Joǵalmaıtyn izder

Juma, 20 shilde 2012 7:32

Jalpy biz qyzyq halyqpyz. Keıde joqtan bar jasap, dabyraıtyp jiberemiz, keıde sol bardy elemeı, umyta salamyz. Áıtpese, belgili jýrnalıst Ábdibek Nurmaǵambetovti umytpaýymyz-aq kerek edi. Byltyr onyń týǵanyna 100 jyl toldy. Jýrnalıst qaýymy da, týǵan jeri de elegen joq. Al onyń týǵan jerine jasaǵan jaqsylyǵy umytylmastaı edi. Ol jaıynda sózimniń aıaǵynda toqtalamyn.

Juma, 20 shilde 2012 7:32

Jalpy biz qyzyq halyqpyz. Keıde joqtan bar jasap, dabyraıtyp jiberemiz, keıde sol bardy elemeı, umyta salamyz. Áıtpese, belgili jýrnalıst Ábdibek Nurmaǵambetovti umytpaýymyz-aq kerek edi. Byltyr onyń týǵanyna 100 jyl toldy. Jýrnalıst qaýymy da, týǵan jeri de elegen joq. Al onyń týǵan jerine jasaǵan jaqsylyǵy umytylmastaı edi. Ol jaıynda sózimniń aıaǵynda toqtalamyn.

Ábdibek aǵamyz jýrnalıstik joldy erte bastady. Sonaý qa­si­retti asharshylyqtan el eń­se­sin ázer kótergen 1933 jyly bastaýysh mektepte muǵalim bolyp júrgen bozbala aýdandyq gazetke jaýapty hatshylyqqa tar­tyldy. Sodan 30-shy jyl­dar­dyń aıaǵynda Qostanaı ob­lystyq «Bolshevıktik jol» gazetinde bólim meńgerýshisi bolyp júrgen jerinen áskerge alyndy.
Biraz ýaqyt aıaǵyna kerzi etik kıip, qolyna qarý ustap, alǵy shepte qyzmet atqardy. So­nan keıin onyń jýrnalıstik qabileti baıqalǵan soń, maı­dan­dyq gazetke jiberildi. Ábekeń sol soǵysta, basqalardaı al­ǵash­qy kúnnen bastap, sońǵy kú­nine deıin emes-aý, áskerge so­ǵys bastalardan eki jyl buryn baryp, soǵys bitken soń taǵy bir jyldaı boldy.
Ol kezde áskerde bolǵan adamǵa qurmet te úlken, senim de zor. Ábekeń birden respýb­lı­kanyń bas gazeti «Sosıalıstik Qazaqstan» redaksııasyna ornalasyp, onda keıin zeınetker­lik­ke shyqqansha, 30 jyldaı qyz­met istedi. Alǵashynda jaı qyz­metker bolsa, keıin uzaq jyldar bólimderdi basqardy. Qur­met­ke bólendi. Ol kezde kóp adam­­nyń qoly jete bermeıtin «Qazaqstan Respýblıkasyna eń­bek sińirgen mádenıet qyzmet­keri» ataǵyna ıe bolyp, res­pýb­lıkalyq dáre­je­degi zeınetker atandy.
Árıne, onyń jýrnalıstik qyzmetin, jazǵandaryn onymen birge istegender menen jaq­syraq biledi. Sol bilgenderin jurtqa aıtyp jatsa, jón-aq. Al men syrt kóz adammyn, ol kisimen gazetke jazǵandary ar­qy­ly tanysqan janmyn. Sonyń ózinde osy bir azamat-jýrna­lıs­ti umyttyrmaıtyndaı bir-eki jaǵdaıǵa kezikkenim bar. Sony aıtýdy ózime paryz sanaımyn.
Ábekeńniń maqalalaryn sonaý HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda mektepte oqyp júrgen kezimde Qostanaı oblystyq «Bolshevıktik jol» gazetinen, Uly Otan soǵysy jeńispen aıaq­tal­ǵannan keıingi jyldarda «Sosıalıstik Qazaqstannan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») oqyp, onymen tanys-beıtanys bo­lyp alǵan edik. 1950 jyldyń bas kezinde Amangeldi aýdandyq «Sosıalıstik sharýa» gazeti redaksııasynda jaýapty hatshy­lyq qyzmet atqaryp júrgen kezimde meni oblystyq gazettiń redaktory Saparjan Haıdarov aýpartkomnyń birinshi hatshysy Túsiphan Bodambaevtan surap aldy da, Amangeldi, Torǵaı  jáne Semıozer aýdandaryna men­shikti tilshilikke taǵaıyn­dady.
Alǵashqy issaparym kórshi­les Torǵaı aýdanymen tanysýdan bas­taldy. Aýdandyq «So­sıa­lıstik aýyl» gazetiniń redaksııasynda redaktor Sapar­ǵalıeva Taıfamen áńgimelesip otyr­ǵanymda, sol kúnderi «So­sıalıstik Qazaq­standa» jarııa­lanǵan Ábekeńniń bir maqalasy kózge ottaı basylyp, budan ál­deneshe jyl buryn onyń «So­sıalıstik aýylda» ja­rııalanǵan «Qarsaqbaev, Doǵalov qazaq­sha­ny qoıǵan doǵaryp» degen ótkir syn maqalasy shý týdyrǵanyn eske túsirdi. Ana tilimizdiń shyn maǵynasyndaǵy memlekettik til mártebesin alyp, qoǵamdyq ómir­diń barlyq salalarynda mindetti túrde jappaı qoldanylýyn qam­tamasyz etý úshin tabandy kúres júrgizip jatqan búgingi tańda Ábekeńniń sol maqalasy osy aı­qas­tyń bas­tamasyndaı kórinedi de turady.
Ana tilimizdiń kúndelikti ómi­rinde durys qoldanylýy, zamana talabyna saı damýy bılik bas­pal­daqtarynyń tıisti satylarynda turǵan azamattardyń ynta-jigerine, janashyrlyǵyna baılanysty ekeni daý týǵyzbasa kerek. Joǵaryda aıtylǵan eki kisiniń birinshisi aýdandyq tuty­ný­shylar odaǵyn basqaratyn da, ekinshisi taǵy bir mekemeniń tizgi­nin ustaýshy edi. Ekeýi de Ábe­keńe qarsy óre túregelip, syndy joqqa shyǵarýǵa jan sala kirisip ketti. Biraq aýdandyq partııa komıteti gazetti qoldady. Kiná­lilerge laıyqty ákimshilik jaza tarttyrdy. Bul búgingi basshy ataýlyǵa sabaq bolarlyq jáıt.
Uly aǵartýshy Ybyraı Al­tyn­sarınnyń qazaq hrestomatııa­syndaǵy ulaǵatty áńgimelerdiń biri «Qypshaq Seıitqul» dep ata­latyndyǵy belgili. Ol keshegi keńes zamanynda mektep oqýlyq­taryna engizilip, jalpaq jurtqa keń tarap ketti. Bir ókinishtisi qypshaq Seıitqul dúnıeden oz­ǵan­nan keıin, uzyn aqqan Torǵaı­dyń sol jaǵalaýyndaǵy Úrpek degen jerden bastaý alatyn Qabyrǵa ózeniniń bes qypshaqtyń biri – torylar mekendegen tusyn­daǵy oń jaǵalaýdy jaıqaltyp turǵan bıdaı, tary, júgeri da­qyldary birte-birte seldirep, ónimdiligi azaıa berdi. Kóp uzamaı burynǵy eginshiler jan-jaqqa kóship ketti de, bir kezde halyqty toıyndyrǵan qunarly topy­raqty qýraı basty.
20-shy jyldardyń sońyna taman jıi qaıtalanǵan jańbyrsyz jazdar men úlkendi-kishili soǵys­tar eldi qaıta-qaıta kúızeliske ushyratty. 30-shy jyldardyń basynda osyndaǵy Nurmannyń Aısasy degen azamat eldiń basty-basty adamdaryn jınap alyp, keshegi Seıitqul babasy­nyń bastaǵan isin qaıta jań­ǵyr­typ, tolassyz aǵyp jatqan mol sýdy tıisinshe paıdalanyp, egin salýdy qolǵa alýǵa sha­qy­ra­dy. Ol úshin Qa­byr­ǵa ózenine úlken bóget salý kerek bolady. Bul usynysty alys-jaqyn aǵaıyndar qoldaı­dy da iske kirisip ketedi. Onyń salynýyn da erekshe ınjener­lik qu­ry­lys dep aıtýǵa ábden bolady. Aldymen úı-úıdi ja­ǵalap júrip, qap jınaǵan. Ol az bolǵandyqtan alys-jaqyn aýyl­darǵa, aýdan or­talyǵyna arnaıy adamdar jibe­rip, kóptegen qap­shyq sattyryp aldyrǵan. Olardy topyraqpen nyǵarylaı toltyryp, sý keler jaq betine tastaǵan. Osylaı ózenniń tú­binen bastap, birimen birin ty­ǵyz qalastyra salyp shyqqanda, orta tusy úshkúl eki qanatyn keń jaıyp jatqan Albarbóget paıda bolǵan. Ke­le­si kóktemde ekpindeı kelgen mol sý albarlanyp turǵan sol bó­get­ke soǵylǵan da eki jaǵalaýǵa jaıyla jónelgen.
Jerlesteri sonyń aldyn­da­ǵy kúzde Aısanyń jón-joba kórse­týi­men uzyn-uzyn aryqtar qazyp, olardyń boıyn qýalaı jer jyrtyp, keler kóktemde sýarmaly egin salýǵa daıyndap qoıǵan bolatyn. Qar ketip, kún­niń kózi jer betine mol nuryn tókken kezde, atshap atyzdar qazý qyzý qolǵa alyndy. Jaz kúshine kire jańaǵy jerlerde tary, bıdaı jer betin qul­pyr­typ turdy. Aısanyń qýany­shyn­da shek joq. Ol eginshilerin aralap, qudaı jarylqady, eńbegiń jandy dep alǵysyn jaýdyryp júrdi.
Jaz ortasy aýa ash-aryq eginshiler shala pisken bıdaı, taryny ata bastan qyrqyp alyp, júregin jalǵady. Kúzdi kúni jarlanyp, terbelip turǵan egindi oryp alyp, qabyn da, qambasyn da daqylǵa toltyryp, bul mańdaǵy aǵaıyndar yryz­dyq­qa qarq bolyp qaldy. Budan birer jyl buryn nápaqa izdep, bet aýǵan jaqqa qańǵyp ketkender qaıta orala bastady. Kúni keshe asharshylyq azabyn tart­qan aýyldyń bet-beınesi ózge­rip sala berdi. Aısa bas aryqty burynǵydan da uzartyp, tyń jerlerdi jyrtyp, jańa atshap, atyzdar soqtyrýdy qolǵa aldy. Muny kórgen jaqyn mańdaǵy aýyl turǵyndary Aısaǵa kelip, qolǵabys tıgizgisi keletin nıet­terin bildirip jatty. Qypshaq Seıitquldyń murageri bular­dyń eshqaısysynyń betinen qaqpaı, qanatynyń astyna aldy. Jaqsy bastama, jaqsy ná­tıjeleri jurt aýzyna iligip, Torǵaı óńirine tarap jatty.
Osynsha jaqsy bastamanyń arty Aısaǵa jamandyq bolyp jabysyp, jaýapqa tarttyrady dep kim oılaǵan. 1937 jyly álde bireýlerdiń naqaq jalasy jabylǵan Nurmannyń Aısasy «halyq jaýy» atanyp, 10 jyl­ǵa ıtjekkenge aıdalyp kete bardy. Esil er sodan qaıtyp elge oralǵan joq. Týǵan jerden topyraq buıyrmaı, súıegi sol jaqta qalyp qoıdy.
Oqymaǵan ınjener esebinde Qabyrǵa ózenine tamasha bóget saldyryp, mol sýdy keń dalaǵa jaıyp jiberip, mektep kórme­gen agronom atanyp, sol óńirge jaıqaltyp egin ósirgen, ash-aryqtardy toıyndyryp, ba­qýat­ty kún keshýine qolaıly jaǵdaı jasaǵan sol Aısanyń erlik eńbegi Ábdibek Nurmaǵam­betovtiń baspasóz betinde ja­rııalanǵan maqalalary arqyly jalpaq jurtqa belgili boldy. Keıinirek Ábekeń «Albarbó­get» degen kitap ta jazdy. Aýyldas aǵaıyndary Aısaǵa eskertkish belgi ornatty. О́zi saldyrǵan tamasha bóget qazir «Aısanyń Albarbógeti» dep atalady. Ol osylaı búgingi jáne keler urpaqtarmen birge ómir súrýde.
Itjekkenge ketken Aısany elge qaıta oraltqan Ábdibek aǵa­myzǵa rahmet deımiz-aý. Bir­aq «qurǵaq qasyq aýyz jyrtady» degen bar. Aıtarlyqtaı ózi­niń de eńbegi jeterlik Ábe­keńdeı aǵamyzǵa da jerlesteri qurmet kórsetip, aýyldarynda kóshege atyn berip jatsa, káni!
Sapabek ÁSIPULY,
jazýshy, ǵalym.
Almaty.