Jasampaz qujat qýaty

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:42

AIShYQTY ATA ZAŃ – AZATTYQ AIǴAǴY

Ata Zańymyz bizdiń memleketimizdiń basty tólqujaty bolyp sanalady. Konstıtýsııa – araıly azatty­ǵy­myz­dyń aıǵaǵy, jarqyn bolasha­ǵy­myz­dyń bul­jymas baǵ­dary. Ol eldigi­miz­diń altyn arqaýy, to­laǵaı tabys­ta­ry­myz­dyń bastaý qaınary.

Nursultan NAZARBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:42

AIShYQTY ATA ZAŃ – AZATTYQ AIǴAǴY

Ata Zańymyz bizdiń memleketimizdiń basty tólqujaty bolyp sanalady. Konstıtýsııa – araıly azatty­ǵy­myz­dyń aıǵaǵy, jarqyn bolasha­ǵy­myz­dyń bul­jymas baǵ­dary. Ol eldigi­miz­diń altyn arqaýy, to­laǵaı tabys­ta­ry­myz­dyń bastaý qaınary.

Nursultan NAZARBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti.

* * *

JASAMPAZ QUJAT QÝATY

Respýblıkalyq referendýmda maquldanǵan, Qazaqstandy demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde bekitken Ata Zańymyz – Konstıtýsııanyń qoldanysqa engenine de, mine, 17 jyl tolyp otyr.

 Qoǵamdaǵy barlyq salanyń jar­qyn jańarýyna tikeleı áser etetin Ata Zańnyń qabyldanǵan kons­tı­týsııalyq modeli men zor áleýeti elimizdiń dáıekti jáne qar­qyndy da­mýynyń qýatty irgetasy jáne kepili bolyp tabylady.

Táýelsizdik jyldarynda eli­mizde adam quqyqtary men bos­tandyqtaryn qamtamasyz etý salasynda mańyzdy qadamdar jasalyp, aıtarlyqtaı ná­tıje­lerge qol jetkizildi. Jáne osy jyl­dardyń ishinde Konstıtýsııa pro­kýratýranyń memlekettik organdar júıesindegi orny men rólin naqtyly anyqtap berdi.

Egemen Qazaqstannyń proký­ratýrasynyń qurylý tarıhyna Qa­aqstan Respýblıkasy Joǵary Ke­ńesiniń 1992 jylǵy 17 qań­tardaǵy qaýlysymen bekitilgen  «Qazaqstan Respýblıkasynyń pro­­kýratýrasy týraly» Zańnyń kúshine enýi bastaý salǵan bolatyn. Osy zań arqyly prokýratýra zańdardyń oryndalýyna jo­ǵary dárejedegi qadaǵalaýdy júzege asyratyn memlekettik organ márte­besine ıe bolǵan edi. Osylaısha 1994 jyly Quqyqtyq reformanyń mem­lekettik baǵdar­lamasynda kórinis tap­qan prokýratýra organdaryn refor­malaý­dyń negizgi qaǵıdalary 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııada tú­begeıli bekitildi.

О́z ókilettikterin Konstıtýsııa men respýblıka zańdaryna sáıkes iske asyratyn prokýratýra birtutas memle­kettik bıliktiń barlyq tarmaqtarymen kelise ju­mys jasaı otyryp, olarǵa qu­­qyqtyq ádistermen yqpal etedi jáne memlekettik tártiptiń qatań saqtalýyn qadaǵalaıdy. Mundaı jaýapty mindet barlyq proký­rorlarǵa quqyq pen Konstı­tý­sııanyń ústemdigin qamtamasyz etý, azamattardyń konst­ı­týsııa­lyq quqyqtary men bostan­dyqtaryn jáne memlekettiń múd­delerin qorǵaý turǵysynan ma­ńyzdy tapsyrmalardy júkteı­tindigi anyq.

Osy maqsatta aǵymdaǵy jyl­dyń tek birinshi jartyjyl­dy­ǵynyń ózinde áleýmettik-eko­no­mıkalyq salada prokýrorlyq qa­daǵalaý aktileri boıynsha  400 myń­nan astam azamattyń kons­tıtýsııalyq quqyqtarynyń qor­ǵalǵandyǵyn tilge tıek etýge bolady. Elbasy jarııa etken «Qa­zaqstandy áleýmettik jańǵyrtý: Jalpyǵa Birdeı Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde prokýrorlar 100 myńnan astam eńbek­ker­lerdiń quqyqtaryna arasha túsip, olardyń 6 mlrd. teńgeni qu­raı­tyn jalaqylaryn óndirip berdi. 6500-den astam kásipker­lerdiń quqyqtary qorǵaldy.

Úkimet jasaǵan kóptegen zań jáne normatıvtik aktilerdiń jobalary Bas prokýratýrada ke­lisýden ótedi. Bul rette, jobany jasaýshy memlekettik organdar prokýratýranyń eskertpele­riniń basym bóligin nazarǵa alyp oty­ratyndyǵyn da aıtqan lázim.

Parlamentpen jáne Parlament depýtattarymen syndarly ózara bir­lesip jumys isteý de júıeli jolǵa qoıylǵan.

Konstıtýsııalyq is júrgizýdiń  tu­raqty qatysýshysy bolyp tabylatyn Bas prokýratýranyń ja­saǵan qory­tyndylary zańnama­lyq aktini qaraý, túsindirý boıynsha Konstıtýsııalyq Keńestiń qaýlylaryn shyǵarý kezinde kó­bine eskerilip otyrady.

Aǵymdaǵy jyly Premer-Mınıs­trdiń Konstıtýsııanyń bir­­­qatar bap­tarynyń normalaryn konstıtýsııalyq merzimderdi esepteý máselelesi boıynsha resmı túsindirý týraly saýalyn qa­ras­tyrǵan kezde Bas proký­ra­týranyń tikeleı qatysýymen adamdy «us­taý» uǵymy zań­na­ma­lyq turǵydan aıqyndalyp be­ril­di. Azamattary­myz­dyń kons­­tı­tý­sııalyq quqyq­tarynyń qor­ǵa­lýy­­na eleýli ról atqaratyn dál osy uǵym Elba­synyń Qa­zaqstan halqyna qańtar aıyn­da­ǵy Joldaýyn iske asyrý sheńbe­rinde Bas prokýratýra ázir­lep jatqan jańa Qylmystyq is júrgizý jáne Qyl­mystyq kodeksterde bekitiletin bolady.

Atalǵan jobalarda aıyptaý qory­tyndysyn jasaý ókilettigin proký­rorǵa bere otyryp, sotqa deıingi tekserýden, qylmystyq isti qozǵaý uǵy­mynan, aıyp ta­ǵýdan bas tartý sııaqty qyl­mystyq proseste kepildikterdi kúsheıte túsýge baǵyttalǵan normalar kórinis tapty.

Qylmystyq proseske kináni moıyndaý týraly mámile en­gizilýde, son­daı-aq sottardyń isti qosymsha tergeýge qaıtarý ınstıtýty qylmystyq prosesten alynyp tastalady.

Osy usynystardy iske asyrý qylmystyq prosesti túbegeıli túrde qaıta qurýǵa, onyń jedel bolýyna, sondaı-aq sot tóre­liginiń irgeli ne­gizderin buzbaı, is júrgizýdiń qajetsiz satylaryn alyp tastaýǵa yqpal etedi. Sonymen birge, osy túzetýlerdi qa­byldaý azamattardyń konstıtý­sııalyq quqyqtarynyń qorǵalýyna zor ke­pildik beredi.

О́ziniń konstıtýsııalyq maq­satyn negizge ala otyryp, prokýratýra organdary qylmystyq proseste azamat­tardyń kons­tı­týsııalyq quqyqtary men bos­tandyqtarynyń saqtalýyn qa­daǵalaý nysandary men ádisterin jetildirýge, ruqsat etilmegen tergeý men anyqtaý ádisterin qoldanýdyń árbir faktisine den qoıýǵa turaqty kóńil bólip otyrady. Kezekshi prokýrorlar ıns­tıtýtynyń engizilýi men elek­trondy  qadaǵalaý júıesiniń iske qosylýy aǵymdaǵy jyly qyz­mettik oryndarda zańsyz ustal­ǵan azamattar sanynyń 16 paıyz­ǵa  tómendeýine áser etti.

Kez kelgen quqyq qorǵaý organdary sııaqty, quqyq buzý­shyly­q­tyń aldyn alý men oǵan  jol bermeý sharalary prokýratýra úshin de basym mindet bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty, qylmystyń aldyn alý maqsa­tyn­daǵy úıles­tirý fýnksııasynyń tıimdiligin arttyrý sharalary qabyldanýda. Quqyq qorǵaý organdary ózara birlese otyryp uıymdasqan qyl­mysqa, sybaılas jem­qorlyqqa qar­sy kúreske baǵyttalǵan is-sharalardy júze­ge asyrýda.

Prokýrorlardyń qylmysqa qarsy kúres júrgizýi men azamat­tardyń konstıtýsııalyq quqyq­taryn qyl­mystyq proseste qor­ǵaý máselesi boıynsha qyl­mys­tyq qýdalaý organdarymen bir­lesip qabyldaǵan sharala­rynyń arqasynda azamattardan túsken jasalǵan qylmystar týraly barlyq shaǵymdary men aryzdaryn tirkeýge qol jetti.  Osy arqyly qylmystyń aldyn alý jáne oǵan qarsy turý jóninde keshendi sharalar ázirleý úshin elimizdegi qylmystyq ahýaldy anyq­taý múmkin bolady.

Sotta memlekettiń múddesin qorǵaý sııaqty konstıtýsııalyq fýnksııany iske asyrý maqsa­tyn­da prokýror­lardyń aldynda ne­gizgi basymdyqtar retinde mem­lekettik aıyptaýdy qol­daný sapasyn arttyrý, azamattardyń qu­qyqtaryn, sondaı-aq qoǵamdyq jáne memlekettik múddelerdi, eldiń eko­nomıkalyq qaýipsizdigin  qorǵaý aı­qyndalǵan.

Búgingi tańda qoǵamda úlken pikirtalas týdyrǵan qylmystyq ister boıynsha tergeý jáne oǵan sotta memlekettik aıyp taǵý jumystary oı­daǵydaı máresine jetkizildi. Jańa­ózende bolǵan oqıǵalar, sondaı-aq Aqtóbe, Aty­raý jáne Taraz qalala­rynda oryn alǵan terrorızm men dinı ekstremızm aktileri boıynsha sot isin júrgizý aıaqtaldy. Júıe quraýshy bankterdiń aktıvterin zańsyz shyǵarý derekteri boıynsha kináli adamdar sottaldy. Sonymen birge asa iri mól­sherde paraqorlyq týraly ister boıynsha úkimder shyǵaryldy.

Jalpy, prokýratýra óziniń kon­stıtýsııalyq mańyzyn tereń sezine otyryp, bar kúshin eli­miz­de zańdylyq kepildikterin qam­tamasyz etýge, jeke adam men qo­ǵamnyń quqyqtaryn senimdi qor­­ǵaýǵa jumsaıtynyn atap ótkim keledi. Prokýratýra organdary Konstıtýsııanyń saltanat qurýy men ústem bolýyna, onyń sheksiz áleýe­tiniń barynsha ashylýyna jáne qu­qyqtyq memleket mura­tyna jetýge bar kúsh-jigerin jum­­saıtyn bolady.

Ashat DAÝYLBAEV,

Bas prokýror.