Meniń Erekem

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:16

Bala kezde kisini bylaı ata dep jón silteıtin jannyń joqtyǵynan ba (ákem, úsh birdeı nemere aǵam soǵysqa ketken, sheshem ólgen, asyraýshymyz – ákemniń eń úlken jeńgesi eń kenjesi men maǵan tamaq taýyp berý qamymen áýre) kimdi bolsa da jurttan estigen esimimen ataýǵa daǵdylanyppyn, ózimnen aldy otyz, arty eki jas úlkendigi bar nemere aǵalarym men ápkelerimniń bárin, basqalaryn da qasqaıtyp qoıyp atymen ataıtynmyn. Sol kórgensizdigimdi otyzdan asqansha qoıa almaı júrdim.

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:16

Bala kezde kisini bylaı ata dep jón silteıtin jannyń joqtyǵynan ba (ákem, úsh birdeı nemere aǵam soǵysqa ketken, sheshem ólgen, asyraýshymyz – ákemniń eń úlken jeńgesi eń kenjesi men maǵan tamaq taýyp berý qamymen áýre) kimdi bolsa da jurttan estigen esimimen ataýǵa daǵdylanyppyn, ózimnen aldy otyz, arty eki jas úlkendigi bar nemere aǵalarym men ápkelerimniń bárin, basqalaryn da qasqaıtyp qoıyp atymen ataıtynmyn. Sol kórgensizdigimdi otyzdan asqansha qoıa almaı júrdim.

Áıtse de, nege ekenin qaıdam, bir kisini, ózimnen úsh-aq aı úl­kendigi bar kisini áý bastan «Ereke» dep nyspyladym da, áli kúnge solaı atap kelemin. Ol kisi – bul kúnder ǵasyrdyń tórtten úshin artqa tastap otyrǵan jýrnalıst, jazýshy Erkinbaı Ákimqulov.

Sol kisiniń aty-jónin bajaı­la­ýym­nyń ózi oqys. 1958 jyldyń jazynda ýnıversıtettiń birinshi kýrsyn támamdap, tabandatqan 3 jyl boıy kórmegen týǵan aýlyma bet alatyn boldym. Saparlasym ózin «aqynmyn» dep tanystyrǵan Qanybek Sarybaev. Aqyn bolǵa­syn, árıne, túleni túrtip turady. Jolshybaı «jańa jazǵanym edi» dep óleńderin oqydy. Aýylǵa jetip, aǵaıyn-týǵan, joldas-joramen sálemdesip júrgenimde «Oń­tústik Qazaqstannyń» bir sany qolyma túse qalǵany. Gazettiń tórtinshi betinen bastaıtyn kezi­miz ǵoı. Úsh óleń jarııalanypty. Tanys saryn sııaqty. Aıaǵynda Erkinbaı Ákimqulov degen nyspy tur. «Oý, bular Qanybektiń jolda maǵan oqyp bergen óleńderi ǵoı» deımin ishimnen. «Álde ol ózimdiki dep basqa bireýdikin oqyp bergeni me» degen dúdamal da jaǵalasa ketedi.

Kúz jaqyndap qaldy, tyń as­ty­ǵyn jınaýǵa attandyq. Aı jú­rip odan da oraldyq. Oqý da bas­taldy. Ile «Ádebıet úıirmesiniń jumysy bastalady, Erkinbaı Ákimqulov óleń oqıdy» degen habarlandyrý da ilindi. «Erkinbaı Ákimqulov degen kim boldy eken?” degen jaz kúnderinde kókeıimdi tesken suraq oıyma orala qalyp, ózgelermen qabattasa men de bardym. Aldymen avtor tanystyryldy. Jýrnalıstıka bólimshesiniń besinshi kýrs stýdenti eken. О́leń­deri táp-táýir. Qol soqtyq-aý deı­min. Biraq jaz kúnderinde kókeıge uıalaǵan túıtkil túrtkilep qoımaı­dy. Qasymdaǵy joldasym túrt­kile­se de tikireıe qalatyn jaman ádetim bar. Sol ádetten aryla qoıý qıyn ǵoı deımin, sonyń aýyz­dy­ǵyn qars-qars shaınaıtyndaımyn. Jazda gazetten óleńder oqyǵa­nym­dy, olardy jazǵan aqyndy biletinimdi, qaısysynyń óleńi ekenin anyqtap alǵym keletinin mysqyl aralastyra qatqyldaý aıt­tym ǵoı deımin. Tipti, tuqyr­typ alǵym keletindeı áýeıilik te joq emes.

Áıtse de óleńderin oqyǵan, óńi sustylaý, dene bitimi taramystaý, týa bitti sabyry bar sekildi jigit sasqan joq, meniń ilip-qaqpamdy elemeıtin syńaımen:

– Odan bir apta buryn sol gazette meniń úsh óleńim jarııalan­ǵan. Redaksııa jigitteriniń salaq­ty­ǵynan bolar, sol óleńderdiń avtory Qanybek Sarybaev dep kór­setilip ketipti. Qatemizdi túzeıik dedi me, keıin jarııalanǵan onyń óleńderine meniń atymdy japsyra salypty. Tegi «mynalar pálen­sheniń óleńi, qalamaqysyn basqaǵa qoıypsyńdar» dep tyqaqtaıtyn tekserýshiler toqpaǵynan qaımyq­qan shyǵar, – dedi de doǵardy.

Bultartpas jaýappen alań­ǵa­sar, ıakı páleqor bireý daýlasar. Jym boldym. Jıynnan keıin arnaıy qol alysyp, tanysqanym da joq. Ýnıversıtetti bitirgennen keıin Erekeń «Lenınshil jasqa» ornalysypty, muny maqalala­ry­nan bilem, keıin sol gazettiń oń­tústik oblystardaǵy tilshisi boldy. Ony da jazatyn habarlarynan, maqala, ocherkterinen bilem. Biraq sonda da arnaıy tanysqan tusymyz joq. Dıplom qolǵa tıgen soń, men Jezqazǵanǵa kettim, odan Túrkistanǵa aýystym. Sol tusta aýdandyq komsomol konferensııasy ótti de, aýkomoldyń shtattan tys hatshysy, «Komsomol projek­to­rynyń» basshysy bolyp saılana qaldym. «Lenınshil jastan» sondaı konferensııalardan esepti oqyp turamyn, sol gazette Saıyn Muratbekov áńgimeleriniń ekinshi jınaǵy, Sháken Aımanovtyń «Aldar kósesi» haqynda, taǵy bir­de­ńe-shirdeńelerim jarııalanǵan. Olar dátke qýat. «Konferensııa týraly esep nege jazbaımyn?» degen oı kele qaldy. Jazdym da. Biraq jýyq mańda jarııalana qoı­mady. «Jaratpaǵany ǵoı» dedim de qoıdym. Aıdan asa, tipti eki aıǵa jýyq ótip ketti ǵoı deımin, bir kúni «Lenınshil jastan» hat kele qalǵany. «E, nege jarat­p­aǵa­nyn habarlaǵan bolar» degen joramalmen samarqaýlaý ashtym. Ádet­te hatqa kim qol qoıǵany kó­zi­mizge aldymen kólbeńdeıdi ǵoı, Erekeń qol qoıypty. «Ne deptige» sodan keıin kiristim. «Nurmahan, depti, estidiń be, estimediń be, jaqynda apparatqa, komsomol turmysy bólimine aýystym. Hattar biraz jınalyp qalǵan eken, solardy aqtaryp otyryp, seniń jazǵanyńdy ushyrattym. Birden aıtaıyn, esebiń esep emes, kádýil­gi taldaý maqala ispetti. Jigit­ter­diń jarııalaýǵa nege usynbaǵanyn túsine almadym. Esep berý-saılaý naýqany ótip ketti ǵoı, endi usyný orynsyz. Oǵan renjime. Jazyp tur» degen syńaıda. «E, bul kisi esti aǵamyzdyń biri boldy ǵoı» dep jorydym da qoıdym. Jaýap hat ta jazǵanym joq. Kóp uzamaı kezekti demalysyma shyǵyp, Al­ma­tyǵa tarttym da kettim. Kýrs­tas, syılasatyn dostar bar. Qy­dyrasyń. Arǵy jaǵy belgili. Kún­derdiń kúninde Erekeńe kezdeısoq jolyǵyp qaldym. «Qaıdan júr­siń?» Jaýabym belgili. «Men Te­mirtaý, Qaraǵandydan túndeletip jetip edim, «Komsomol projektory» jetekshileriniń respýblıka­lyq máslıhaty bolyp, sodan oral­ǵ­an betim. Máslıhatta seniń de atyń ataldy. Ortalyq Komıtettiń Qurmet gramotasymen nagradta­lyp­syń. Biraq alýǵa shyqpadyń. Izdep edim, jınalǵandar tiziminde joq ekensiń» dedi. «Demalysqa shyǵyp edim, habar men júrip ketkennen keıin jetken bolar. Esti­medim» degennen basqa ne aıt­paqpyn. «Meniń hatymdy aldyń ba?» dedi. «Aldym. Rahmet». «Jaz­­baı kettiń ǵoı» dedi. «Jazamyn ǵoı». Áńgimemiz osymen támam­dal­dy. Aldynda ǵana Kákimjan aǵa­myzǵa (Qazybaev) kirip shyqqa­nymda «Ekinshi sentıabrden qal­maı jet. Keshikseń, óz obalyń ózińe» degen. Ony aıtqam joq.

…Ýaǵdalasqan (Kákeńmen) ýa­qyt jaqyndap qaldy. Redaktorym Turabaı Myrzahmetov aǵamyzǵa kirdim ótinishimdi aıtyp. Short ketti. «Ne dep tursyń? Seni maǵan obkom jibergen. Raıkomdaǵy qýlar sozbaqtap júrip alǵansyn ózim baryp, ózim aıtysyp júrip alǵa­nym­dy estigensiń, kórgensiń. Bar da jumysyńdy iste, mıymdy ashyt­paı» dep short kesti. Aýpart­komǵa baryp edim, mańaılatpaıdy. Aqyry, kúnde kele berý qyzmet­tegilerdi jalyqtyrady-aý deımin kelisimin aldym-aý áıteýir. Biraq Kákeń aıtqan merzimdi ótkizip baryp. Ne kerek, Almatyǵa qyr­qúı­ek­tiń 12-sinde jettim. Ýaǵdadan on kún keshigip. Kákeń renjidi. «Eń bolmasa osylaı da osylaı dep telefon soqpaısyń ba», – dedi. Ol oıǵa kelmepti. «Ýaqytyly jet. Úlgermeseń ókpeleme degenim, tipti jete almasań, kimdi alatynymdy aıtqanymdy umyttyń ba? Ornyńa adam alyp qoıdym. On kúnnen soń oǵan «oryn bosat» deımin be?» dep taǵy shuqshıdy. Ne deıin, kiná ózimnen. Sodan keıingi «sandalbaıymdy» sarala­maı-aq qoıaıyn, bas suǵar qýys tabylar emes. Kúnder zymyrap ótip barady. Qyrkúıegiń bitýge taqady.

Kúnderdiń kúninde týra aldymnan Erekeńniń sap ete qal­ǵany. «Qaıdan júrsiń, – dedi baıa­ǵy ádetimen. Kóńilińdi torlaǵan oı salmaǵy pendeni qaljyratyp qana qoımaı, eńseńdi ezip, júnji­tip jiberedi eken. Sergeldeńimniń túgin qaldyrmaı aqtardym.

– Túsindim, – dedi Erekeń meniń barynsha qysqartyp aıtýǵa ty­rysqan hıkaıatymdy edáýir ýaqyt tyńdap baryp. – Bir qarbalasqa tap kelgeniń-aı. Demalysta edim. «Qazaqstan pıonerinen» Ábilpeıis oqys bosatylyp, ornyna Seıdahmet, onyń ornyna Qaldarbek, onyń bólimine Mátkárim barady degendi esitip, «kelip-ketińiz» degen soń kele jatqanym edi. Mát­kerim mende ǵoı. Álgi sybys ras bolsa, «oryn daıyn» dep esepteı ber. Erteń emes, búrsigúni mindet­ti túrde soq, qaıtkende de alamyn,– dedi asyǵa qoımaıtyn sabyrly únimen.

Oıpyr-aı, sátin salsa adam­nyń joly bola beredi eken ǵoı. Júnjip keterdeı bolǵan júdeý kóńil japyraq jaıyp sala berdi.

Erekeń aıtqanyn oryndady. Jumysqa kiristim. Aldyma bir top hat qoıdy. Qostanaı, Shyǵys Qa­zaqstan oblystyq gazetterinde tórt aıdaı praktıkadan ótkende de, aýdandyq gazetterdegi qyzme­tim­de de hat qorytýǵa qunyǵa kirisetinim mundaı abyroı bolar ma?! Qorytyp, bastyryp aldyna qoıdym. Oqyp shyqty da:

– Osynyń bári hat ıeleriniń ózderi jazǵan nárse me, álde?.. – dedi.

О́zderi jazǵany da, aıtaryn dál jetkize almaı kibirtiktep, oı-pikirin pyshyratyp alǵandar da bar.

Erekeń jarty saǵattaı tapjylmaı otyryp, qalǵanyn túgel oqyp shyqty da:

– Budan bylaı qorytqan hattaryńdy sekretarıatqa tikeleı bere berýińe bolady eken. Meniń de júgim jeńildeıtin sekildi. Bó­limge kelgeli komandırovkaǵa shy­ǵa almaı júr edim, el aralaýdy saǵynyp qalǵandaımyn,– dedi. Shyq­ty da, jazdy da. Nasıhat bó­li­miniń meńgerýshisi Taýpıq Sar­baqanovtyń bir ilezdemede:

– Osy bizdiń Erkinbaıdyń bylaı qaraǵanda túsi sýyq. Al jú­regi jyly, kóńili názik ekenin jaz­ǵanyn oqyǵanda ǵana ańǵara­syń, – degeni este.

Erekeńniń redaksııalyq alqa múshesi retinde birde «Árbir bólim aıyna bir problema, eldi, jastardy eleń etkizetin problema kóte­rip otyrsa, gazetimiz jaqsara tú­sedi» degen usynysty qadap aıt­qany da este. Sony qoldaý retinde monýmenttik nasıhat máselesin, oblystarymyzdyń mádenıet meke­melerinde qazaq oqý oryndaryn bitirgender joq ekenin ańdadym. Bitirgendi qoıa turyńyz, osy salada joǵary bilim beretin oqý orny da joq eken Qazaqstanda. Sol jazǵandarymnyń yqpalyn «Áke­ler dańqy jolymen» joryǵynyń respýblıkalyq III slıotynda óz kózimmen kórdim, alapat soǵysta opat bolǵan bozdaqtardyń ózderi bolmasa da, esimderi tirilip, jer-jerde ornatylǵan eskertkishterge jazylǵanynyń kýási boldym, kóp uzamaı Shymkentte mádenıet ınstıtýty ashyldy, arnaýly orta bilim beretin oqý oryndarynyń jumysy anaǵurlym jetildirildi.

Talaı taqyryptardy birlesip te jazdyq. Olar kóbine gazettiń bir betin, keıde tipti eki betin alyp jatatyn. Ondaıda qaısymyz qaı bólimin jazatynymyzdy aqyl­dasyp alatynbyz.

Ýaqyt ótip jatty. Sherhan aǵamyz meniń kelgenime bir jylǵa jeter-jetpes ýaqytta mádenıet bóliminiń meńgerýshisi etip taǵa­ıyndaǵan. Bólmede kúndiz synalap kiretin jer de joqtyń qasy. Bir kúni jumys aıaǵynan soń Erekeń kirdi.

– Taýpıq kandıdattyǵyn qor­ǵap aldy ǵoı, sonyń ornyna meni qolaı kóretindeı syńaıly. Meniń ornymdy Shákeń saǵan usynsa, qarsy bolmaısyń ba? – degeni. Úırenip qalǵan bólim ǵoı, nege qarsy bolaıyn.

Erekeńniń aıtqany keldi. Qaı­ta­dan bir bólmede, qatar ústelde otyryp jumys isteıtin boldyq. Qyljyń-qaljyńymyz joq, kóbi­ne pikirlesemiz. Taǵy da bir jyldaı basymyz bir bólmede. Komso­moldyń esep berý-saılaý naýqany taǵy da kep qalǵan. Sińbirýge mursham joq shaq.

– Kórik dos saǵan quda túskisi keledi, – dedi jaı ǵana. «Kórik» dep otyrǵany komsomoldyń orta­lyq komıtetiniń meńgerýshisi, ke­ıinirek úlken ortalyq komıtette istegen, 1987 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory bolyp taǵaıyndalǵan Dúı­se­ev. Erekeńmen kýrstas, birge oqy­ǵan. Erekeń meniń keńse jumy­syna zaý­qym onsha emestigin ańǵ­a­ra qoı­maıtyn sekildi. – Baspasóz sektoryna. Tórt gazet, eki jýrnal ǵoı, qınala qoımassyń, – dedi. Aıtyp otyrǵany «Lenınshil jas» pen «Lenınskaıa smena», «Qazaq­stan pıoneri» men «Drýjnye rebıata», «Bilim jáne eńbek», «Bal­dyrǵan».

1968 jyldyń aqpany edi. Artynsha Kórik shaqyrdy. Bastyǵy­myz ǵoı. Tanyspyz. Syrttaı bolsa da bir-birimizdi syılaıtyn sy­ńaılymyz. Ystyq botqadaı ja­­­bys­­ty. «Qalekeń de (Qalaýbek Tur­­syn­qulov), О́zekeń de (О́zbekáli Jánibekov) seni maqul kórip otyr. Birge isteımiz», – deıdi. «Kórik-aý, jas bolsa otyzyńdy toltyryp tas­tady. 28-inde qosh aıtysyp jatady emes pe komsomolmen? Bol­dyq qoı komsomoles, kezinde. Endi menen qaı bir komsomol qaırat­keri shyǵar deısiń», deımin. Kórik estimegendeı syńaı tanytady. Aqyry kóndirdi. Sodan keńse qyzmetkeri bolyp men kettim, kóp uzamaı Erekeń ádebıet bólimine aýysty, artynan partııa qyzmetine ketti. Men bolsam eki jyldan keıin komsomolmen qoshtasyp, «So­sıalıstik Qazaqstanǵa», odan Partııa tarıhy ınstıtýtyna, odan QazTAG-qa, odan Qaraǵandyǵa ketkem, qaýyshý qaıda, habarlasýdyń ózi muń boldy. Erekeńdi qaıdam, óz basym kózime tússe, jaz­ǵanda­ryn oqýmen qanaǵattanam. 1991 jyldyń aıaǵyna qaraı Almatyǵa oralǵan soń azdy-kópti jolyǵy­syp turatyn boldyq. Erekeń kór­kem ádebıet aýlyna birjola kóship alypty. Onyń bul salada tyn­dyr­ǵan sharýasy, árıne, maman áde­bıetshilerdiń, synshylardyń egi­ni. Olarmen qabattasarlyq dár­men mende joq.

Jalǵyz-aq nárseni aıtsam deı­min. «Qolyńnan kelse – jaqsylyq jasa» deıtin taptandylaý bolyp ketken bir sóz bar ǵoı. Osydan 47 jyl buryn ońashada aıtqan bir sózim bar: «Ákem jasaı almaǵan bir jaqsylyqty siz jasadyńyz, Ereke!» dep, sol sózimdi eshqashan umytqan emespin. Osy kúnge deıin «Ereke» deımin úsh aılyq úlken­digi bar aǵama. Erekemniń jasaǵan jaqsylyǵy «asharshylyqta jegen quıqanyń dámindeı» men úshin búginge deıin.

Nurmahan ORAZBEK,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri.