Dúbirge toly dúnıe

Juma, 2 qarasha 2012 7:07

Parlamenttik saılaý revolıýsııaǵa ulaspaıdy

 Ýkraınada parlamenttik saılaý ótti. Saıası kúshter qaıta eksheldi. Bıleýshi О́ńirler partııasy óz ornyn saqtap qaldy. Demek, el ómirinde úlken ózgeris bola qoımas, deıdi sarapshylar. Sóıtse de, ózgeristerdi de ańǵarmaý múmkin emes.

Juma, 2 qarasha 2012 7:07

Parlamenttik saılaý revolıýsııaǵa ulaspaıdy

 Ýkraınada parlamenttik saılaý ótti. Saıası kúshter qaıta eksheldi. Bıleýshi О́ńirler partııasy óz ornyn saqtap qaldy. Demek, el ómirinde úlken ózgeris bola qoımas, deıdi sarapshylar. Sóıtse de, ózgeristerdi de ańǵarmaý múmkin emes.

Saılaýdyń aldyn ala qory­tyndysy boıynsha, parlamentke 5 paıyzdyq kedergiden ótken bes partııa kirdi. Olar daýysty bylaı bólisti: О́ńirler partııasy – 31,60 paıyz, Iýlııa Tımoshenkonyń «Bat­kıvshına» partııasy – 24,43 paıyz, Ýkraına kompartııasy – 13,80 paıyz, «Soqqy» saıası partııasy – 13,50 paıyz jáne «Azattyq» saıası partııasy – 9,66 paıyz.

Eń aldymen parlamentte ásire ultshyl «Azattyq» partııasynyń fraksııasy paıda boldy. Onyń orny kóp bolmaǵanymen, parlament­tiń minberin paıdalaný quqyn ıe bolǵanynyń ózi ne turady! Ol endi óziniń basqalar kelise bermeıtin oılaryn parlament arqyly bildire alady.

Jalpy, bul el parlamentiniń ataǵy jer jarady. Ádette saılaý­larynyń aıaǵy «qyzyl-sary» revo­lıýsııaǵa ulasyp, parlament máji­listeri daýǵa aınalady. Munda jurt óz pikirin jaı bildirip qana qoımaı, sol pikirleri úshin tóbe­lesip jatatyny da bar. Minberge basqalardy jibermeı, barrıkada ornatady. Sodan da jurttyń jańa saılanǵan parlament qalaı bolar eken dep qadaǵalaıtyny da zańdy. Al parlamenttiń jańa quramyna qaraı otyryp, ol burynǵydan da belsendirek bolady dep tujyrym jasaýdyń jóni bardaı. Oǵan parlamentke kirgen partııa basshyla­ry­nyń alǵashqy málimdemeleri de negiz bolǵandaı.

Bul jerde ásire ultshyldardyń jalpy partııalyq sıpatynyń ózi sondaı ekeni belgili bolsa, ataqty boksshy Vıtalıı Klıchkonyń «Soq­qy» partııasy saıası ómirge rıngtik áreketterdiń elementterin engizýi múmkin. Bul partııanyń saılaý shtabynyń jetekshisi V.Kovalchýk jańa parlament jumysqa kiris­kende alǵashqy qolǵa alar isi qa­zirgi prezıdent Vıktor Iаnýkovıchke senimsizdik máselesin kóter­mek oılary baryn málimdedi. Al buryn­ǵydaı pikir almasýdyń aıaǵy tóbe­leske aınalar bolsa, onyń nátı­jesi qıynǵa soǵary da anyq. Álem­niń aýyr salmaqtaǵy chempıony V.Klıch­konyń judyryǵyna basqa depý­tat­tardyń tótep berýi eki­talaı.

Saılaý nátıjesine qaraı, partııalar parlamenttegi óz oryndaryn ıelenip, shyn kúres keıin zańdar talqylanar kezde bastalady. Bul eldiń konstıtýsııasy boıynsha parlament saılaýynan keıin úkimettiń, onyń basshysynyń aýysýy mindetti emes. Biraq el basshysy basqa saıası kúshterdiń kóńil-kúıin eskerip, úkimet basshysyn aýystyrýy ábden múmkin. Soǵan oraı ázirge basty áńgime premer-mınıstrdiń kim bolatyndyǵy jaıynda. Qazirgi premer Nıkolaı Azarovty kim almastyrýy múmkin? Sarapshylardyń aýzynda ártúrli áńgime júr.

Kóp oıdyń qıylysatyn jeri – Ulttyq banktiń basshysy Sergeı Arbýzov. Belgili, beldi qaıratker. Onyń basty kóziri – prezıdent Iаnýkovıchtiń balasymen dos kóri­nedi deıdi biraz nárseni biletin jurt. Sirá, tegin aıtpasa kerek. Bul adam basqalardyń qarsylyǵyn týdyrar bolsa, qazirgi Ulttyq qa­ýipsizdik jáne qorǵanys keńesiniń hatshysy Andreı Klıýev pen birin­shi vıse-premer Valerıı Horosh­kov­skııdiń kandıdatýralary tal­qylanýy múmkin. Al oppozısııa men ultshyldar óz adamdaryn ótki­ze almaıtyny belgili.

Ýkraınadaǵy parlamenttik saılaý týraly ártúrli pikir aıtylyp jatyr. Batystaǵy demokratııalyq qurylymdar, AQSh bastaǵan biraz el saılaý barysynda aıtarlyqtaı kemshilikterge jol berilgenin aıtsa, TMD elderinen barǵan baı­qaý­shylar, RF ókili ony joǵary baǵa­laıdy. Árıne, qojanasyr­shy­lap, ekeýiniki de durys deýge bolmas, biraq saılaýdyń ótkeni, onyń nátı­jeleri barlyq taraptan mo­ıyn­dalǵany, parlamenttiń saılan­ǵany anyq. Eń bastysy – onyń qory­tyndysy burynǵy kezdegideı re­volıýsııalyq áreketterge jalǵas­paıtyn bolyp otyr.

Tabıǵattyń tosyndyǵy myqtylarǵa da syn

 Jurt nazary AQSh-qa aýdy. Prezıdenttik saılaýǵa emes, joıqyn daýylyna. Tabıǵat álemdegi eń qudiretti memleketti de bir synap kórgisi kelgendeı, qara daýyl jolyna kezikkenniń báriniń astan-kesteńin shyǵardy. Budan adam da qurban bolyp jatty.

Sol alaı-dúleıdi, qara túnek, aq tútin burqasyndy amerıka­lyq­tar bastan keship jatsa, ony bú­gingideı aqparattyń sheksizdigi zamanynda búkil álem kórip, apattyń joıqyn kúshine de, oǵan qarsy kúresken adamnyń qaısarlyǵyna da kýá boldy. Tilsiz jaýlar – alapat órt, joıqyn daýyl, topan sý­dyń qabattasa kelgeni bastan keshkenderge ǵana emes-aý, kórgenderge de úreıli edi.

Aıaýshylyq sezimi bar ár adam­nyń júregi sondaı apatqa dýshar bolǵandardyń qasiretine ortaqta­syp syzdaǵany da kúmánsiz. Sirá, amerıkalyqtar bizdiń saıası qarsy­lasymyz ǵoı, ózderine sol kerek dep tabalaǵandar bolmaǵan shyǵar-aý. Dál osyndaı jaǵdaı basqanyń da basyna túsýi múmkin. Eshkim de tosyn qasiretti surap almaıdy. Eshkim mundaıǵa dýshar bolmaı-aq qoısyn.

Iá, «Sendı» dep atalatyn dú­leı daýyldy amerıkalyqtar da, ka­nadalyqtar da, odan sál buryn Karıb basseınindegi elder de surap alǵan joq. Ásirese, bul apat AQSh-tyń shyǵys aımaǵynda sharyqtaý shegine jetti. Álemdegi alyp qala­lardyń biregeıi sanalatyn Nıý-Iork alapat daýyldyń ótinde qal­dy. Onda keı jerlerde tasqyn sý tórt metrge deıin kóterildi. Tipti ǵasyrdan asa tarıhy bar metrony da alǵash ret sý basypty. Qoǵam­dyq kólik tolyq toqtaǵan.

Nıý-Iork qalasyn ǵana emes, joıqyn daýyl eldiń on shtatyn qamtypty. 6,5 mıllıondaı halyq elektr qýatynsyz qalǵan. Temir jol qatynasy, 15 myńdaı avıareıs toqtatylǵan. Daýyldyń eni 835 sha­qyrym bolyp, jeldiń jyldam­dyǵy saǵatyna 140 shaqyrymǵa jetipti. Sol bir táýlik ishinde bir jerlerde 70 santımetrden 1 metr­ge deıin qar jaýǵan.

Bul tym qatal syn edi. Odan amerıkalyqtar oıdaǵydaı ótti deý de qıyndaý. О́ıtkeni, qanshama zar­dap-shyǵyn óz aldyna, adam óli­mi de oryn aldy. Aqparatqa qaraǵan­da, bul elde 42 adam qaza taýypty. Osydan 7 jyl buryn ótken «Katrına» daýyly kezinde 1836 adam qaza tapqanyn eske alǵanda, shú­kirshilik deýge de bolǵandaı eken.

Árıne AQSh – alyp el. Úlken qıyndyqqa qarsy turýǵa múm­kindigi mol. Sóıtse de eldiń bul tabıǵı apatqa qapysyz daıyndalyp, ony uıymshyldyqpen ótkiz­geni – basqalarǵa sabaq. Mynadaı jaǵdaı kezikkende, amerıkalyqtar basqa nárseni jıyp qoıyp, adamdardy qutqarýdy oılapty. Prezıdent Barak Obamanyń halyqqa úndeýi, sirá, jurttyń esinde qalar. Ol: «Saılaýdy qoıa turalyq, oǵan áli bir apta bar. Qazirgi bizdiń bas­ty mindetimiz – adamdardy qut­qarý. Adamnyń tamaǵy, sýy bolsyn. Kósh dese, kóshińder. Suraq qoı­mańdar. Bul asa aýyr shtorm bol­maq. Oǵan biz daıynbyz. Je­ńemiz», – depti.

Onyń sózi júzege asty. Alapat daýyl qarsańynda, ol bolǵan kezde, onyń zardaptaryn joıý kezinde saılaý naýqany toqtapty. Biraq alapat apatpen kúres, sirá, ásirese, prezıdent Barak Obama úshin pár­mendi nasıhat bolǵan shyǵar deı­siń. Halyq sózden góri, isti baǵa­laıdy.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».