Umytylmas sátter
Sársenbi, 1 tamyz 2012 7:30
Astana turǵyny, zeınetker Orazbek Aımaquly ózi asa qadirlep ótken Ázilhan Nurshaıyqovpen alǵashynda telefon arqyly sálemdesip, kitaptaryn suraı júrip tanysyp, keıin etene aralasyp ketken zııalylar sanatynan.
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 90 jyldyq toıyna (jeltoqsan, 2009 j.) Astanaǵa kelgen Ázaǵańa shańyraǵyn kórsetip, dám tatqyzǵan ol – jazýshynyń ystyq iltıpatyna bólengen jan.
Tómende keýdesi syrǵa toly Orazbek Aımaqulynyń Ázaǵań týraly júrekjardy áńgimesin oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz.
Sársenbi, 1 tamyz 2012 7:30
Astana turǵyny, zeınetker Orazbek Aımaquly ózi asa qadirlep ótken Ázilhan Nurshaıyqovpen alǵashynda telefon arqyly sálemdesip, kitaptaryn suraı júrip tanysyp, keıin etene aralasyp ketken zııalylar sanatynan.
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 90 jyldyq toıyna (jeltoqsan, 2009 j.) Astanaǵa kelgen Ázaǵańa shańyraǵyn kórsetip, dám tatqyzǵan ol – jazýshynyń ystyq iltıpatyna bólengen jan.
Tómende keýdesi syrǵa toly Orazbek Aımaqulynyń Ázaǵań týraly júrekjardy áńgimesin oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz.
– Taǵdyryńa tańbaly iz tastap, kúnde ózińmen kóleńkeńdeı erip júretin erekshe bir jaratylysty pende bolady eken-aý! Sonyń biregeıi Ázilhan aǵam desem, artyq aıtpaspyn. Aldymen ol kisi jazǵan kitaptarymen júregimizdi jaýlady. Sosyn birte-birte alystaǵy týǵan baýyrymyzdaı esimizden shyqpaıtyn boldy. Kúlsek te, kúńirensek te qasymyzdan tabyla qoıatyn janashyrymyzǵa aınalyp ketken. Mahabbattyń óksiginen ah urǵandar ońǵa burylatyn túzý jol izdep «Mahabbat, qyzyq mol jyldarǵa» júgingenin kórdik. Al batyrlyq pen ezdik, otansúıgishtik pen rýshyldyq taıtalasynda dúdámal kúı keshkender kúná men kúnáharlyǵynan arylý úshin «Aqıqat pen ańyzǵa» tabynatynyn baıqaıtynbyz. Al jalpy, keıbir dúnıeaýı máseleler qos ókpeden qysqanda jazýshynyń kez kelgen shyǵarmalary temirqazyqtaı adastyrmas jol silteıtin. Bul shyndyq. Barsha oqyrmannyń basynan ótken jaǵdaı. Osydan túıerimiz – jazýshynyń kórkemsózben kestelep ketken týyndylary ár adamdy ımandylyq jolyna jyǵatyn jalyndy Quran sózindeı ár men álge qaınap turatyn ystyq jigerli ýaǵyzdaı janǵa jaqyn ekenine kózimiz áldeqashan jetken. Qysqasy, Ázaǵań jazdy ma, janyn jep jazady, sondyqtan da ár júrekke jetip jatady. Soǵan kóppen birge meniń de kózim áldeqashan jetken.
Sondaı sóz nári qýatty, ár tirkesi ýytty, aıtpaǵy pármendi, shyǵarmasynyń ózegi shynaıylyqtan órilgen kesek bitimdi daryn ıesimen qalaı júregim daýalap tanysyp qalǵanyma áli kúnge deıin ózim tańmyn. Iá, qalaı bolyp edi, ózi?..
Torǵaı oblysy tarap, bul ólkeden bereke ketińkiregen 1990 jyldardyń aıaq kezi edi. Múmkindigi barlar irgemizge jańadan qonystanyp jatqan elimiz astanasyna údere kóshe bastady. Solardyń sapynda meniń otbasym da elordaǵa kelip qonystandy. Jańa jerde turmysqa qolaılylyq alǵashynda aýyrlaý boldy. Bárine tózdik. Keıin balalarym birte-birte qyzmetterin ońdap alǵan soń anasy ekeýmizge qarqaradaı úı salyp berdi. Qazir sonda kelin-balalarymyzdyń aıaly alaqanyn sezinip turyp jatyrmyz. Jubaıym «Aı-apa» qajy Amantaı ekeýmiz tórt bala ósirip, olardan kórgen on bir nemeremizdiń qyzyǵyna bólenýdemiz. Ata-áje baqyty degeniń osy shyǵar dep oılaımyz. Shúkir, táýbá!
Astana turǵyny retinde (ózim 1937 jyldyń 20 qarashasynda Qostanaı oblysy, Jangeldın aýdanynyń qazirgi Shegen aýylynda dúnıege kelgenmin) qarttyqtyń basymyzǵa buıyrǵan baqytyn azdy-kópti kórip jatqan jaıymyz bar. Negizinen, ómirdiń rýhanı jaǵyna basa kóńil bólemiz. Imandylyq jolyn ustandyq, zaıybym qajy atandy. El tynyshtyǵyn tilep, urpaqtar berekesin uıytýǵa úles qosyp, jastardy ımandylyq jolyna úndep degendeı, maǵynaly ǵumyr keshýdemiz. 2011 jyly jubaıymnyń ákesi Imanbek Tóleýbaıulynyń Orlov oblysyndaǵy Nıkolskıı selosyndaǵy soǵysta qurban bolǵandarǵa qoıylǵan memorıaldyq taqtaǵa esimi jazylýy – ómirimizdegi eleýli oqıǵa bolyp qaldy. Keıin basyna baryp, quran baǵyshtadyq.
Soǵysta sheıit bolǵan ár jaýynger qandaı dańq, qurmetke de laıyq qoı. Osy mysaldy keltirip jatýymnyń da bir sebebi bar. Ázilhan aǵamyzdyń «Aqıqat pen ańyz» roman-dıalogyn oqyp ósken urpaqpyz ǵoı, soǵys qurbandarynyń erligin árdaıym nasıhattap júrýge daǵdylanyp alǵanbyz.
О́zimniń ákem Aımaq ta otan úshin aıqasyp, ómirin qıǵan jaýynger edi. Ákemniń beıbit zamandaǵy eńbegi týraly Qazaqstannyń halyq jazýshysy, aqıyq aqyn Ǵafý Qaıyrbekov «Jelqaıyq» degen kitabynda mynadaı óleń shýmaqtarymen dáriptep jazǵan eken:
Býsanyp omyraýy jatyr aımaq,
Tilingen taram-taram baýyrdaı-aq.
Bolashaq mol eginniń qamyn oılap,
Basqarǵan barlyq isti batyr Aımaq.
El úshin tókken ter osylaısha umytylmaıdy eken. Sol ákemizdiń jesiri Kámpıt anamyz 37 jasynda 5 balamen qalypty-aý! Sonda balalarynyń aldy 13 jasta, sońy 1 jasta eken. Bárimizdi jetkizip edi, qaıran anashym! Jeti jasymnan ájem Ulbosynnyń eteginen ustap, aýyldaǵy atalarymyz Alpysbaı, Baımaǵambet úılerinde kolhoz jumysyna aralastym. Shóp jınaý, masaq terý, qora tazartý, tól, buzaý baǵý sekildi, t.b. jumystarǵa jegildik.
Osyndaı qıyn taǵdyrly kezeń bir bizdiń basymyzdan ǵana ótpegenin sezinemiz. Ázaǵańnyń kitaptaryn oqyp otyrǵanda, qanshama otbasynyń qýanyshy men azabyn, taqsyreti men taýqymetin baıqaýǵa bolady. Solardan sabaq alamyz, saralaımyz, túsinemiz, keń óriske qanat qaǵamyz. Mine, kitap taǵylymy, qudireti. Sol sebepti de Ázaǵańnyń ár shyǵarmasy bizder úshin ómirdiń túzý jolyn kórsetetin shamshyraq sekildi ǵoı.
Jazýshynyń keıingi shyǵarmalary qolyma birden túse qoımaǵandyqtan astanalyq jornalshy inilerimniń kómegimen keıbir kitaptaryn oqyp shyǵýǵa surap alatynmyn. Mysaly, «О́mir órnekteriniń» alǵashqy kitaby degendeı. Bir joly Ázaǵańnyń Almatydaǵy úı telefony qolyma tıip, qońyraý shaldym. Arǵy jaqtaǵy jumsaq úni ón boıymdy dir etkizdi. Amandyq-saýlyqtan soń erkindikke basyp, ótinishimdi aıta bastadym. «Máńgilik mahabbat jyry» kitabyn qalaı satyp alýǵa bolatynyn, eger sáti túsip Almatyǵa bara qalsam, úıine soǵýǵa ruqsat surap, báıek bolyp jatyrmyn. «Kelseńiz, sondaı qýanyp qalar edim», dedi Ázaǵań birden ashyq qabaq tanytyp.
2009 jyldyń 27 shildesinde Almatyǵa ádeıi atbasyn tirep, Ázilhan aǵanyń úıine bardyq. Qasymda zaıybym da bar. Halıma apamyzdyń ómirden ótkenine kóńil aıttyq. Basyna baryp, quran baǵyshtadyq. Sol joly qolyma túsire almaı júrgen «Máńgilik mahabbat jyry» kitabyna Ázaǵań mynadaı qoltańba jazyp berip edi. «Qymbatty baýyrlarym Aıym-Amantaı qajy men Orazbek (Oreke) aqsaqal! Sizderdiń sonaý Astanadan kelip, osy kitaptyń keıipkeri Halıma apalaryńyzdyń basyna baryp qaıtqandaryńyzǵa shyn júrekten rızamyn. Sizderdiń qatar ushqan qos aqqýdaı bolyp, ómir aıdynynda uzaq samǵaýlaryńyzǵa tilektespin. Qoly. 27.07.2009 j.»
Osy jeke tanystyqtan soń Ázaǵańmen únemi telefon arqyly tildesip turatyn boldyq. Burynǵydaı júreksinip emes, erkin, aǵa-inideı emen-jarqyn sóılesetin kúıge endik.
Sáti túseıin dese aıaq astynan eken. Astanaǵa kelip-ketip júrgen Ázaǵańa dastarqanymnan bir dám tattyrý edi, oıym ońynan shyqqany. 2009 jylǵy jeltoqsannyń sońyna taman respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 90 jyldyq toıy keńinen atalyp ótip jatty. Sol merekelik jıynǵa Almatydan Ázaǵań da kelip, bıik minberden sóz sóılep, ózi buryn qyzmet istegen basylymnyń mereıin tipten asqaqtatyp jibergen edi. Jalyndy sózin keıin aǵa gazettiń óz betinen oqyp razy bolystyq.
Merekelik aptyǵys sál saıabyrsydy-aý degen tusta Ázaǵańa qasynda júrgen jerles inim arqyly sálemimdi jetkizip, úıden dám tatýǵa usynys tastadym. Men sekildi shańyraǵyna shaqyrýshylardyń kóptigine qaramastan Ázaǵań retin taýyp, otbasymmen etene tanysqan edi.
Sol bir qýanyshty kúnder esimizden keter me? Ulyqty áńgime aıtty. Ázili de shash-etekten eken. Kelinderimniń án salǵanyna, nemerelerimniń taqpaq aıtqanyna balasha máz boldy. Zaıybymnyń mártebesin ósirip, áıel zatyna qatysty taǵylymdy sózder aıtqanyn qalaı umytamyz? Umytylmaıdy, eshqashan.
Shalqyma batasyn berip, barshamyzdy shattandyryp attanǵan Ázaǵańnyń ıyǵyna shapan jaýyp, qurmettep shyǵaryp salǵan sátterimdi oılasam, kúni búginge deıin boıymdy erekshe jylylyq, shýaqty nur bılep ala jóneledi. Ol – Ázaǵańdaı darqan da daryndy, adamgershiligi mol asyl aǵanyń ystyq meıirimi ekenin túsinemin, árıne.
Ázaǵań dúnıeden ótken jeti kúnnen soń (19.02.2011 j.), kózimniń jasy sorǵalap otyryp, dápterime mynadaı júrek, ımandylyq sózderin jazyp qoıyp edim. Jan aǵanyń rýhyna arnalǵan sol kóńilimdi túgelimen keltirýdi jón sanadym: «Bısmıllahır – rahmanır – rahım! Ardaqty Ázaǵa rýhyna taǵzym! Mine, kózdi ashyp-jumǵansha 7 kún ótipti, 7 sany qasıetti: «Álemniń 7 ǵajaıyby», «Aq sáýleniń 7 túsi – spektr», «7 túrli dybys – nota» t.t. О́zińiz jyrǵa qosqan «Aq kúmbez» máńgilik ornyńyz bolyp «Qozy Kórpesh – Baıan sulýdaı» Halıma apamyzdyń janyna jaıǵastyńyz. Topyraǵyńyz torqa, janyńyz jumaqta bolǵaı! Qosh, ardaqty Ázaǵa!
«Máńgilik mahabbat jyry» kitabyndaǵy «Saǵynysh sazdary» aq óleńi esime oralady:
Aq kúmbez-aý, aq kúmbez!
Alystan saǵan qaraımyn.
Seni ózimniń máńgilik
Mekenime sanaımyn!
Aq kúmbezdiń ishinde,
Meniń asyl jarym bar!
Meniń jalǵyz janym da,
Sol kúmbezge tyǵylar!
Aq kúmbez-aý, aq kúmbez!
Kóńilge oı salasyń,
Halımanyń qasyna
Meni qashan alasyń?!
Alataýdyń tastaryn,
Jastyq etip basyma,
Men de bir kún jantaıyp,
Jaıǵasarmyn qasyńa.
Aq kúmbez-aý, aq kúmbez!
Men de saǵan baramyn.
Sodan keıin ún-túnsiz,
Máńgilikke qalamyn!
Keńsaı barsań – bıikte,
Aq shaǵala kúmbez bar.
Soǵan qaraı bir ret,
Kózińdi sal, urpaqtar!!!
54 jyl otasqan jan jaryńyz Halıma apamyzdyń esimin «alashqa» jaıdyńyz. Keshegi «Azıada Alaýyn» joǵary ustap, halyq sherýiniń aldynda bolǵanyńyzdy umytýǵa bola ma? Beıne bir «Mahabbat shyraǵyn» Aq kúmbezdiń ústine máńgilik jaǵýǵa asyqqandaı!
Balalaryńyzǵa, nemere-shóberelerińizge amandyq tileımin. Baq qonyp, Qydyr darysyn! Alladan nur!».
…Ázaǵań – qazaqtyń ımandy bir asyl perzenti bolyp máńgilikke halyq jadynda qala beretinine senemiz! Áýmın!
Jazyp alǵan Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
Astana.
