Eńbek mıgranttaryna jańasha kózqaras qajet

Árıne naryq zamanynda ár azamattyń jaqsy tabys taýyp, baqýatty ómir súrýine eshqandaı kedergi joq. Tabystyń  mol bolýy  qyzmetkerdiń bili­mi men biliktiligine tikeleı qatysty ekendigi anyq. Alaı­da, el ishin­de tabysy tómen, áleýmettik turǵyda álsiz toptar bar ekeni  jasyryn emes. Sondyqtan memleket kóp balaly otbasylar men analarǵa qamqorlyq jasaýdy myqtap qolǵa alyp otyr. So­nymen qatar jalaqysy tómen qyz­metkerlerdiń eńbekaqysyn arttyrý máselesi de nazardan tys qalǵan emes. 

Memleket bıýdjet salasynyń tómen jal­aqy alatyn qyzmetkerleriniń eńbekaqylaryn kóterýdi 1 maýsymnan bastamaq. Bul jaıynda jýyrda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev aıt­qan bolatyn. «Men bıýdjet sala­­synyń tómen jalaqy alatyn qyzmetkerlerine eńbekaqy­laryn bir aı buryn – 1 maýsymnan bastap kóterýdi tapsyrdym. Atalǵan shara mıllıonnan astam qyzmetkerdiń ómirine oń yqpal etetin bolady», dedi Qasym-Jomart Kemeluly respýb­lıka­lyq qala­lar men oblys ákimderi qatys­qan keńeste.

Jalpy, bıýdjettik sala qyz­metkerleriniń jalaqy­syn art­tyrý úshin bıyl  respýb­lı­ka­lyq bıýdjetten 115,7 mlrd teń­ge qarastyrylǵan. 2020-2021 jyl­dar úshin Úkimettiń rezer­vi­nen 234,4 mlrd teńge bólinbek. Qy­s­qasy, maýsymnan bastap jalaqy­sy tómen azamattardyń eń­bek­aqysy 30 paıyzǵa kóbeıedi. Bul memlekettiń óz azamattaryna degen úlken qoldaýy. 

Osy tusta taǵy bir  kómekti nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Árıne, bul bıyl kóterilgen másele emes, byltyr aıtylǵan. Elbasynyń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» dep ata­la­tyn Úndeýiniń ekinshi tarma­ǵynda «Jalaqysy tómen jumys­­shy­lar­dyń eńbekaqysyn kóbeıtý úshin olardyń salyq júkte­mesin azaıtý» bastamasy kóteril­gen. Bul degenińiz 25 aılyq eseptik kórset­kishke deıingi kólem­de, ıaǵnı 63125 teńgege deıin jala­qy alatyn azamattarǵa salyq jeńildigi jasaldy degen sóz. Bıyl­dan bas­tap osy kólemdegi  jala­qy alatyn azamattar burynǵy­daı 10 paıyz emes, 1 paıyz ǵana salyq  tóleıdi. Munyń ózi áleýmettik qoldaý­dyń bir tetigi edi. Bul qol­daý 2 mln adamdy qamtyǵan-dy. Iаǵnı, eńbek etip júrgen 8,7 mln adamnyń 22 paıyzyn quraǵan. Al bıylǵy áleýmettik qoldaýdyń sıpaty bólek. Munda bıýdjet esebinen jalaqy alatyndardyń tabysy ósedi. Máselen, medısına salasyndaǵy anaǵurlym suranysqa ıe 29 myń dárigerdiń jalaqysy 108 myńnan 140 myń teńgege deıin ósedi. Saladaǵy 225 myń qyzmetkerdiń jalaqysy kóteriledi. Orta medısınalyq qyzmetkerdiń aılyǵy 76 myńnan 99 myńǵa,  kishi medısınalyq qyzmetkerdiń jalaqysy 48 myń­nan 63 myń teńgege kóteriledi. Medısınalyq mekemelerdegi ózge qyzmetkerler buryn 86 myń teńge alyp júrse, 1 maýsym­nan bas­tap 113 myń teńge jala­qy alady. Bul bir ǵana saladan keltirgen mysal. Odan bólek, azamattyq qyzmetshiler,  áleý­met­tik qorǵaý, sport, aýyl sharýa­shylyǵy táriz­di salalar  qyzmet­kerleriniń jala­­­qysy ósedi. Bul qatarǵa ju­mys­­kerler, qosal­qy personal, ákimshilik qyzmet­ker­le­ri de kire­­di. 

Aıtpaqshy, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyr­masyna sáıkes, jalaqysy ósetin azamattardyń qataryna atqarý­shy organdardyń tómengi satydaǵy qyzmetkerleri de kiredi. Bul sanatqa aýyl­dar men aýdandarda, oblysta jumys isteıtin 78 myń memlekettik qyzmetshi kiredi. Olardyń jalaqysy 25 paıyzǵa óspek. Máselen, oblysta atqarýshy organdarda qyzmet isteıtin jetekshi maman qazir 82 myń teńge alyp júrse, 1 maýsymnan bastap onyń eńbekaqysy 107 myńǵa jetedi. Aýyldaǵy mamannyń eń tómengi jalaqysy 81 myń teńgeni quraıdy. 

Qysqasy, memlekettiń halyq­ty áleýmettik turǵyda qol­daý sharalary keshendi sıpatqa ıe boldy. Byltyr «7-20-25» baǵdarlamasy, salyq jeńildigin jasaý,  bilim granttarynyń sanyn arttyrý, shaǵyn nesıe berý kólemin arttyrý, aımaq­tar­dy gazdandyrý sharalary júzege asyrylsa, bıyl ataýly áleýmettik kómek kólemi arttyryldy. Kóp balaly otbasylar úshin 2025 jylǵa deıin 40 myńnan astam jaldamaly páter salý isi bastaldy. Páterlerdiń aldyńǵy legi  mamyr aıynan bastap beriledi. Jastarǵa memle­ket­tik qoldaý kórsetýdiń túrli baǵdarlamalaryna 60 myń­nan astam jas azamatty tartý kóz­del­gen. Munyń ózi  áleý­met­tik qol­daý sharalary jan-jaqty  sıpat­­ta,  úzdiksiz júzege asyry­lyp jatqan shara ekenin baıqatyp otyr.

Desek te eńbek mıgranttarynyń qu­qyq­­tyq saýatynyń tómendigi kóp jaǵ­daı­da zańbuzýshylyqtarǵa soqtyrýda. Mysaly, jyl saıyn álemde ákimshilik jazaǵa 110 myńnan astam sheteldik tarty­latyn bolsa, olardyń 10 myńǵa jýy­ǵy eline qaıta­rylady, al quqyq buzǵandardyń 30 myńy­nyń elde bolý merzimi toqtatylady. Al mıg­rasııalyq zańnamany buzýda Qazaqstan­da 2018 jyly ákimshilik jaýapqa tartyl­ǵan­dardyń 52 696-sy ózbekstandyq bolsa, olardyń 7690-y elden shyǵa­rylǵan, al 917 Qyrǵyzstan azamatynyń 163-i, Tájikstannan jumys izdep kelgen 2525 mıg­ranttyń 533-i elden shyǵaryldy.

Búginde Qazaqstandy tranzıtti dáliz retinde qarastyratyn mıgrasııalyq táýe­kel­di toptarǵa erekshe kóńil bólinýiniń nátı­jesinde Reseı, Belarýs, О́zbekstan, Qyr­ǵyzstanmen birqatar read­mıssııa kelisimderi jasaldy.

Qazaqstandyqtarmen qatar shetel­dik­ter­diń de mindetti tirkelýin qarasty­ra­tyn «Daktıloskopııalyq jáne genomdy tir­keý týraly» zańy ázirlendi. Tıisti quqyq­tyq qujat 2021 jyldan bas­tap kúshine enetin bolady.

Sondaı-aq Qazaqstannyń 2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan mıgrasııa­lyq saıasaty­nyń tujyrym­da­masyna sáıkes atal­­ǵan qujat­ta bekitilgen talaptardy júzege asyrý eńbek naryǵyn­da­ǵy naq­ty jaǵdaı­lardy anyqtaýǵa múmkindik beredi. Onyń barysynda biliktiligi joǵary jáne kásibı deńgeıi tómen eńbek mıgranttarynyń ara salmaǵy, medısınalyq saqtandyrý, eńbekaqysyna qatysty sharttar, sondaı-aq úı sharýa­shylyǵynda eńbek etetinderdiń quqyǵy, t.b. sharalar qaras­ty­rylǵan. Sonymen qatar Almatyda eńbek mıgranttaryna qoldaý kórsetý maqsatynda 20-dan astam úkimettik emes uıymdar jumys isteıdi.

Álemdik mıgrasııa úzdiksiz ári táýe­kel­di úderis bolǵandyqtan Qazaqstan úshin ishki jáne syrtqy mıgrasııany baqylaýda ustaıtyn zańnamalardy turaq­ty jetildirip otyrý mańyzdy dep sanaıdy sala mamandary. Búginde Qazaqstan da bilikti mamandar tapshy elder qatarynda. Finprom.kz derekterine súıene­tin bolsaq, ótken jyly elden eńbek­ke jaramdy 22,7 myń maman ketken bolsa, olardyń 7,4 myńyn – tehnıkalyq, 3,9 myńyn – ekonomıkalyq, 2,5 myńyn pedagogıkalyq salany meńgergen mamandar quraıdy. Shekara asyp ketkenderdiń 90,2 paıyzy TMD elderine, onyń ishinde Reseıge turaqtaǵan. Qalǵan 9,8 paıyzy Germanııa, AQSh jáne Izraılge ketken. Alaıda bul olqylyqtyń ornyn elge kelgenderdiń úlesimen toltyrý múmkin emestigine alańdaýshylyq bildirgen mamandar ishki mıgrasııalyq úderisterge basa nazar aýda­ryp, áleýmettik jaǵdaı­lardyń, onyń ishinde jastardy qol­je­timdi bilimmen qamtamasyz etý, turaqty jumys oryndaryn ashý, aýyl-aımaqtardy damytýǵa kóp kóńil bólý qajettigin alǵa tartady.