– Barzý Habıbýllauly, «Láıli-Májnún» ádebı shyǵarma retinde klassıka bolǵanymen, dramatýrgııa zańdylyqtary boıynsha dastanǵa ese jiberip alatyndyǵy belgili...
– Oıyńyzdy túsindim. Parsy eliniń klassıgi Gánjaýı Nızamı poemasyn sahna tilinde sóıletý kópten beri oıymda júrgen edi. Sebebi «Láıli-Májnún» – parsy ǵana emes, jalpy álem ádebıetindegi uly shyǵarma. Al ondaı kıesi bar dúnıelerge jaqyndaı túsýdiń ózi quddy bir ǵıbadat ispettes, adam janyn tazarta túsedi. «Láıli – Májnún» arqyly men mahabbattyń tylsym syryn uǵynǵym keldi. Mundaı taqyrypqa júginý óte mańyzdy, sebebi adamdardyń kópshiligi mahabbatty túsine bermeıdi. Árıne, bir qaraǵanda barlyǵy aıqyn sekildi. Biraq onyń aýqymy biz oılaǵannan áldeqaıda keń. Biz baýyrmashylyq, yntyzarlyq jaıly bilemiz. Biraq mahabbattyń belgili bir dárejede «zańsyzdyq» ekendigin uǵyna bermeımiz. Mahabbat zańdar men erejelerden bıik turady. Onda qatyp qalǵan moraldyq qaǵıda joq. Mahabbat – dert, mahabbat – kıe. Shynaıy sezim jolynda tipti bar dúnıeni tárk etip, aqyl-esten aıyrylyp qalýǵa da bolady. Onyń aıqyn dáleli – Láıli men Májnún.
– Áıtse de, álemdik dramatýrgııada dramalyq qaıshylyq, ishki qaqtyǵys turǵysynan «Láıli – Májnúndi» on oraıtyn shyǵarmalar barshylyq qoı. Tańdaýyńyz nege dál osy týyndyǵa tústi?
– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, naǵyz mahabbat shyn máninde qurbandyqty talap etedi. Mahabbat – erlik. Osy turǵydan alǵanda, men úshin Májnún – naǵyz qaharman. Májnúnniń ishki qýat, qumarlyǵynyń qasynda tipti Shekspırdiń Romeosynyń ózi álsizdeý kórinedi. Sebebi oǵan Májnúnge kelgendeı joǵarydan aıan berilmedi. Al bizdiń keıipkerdiń kókirek kózi ashylǵan jan. Májnún – Qudaıdyń nazary túsken pende. Bul – mahabbattyń eń asqaq shyńy. Qoıylymda biz ǵashyqtyqtan esin joǵaltqan jannyń nendeı kúıge túsetinin baqylaǵymyz keldi. Arab tilinen aýdarǵanda «Májnún» degenimizdiń ózi «esalań, jyndy» degen maǵynany bildiredi eken. Al bul «esalańdyq» jynnyń áreketi me, álde Qudaıdyń buıryǵy ma, álde ekeýi birge me, bálkı múlde bólek nárse me – osyǵan jaýap tapqymyz keldi. Bizdiń qoıylym osy kúrdeli suraq jaıly syr shertedi. Spektakl daıyn jaýaptar bermese de, adamnyń ózindik «Men» tulǵalyq qasıetinen tys shyqqan sátin kórsetýge umtylady. Menińshe, qaıshylyq degen osy bolsa kerek.
– Demek, sizdiń uǵymyńyzda naǵyz mahabbat degenimizdiń ózi tek tańdaýlylarǵa ǵana joǵarydan beriletin erekshe qasıet boldy ǵoı?
– Iá, bizdiń qazir aıtyp otyrǵan mahabbatymyz – ol Qudaıǵa degen súıispenshilikten bastaý alady. Ondaı mahabbat Qudaıdyń nazary túsken pendesine ǵana darıdy. Ol – Bıjan men Manıje arasyndaǵy túpsiz tereń iltıpat (Fırdoýsı, «Shahnama») nemese Vıs pen Ramın (Fahraddın Gýrganıdiń dastany), Romeo men Djýletta (Ý.Shekspır), Láıli men Májnún basynan keshken uly sezim jáne taǵy basqalar. Sebebi olar sezim jolynda ózderin qurbandyqqa shala bilgen sırek jandar. Sondyqtan esimderi ańyzǵa aınaldy. Biz, máselen, mahabbatqa bola ata-anamyzdan, dinnen, senimnen bas tarta almaımyz. О́ıtkeni sezimdi sanaǵa jeńdirip, únemi belgili bir shekarany saqtap, mejeli qalypta ómir súremiz. Al joǵaryda atap ótken qaharmandar barlyǵynan da bas tartty, olar úshin «shek» degen uǵym joq. «Láıli – Májnún» arqyly biz ózimizdiń osy oraıdaǵy túıip-bilgen sezimderimizdi qolymyzdan kelgenshe kórsetkimiz keldi. Sondyqtan da teatrǵa kelgen kórermen qoıylymdy kórip Mahabbat Qudaı syıǵa tartqan qasıet, tipti aýyr syn ekendigin uǵynsa deımin. Bul júkti árkim kótere almaıdy. Mahabbat – tragedııalyq sezim. Alaıda onyń adamǵa syılar jylýy men nury da sheksiz. Naǵyz mahabbat qurbandyq pen jankeshtilikti talap etedi.
– Al ózińizdiń ómirlik tájirıbeńizde dál Májnúndeı shynaıy sezim jolynda qurbandyqqa bara alatyn adamdardy keziktirip kórdińiz be?
– Joq, ondaı pendeni kezdestirmeppin. Sizdiń de jolyqtyrmaǵanyńyzǵa bás tige alamyn. О́ıtkeni búgingi zamanda adamnyń ómirdi qabyldaýy múldem bólek. Búgingi adamzat tym salqynqandy.
– Demek, bizdiń zamanda shynaıy, naǵyz mahabbat joq degen sóz be bul?
– Mahabbat zamanǵa baǵynbaıdy. Al adam boıyndaǵy men aıtyp otyrǵan «salqynqandylyq» jaıly XII ǵasyrda da tilge tıek etilip, hattarda jazylǵan edi. XIII ǵasyrdyń ózinde zaman ózgeriske ushyrap, jastar meıirimsiz bolyp bara jatqandyǵy týrasynda kóp aıtylǵan. Tipti Shekspır shyǵarmalarynda da qart keıipkerler ylǵı jastardy synǵa alady. Goldonıdi oqyp otyryp ta sol zaman jastarynyń tym ádepsiz bolyp ketkendigin ańǵaramyz. Demek, aldyńǵy býynnyń jastarǵa degen kóńiltolmaýshylyq sezimi qaı kezeńde de bolǵan. Ol qazir de bar. Sondyqtan biz bir-aq dúnıeni túsinýimiz kerek. Adamzat qaı zamanda ómir súrse de, júrek degenimiz júrek, emosııa degenimiz emosııa, mahabbat degenimiz mahabbat, jek kórý degenimiz jek kórý bolyp qala beredi. «Láıli – Májnúnde» men osyny jetkizgim keldi.
– Barzý myrza, áıtse de, drama zańdylyqtaryna negizdelmegen ádebı týyndy sahnada sizdiń rejısser retindegi bar múmkindigińizdi kórsetýge aıtarlyqtaı kedergisin tıgizdi dep oılamaısyz ba?
– Joq, bul pikirińizben kelise almaımyn. Árıne, bastapqyda azdap qınaldym. О́ıtkeni ózińiz biletindeı, dastannyń tili aýyr, kólemi de óte aýqymdy. Ony bir jarym saǵattyq qoıylymǵa aınaldyrý úshin biraz ter tógip, qınalýǵa týra keldi. 200 bettik shyǵarmany 15 betke deıin qysqarttyq. Túpnusqadaǵy biraz keıipkerden bas tartýǵa týra keldi. Sondaı kezde bir «Láıli – Májnúndi» qoıǵansha, Shekspırdiń 10 tragedııasyn sahnalaý áldeqaıda ońaı sekildi kórindi. Ony jasyrmaımyn. Biraq meni týyndynyń ózi, ondaǵy tazalyq, otbasylyq qundylyq máseleleri qyzyqtyrdy. Sondyqtan da bul qoıylymda kóbinese otbasy, mahabbat tóńireginde, ıaǵnı bas keıipkerlerdiń taǵdyryna qatysty dúnıeni kórsetýge bar kúshimizdi saldyq. Májnúnniń ata-anasy men ony qorshaǵan ortaǵa mán berdik. Meniń maqsatym – únemi avtorǵa úńilý, sebebi ol danyshpan, men danyshpan emespin. Sondyqtan oılar etalony men úshin árqashan avtor. Bilmeımin, uly Nızamıdiń týyndysynda aıtylǵan oıdyń myńnan bir bóligin kórermenime jetkize aldym ba, joq pa?!. Alaıda tyrysyp baqtym.
– Al rejısser retindegi ishki oıyńyzdy jetkize aldyńyz ba?
– Bilesiz be, mende spektakl arqyly arnaıy bir oıdy jetkizý sırek nárse. Árıne, saıası máni bar pesa qoıǵan kezderde toqeter oıyńnyń bolatyny ras. Al sezim jaıly spektaklderde meniń naqty kózdeıtin nysanam joq. Bul – meniń romanym, kúndeligim ispettes dúnıe. Rejısserlik sheshimderim arqyly oı tolǵap, ózimniń ishki tolǵamdarymmen bólisemin jáne «mynaý jón, al mynaý jónsiz» dep aıta almaımyn. О́ıtkeni men kórermenge durys jol nusqaıtyn Qudaı emespin, jer basyp júrgen qarapaıym kúnáhar pendeniń birimin. Sondyqtan da adamdarǵa moral oqyp, sahna arqyly pálsapa soqqandy unatpaımyn. Meniń qoıylymdarym – meniń áleýmetpen syrlasý sátterim.
– Biletinimizdeı, bul qazaq trýppasymen alǵashqy shyǵarmashylyq jumysyńyz emes. Sizge qazaq tildi qoıylymdar qandaı tájirıbe berdi?
– Ras, qazaq tilin jetik bilmeımin, biraq azdap túsinemin. Qazaq pen parsy tilderi aýyz eki tilde bir-birine uqsas. Kóp sózderdi aýdarmasyz-aq túsinýge bolady. Áıtse de kúrdeli lıngvıstıkalyq qoldanystarǵa kelgende biraz qınaldym. О́ıtkeni ár tildiń óz ereksheligi bar ǵoı. Tabıǵatyn tolyqtaı túsinbegendikten, ol jaýapkershilikti ártisterdiń ózine senip tapsyrdym. Al akterlik oıyndy olardyń ishki emosııasy, ún men mýzyka arqyly baqylap, syn-eskertpemdi qajet kezinde aıtyp, túsindirip otyrdym. Bul tusta qytaı, qyrǵyz, qazaq nemese taǵy basqa tildiń qoldanylyp jatqany mańyzdy emes. Júrek qashan da júrek. Tipti ártister ózge tilde sóılese de...
– Jańa qoıylymǵa akterlik quram qalaı tańdaldy?
– Akter tańdaýǵa kelgende arnaıy kastıng ótkizip, asa qatty qınaldym deı almaımyn. Bári sátimen sheshile ketti. Birde teatr foıesinde oılanyp júrip, qabyrǵada ilinip turǵan ártisterdiń portretterine kózim tústi. Fotosýretterge muqııat kóz toqtatyp, qarap shyqtym. Sóıtip rejısserlik oıymmen qabysqan akterlerdi bólektep tańdap alyp, áńgimege shaqyrdym. Túısigim aldamaǵan eken, fotoda jan jylýy sezilgen ártister júzbe-júz kóriskende de sol qalpynan tanǵan joq. Eki aıǵa jýyq birge jumys istedik. Kóńilim toldy. Olardyń barlyǵy da ǵajap!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
