ár týyn­dy­synyń jazylý tarıhy men shyǵarmashylyq ómirbaıanynyń ózegin quraıtyn tvorchestvolyq tásil «Qarash-Qarash oqıǵasy» povesindegi keıipkerler taǵdyry men tabıǵatyn beıneleýde de erek­she kórinedi. Aıtalyq, son­daǵy bas keıipker Baqtyǵul – ómir­degi Rysqul, kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri, dıp­lomat, kósemsózshi Turar Rys­qulovtyń (1894-1938) ákesi. Baq­tyǵul-Rysquldyń (1859 jyly týǵan, qaıtys bolǵan jyly bel­gisiz) povestegi beınesi men tarıhtaǵy tulǵasy bútin bir kórkemdik tutas­tyqty qurap, keıip­kerdiń tabıǵı bolmysy, mi­nez-qulqy, is-áreketteri, onyń ómir súrgen ortasy, ondaǵy jer-sý attary, tabıǵat kórinisteri shynaıy­lyǵymen talaı jurtty tánti etkeni belgili.
Sana-túısigi oıaý, sanaly aza­mattyń armany erkindik eke­ni ámbege aıan.

Búgingi bizdiń maq­satymyz bul shyǵarmany taldaý emes, uly sýretker Muhtar Áýezov taǵdyryndaǵy ári Áýezov tanyǵan, moıyndaǵan, týyndysy ar­qyly álemge tanytqan tarıhı tulǵalar – Turar Rysqulov pen onyń ákesi, «Qarash-Qarash oqıǵasy» povesindegi bast­y keıipker – Baqtyǵuldyń pro­to­tıpi – Rysqul taǵdyrynyń ta­ǵy­lymyn taǵy bir jadymyzda jańǵyrtyp, jas urpaqqa berer úlgisine úńilý. О́ıtkeni uly qalamgerdiń qolynan shyqqan árbir sóz, árbir beıne qazaq tarıhy, qazaq ádebıetimen birge ómir súrip, urpaǵymyzdyń óz ultyna degen, ony quraǵan tarıhı tulǵalarǵa degen qurmeti men maqtanyshyn týǵyzary haq. Elbasy aıtqan «...Uly dalanyń uly esimderin» quraıtyn qazaq­tyń dańqty uldarynyń biri Tu­rar Rysqulov uly sýretkerdiń zaman­dasy, rýhtasy ǵana emes, onyń álem ádebıetine eń kóp aýda­rylǵan dańqty týyndysyna taqyryp taýyp berýimen de el esinde.

Endi Qazaqstan men Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń sha­rýa­shylyǵy men mádenıetin damy­týǵa úlken úles qosqan tarıhı tulǵa Turar Rysqulov pen Muhtar Áýezovtiń tanystyǵy, dostyǵy qaıda, qashan bastaldy degen saýalǵa jaýapty kórnekti tarıhshy ǵalym Keńes Nurpeıisovtiń «Muhtar Áýezov ensıklopedııa­sy» (Almaty: «Atamura» bas­pasy, 2011) degen eńbeginen ala­myz. Qazaqty orny tolmas qaı­ǵy-qasiretke ushyratqan sta­lın­shil-goloshekınshil «Ki­shi Oktıabr» saıasatyna qar­sy shy­ǵyp, asharshylyqqa ushy­ra­ǵan halqyna ara túsken kór­nek­ti qoǵam qaıratkeri Tu­rar Rysqulovtyń Alashorda jetek­shilerimen ıdeıalas, rýhtas bolyp birge eńbek etkeni tarıh­tan belgili. T.Rysqulov ózi bı­lik basynda otyrǵan kezinde Muhtar Áýezovtiń Tashkentte ǵy­lymı, pedagogıkalyq jáne shyǵar­mashylyq jumyspen shu­ǵyl­danýyna kóp qamqorlyq kórsetken. 
Al Rysquldyń ójet beınesi Muhtardy qatty qyzyqtyryp, onyń ómirbaıanyn ózek eter shy­ǵarma jazýdy josparlaıdy. Jazýshynyń ótinishi boıynsha Turar 1923 jyly Jetisý ob­lystyq revolıýsııalyq trıbý­nasynyń tóraǵasyna hat jazyp, ákesi R.Jylqaıdarovtyń sot isi týraly muraǵat derekterin izdes­tirip, aldyrtady. 

Kórnekti ǵalym, akademık Rymǵalı Nurǵalı jazýshynyń Ońtústikke saparynyń tarıhy ilge­ride-aq bastalǵany, onyń Tash­kentte júrgende tarıhı tul­ǵa Turar Rysqulovpen birge jú­rip, syrlas serik bolǵany, onyń arty T.Rysqulovtyń ómiri, ákesiniń taǵdyry týraly kóp tomdyq shyǵarma jazý ıdeıasyna ulasqany, sonyń nátıjesinde «Qarash-Qarash oqıǵasy» atty tamasha týyndynyń ómirge ke­lý tarıhy týraly aıta kelip: «...«Qarash-Qarash oqıǵasy» oıdan alynbaǵan. Bul jaǵynan M.Áýezov oqshaý jazýshy. Ol jer, keıipker atyn ózgertpeıdi. Ádebıetshiler poveske arqaý bolǵan T.Rysqulovtyń ákesiniń ba­synan ótken oqıǵa ekenin du­rys aıtady. Geografııalyq ataýlar sál ózgergen, adam atta­rynda ózgeris bar. Munda kúres­ker bar. Mundaǵy atylǵan oq – Ǵazızalardyń kegi. Baqtyǵul sanasyndaǵy psıhologııalyq quby­lystardy, sapalyq evo­lıýsııa­ny kóremiz», dep jazý­shy­nyń shyǵarmashylyq zerthanasynan syr shertedi (R.Nur­ǵalı. «M.Áýezov jáne Alash. Áde­bıettegi ulttyq rýh». Kómek­shi oqý quraly. Almaty: «Sanat», 1997).

Jalpy, ádebı shyǵarma tarıhyn túgendeý, avtordyń ıdeıalyq-shyǵarmashylyq maqsattaryn anyqtaý, ıaǵnı shyǵarmashylyq úderisti qadaǵalaý, t.b. syndy ǵylymı-teorııalyq máseleler ádebıettanýshylar men muh­tar­tanýshy ǵalymdardyń eńbek­terinde ár kezderi ártúrli deń­geıde jazylyp júr jáne áli de zerttelip keledi. Bul – má­tintanýdaǵy mańyzdy máseleler. Shırek ǵasyr boıy shek qoıylǵan bul shyǵarma 1960 jyly qazaq tilinde, al 1961 jyly «Drýjba narodov» jýrnalynyń №7 sanynda A.Pantıelevtiń aýdarmasymen «Vystrel na perevale» degen atpen orys tilinde jaryq kórdi. Sodan keıin ǵana joly ashylǵan týyndy az ǵana ýaqyttyń ishinde túrli jı­naq­tarda birneshe ret jaryq kórip, kóptegen shet tilderine aýdarylyp keńinen tanyldy.

Kókeıinde qordalanǵan mol bilimi, kózi kórip, kýá bolǵan, úzbeı izdenip, jazyp júrgen tarıhı faktileri men qazyna-qory baı murasy bar Muhtar Áýezovtiń sońǵy jyldary jaryq kórgen shyǵarmalarynyń 50 tomdyq tolyq jınaǵynan (Almaty: «Ǵylym», 1997-2011j.j.) ózge de murajaıyndaǵy arab, latyn, orys grafıkasymen, túrli sııa­men, qaryndashpen jazylǵan qoljaz­balary áli de qońdy. Osy qoljazba, joljazbalar men alǵashqy jyldary aq qaǵaz­ǵa óz qoltańbasymen túsken túp­­nus­qalaryndaǵy aptyǵy ba­sylmaǵan asyǵys-oı aǵymdary arnasynan asyp-tógilip jatqan muhıttaı tereńdikti tanytady. Oıda ábden pisirilip, tolǵaǵy jetken taqyryptaryn keıin tájirıbesi molaıyp, turmysy túzelgen mezette mashınıstkaǵa, ste­­nografıstkaǵa aıtyp jazdyrýdy daǵdyǵa aınaldyrsa da aıtylmaı qalǵan syrlary, jazylmaı qalǵan qanshama qundy oılary, josparda bolǵan, biraq qaǵazǵa túspegen qanshama trılogııalar men 7 kitaptan da asyp jyǵylatyn shyǵarmalar shoǵyry eles beretindeı. Jo­ǵaryda keltirilgen qysqa-qys­qa ádebı faktiler Muhtar Áýezovtiń oıynda bolǵanymen, oryn­dalyp úlgermegen talaı týyndylarynyń týmaı jatyp tunshyqtyrylǵanyn da tanytady. Alaıda, sol 60 jyldyq ómiriniń ózin naızanyń ushynda ótkizse de ult muraty jolynda adal qyzmet etýdiń óshpes úlgi-ónegesin kórsetip, «Qarash-Qarash oqıǵasy» syndy ólmeıtin kórkem muralardy urpaqqa mıras etip ketti.

Osy oraıda, Elbasynyń maqa­la­synda aıtylǵan min­det­ter men josparlardy uly tulǵalardyń týyndylary tóńireginen taratyp, iske asyra bilsek, ulttyq qundylyqtarymyzdyń qunary artyp, qatary kóbeıeri sózsiz. «...Elimizdiń tarıhı kezeńderin keńinen qamtı otyryp, «Uly dala tulǵalary» atty ǵylymı-kópshilik serııalardy shyǵaryp, taratý jumystaryn júıelendirý jáne jandandyrý qajet», degen Elbasy talabyna sáıkes, olar­dyń halyq sanasyndaǵy beı­nelerin máńgilik qaldyrý úshin ádebı-memorıaldyq eskert­kish­terdi kóbeıtip, tól tarıhy­myzdy tyń málimettermen to­lyq­tyryp, ǵylymı, mádenı, ádebı aınalymǵa endirý – kún tár­tibindegi mańyzdy másele. Ásirese, M.Áýezov taǵdyryndaǵy tarıhı tulǵalardyń taǵylymyna táýelsiz oı-sana turǵysynan qaı­ta qarap, olardyń ult rýha­nııatyndaǵy qadir-qasıetin ba­ǵalaý búgingi urpaqtyń bory­shy bolsa kerek. Osy rette M.Áýe­zovtiń «Qarash-Qarash oqı­­­­­ǵasyn­daǵy» tarıhı keıipker, kór­­nekti qoǵam jáne memleket qaı­ratkeri Baqtyǵul-Rysqul álem ádebıetine eń tanymal áde­­bı keıipker ǵana emes, ult tarı­hy­nan da alar orny bar tul­ǵa eken­­digin eske ustaǵanymyz abzal.

Máselen, 1903 jyly belgili geograf ǵalym Dmıtrıevtiń «Rys­­qul alqaby» dep ataý berip, kartaǵa túsirgen Talǵardaǵy eń bıik taý-asýlar uly jazýshy­nyń keıipkeri Baqtyǵul-Rysqul baǵyn­dyrǵan bıiktik ekendigin jurt­shylyqtyń kóbi bile de bermeıdi. 1923 jyly Tashkentte shyqqan orystyń ataqty geograf ǵalymy Nıkolaı Dmıtrıev­tiń «Tal­ǵar-Ile Alataýdyń eń bı­ik shyńy» degen iri ǵylymı zertteýinde Rysqul týraly bylaı dep jazady: «...1903 jyly 28 ııýlde men Talǵardyń kúngeı jaǵyndaǵy muzartqa shyqtym... Meniń baǵyma qaraı jol kór­setýshi bolyp Shyǵys Talǵar bo­lysynyń qazaǵy Rysqul Jyl­qaı­darov jolyqty... Rysqul meni buryn eshbir kartaǵa túsirilmegen qııamet qıyn joldarmen alyp júrip, Talǵardyń tý syrtynan shyǵaryp, Esik ózeniniń bastalatyn kózinen ári alyp bardy. Sonyń arqasynda meniń 1903 jylǵy saıahatym eleýli ǵylymı nátıjelerge jetti. Bul tabystarym úshin men ózimniń jol bastaýshym Rysqulǵa qaryzdarmyn. Onyń meni nebir qıyn quzdardan, jyp-jyltyr muzdardan jol taýyp, asqan qajyrlylyqpen, aıla-eptilikpen alyp júrgenin kórseńiz. Talǵar shyńdaryn birinshi zertteýshi ǵalym retinde men muzart ete­gindegi Esik ózeniniń saǵasy bas­talatyn alqapty «Rysqul al­qaby» dep atap, onyń esimin máńgi este qaldyrýǵa ózimniń qu­qymdy paıdalana otyryp, sh­eshim qabyldadym. О́ıtkeni ǵy­lym aldyndaǵy onyń eńbegi zor». 

Turar Rysqulov týraly trılogııa jazýǵa múmkindigi bolmasa da ákesi – Rysqul-Baqtyǵuldyń máńgilik beınesin somdaǵan uly sýretkerdiń oryndalmaǵan armany Alty alashtyń ardaqtysy atanǵan Turardyń bıylǵy 125 jyldyq mereıli merekesi qar­sańynda maqaladaǵy: «...biz, birin­shiden, ataqty tarıhı tul­ǵalarymyz ben olardyń jetis­tikteriniń qurmetine ashyq aspan astynda eskertkish-músinder qoıy­latyn «Uly dala­nyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensı­klopedııalyq saıa­baǵyn ashýymyz kerek», degen sózi negizinde júzege asar ýaqyt ta alys emes sekildi. Oń­tústik óńirine bar­ǵan saparynda Túlkibas aýda­nynyń (bú­gingi Túrkibasy) tamasha tabıǵatyna tánti bolyp, «Qazaqtyń Shveısarııasy» degen M.Áýezovtiń sózi álemdik týrızmge suranyp turǵan ǵajaıyp aımaqta ataqty «Qarash-Qa­rash oqıǵasy» povesindegi ádebı beı­nelerdiń ashyq aspan astyn­daǵy eskertkish-músinderi oryn alsa, «Uly dalanyń uly esim­deri» tarıh tórinen kórinip, eline rýhanı dem berer erlerdi eske alý men el tarıhynyń qunar­ly qat­parlaryn qaıta qal­pyna kel­tirý­diń de rýhanı qajet­ti­ligin tany­ta túseri aqıqat. О́ıt­­keni «Uly­lyq – ómirge uly urpaq­taryn keltirgen halyqqa tán qa­sıet» degen dala danalyǵyn es­ten shyǵarmaǵanymyz abzal.

Gúlzııa PIRÁLI,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Áýezov úıi» ǴMO-nyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor