Passıonar

Seısenbi, 9 qazan 2012 7:12

Eýrazııa ıdeıasymen tarıhı sanany qaıta jańǵyrtqan orys ǵalymy L.N.Gýmılev týraly oılar

Bıyl asa kórnekti tarıhshy, túrkitanýshy, geograf, etnograf L.N.Gýmılevtiń týǵanyna 100 jyl toldy. Bul mereıtoıǵa baılanysty respýblıkamyzda, taıaý shetelderde túrli sharalar bastalyp ta ketti. Mysaly, 1-2 qazan kúnderi Sankt-Peterbýrgtiń áıgili Tavrııa saraıynda TMD-nyń Parlamentaralyq assambleıasy men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti birlesip uıymdastyrǵan ǵalymnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna baılanysty ǵylymı jıyn ótti. 10-11 qazanda elordadaǵy ǵalymnyń atyn ıelengen oqý ornynda halyqaralyq Eýrazııa ǵylymı forýmy bolady.

Seısenbi, 9 qazan 2012 7:12

Eýrazııa ıdeıasymen tarıhı sanany qaıta jańǵyrtqan orys ǵalymy L.N.Gýmılev týraly oılar

Bıyl asa kórnekti tarıhshy, túrkitanýshy, geograf, etnograf L.N.Gýmılevtiń týǵanyna 100 jyl toldy. Bul mereıtoıǵa baılanysty respýblıkamyzda, taıaý shetelderde túrli sharalar bastalyp ta ketti. Mysaly, 1-2 qazan kúnderi Sankt-Peterbýrgtiń áıgili Tavrııa saraıynda TMD-nyń Parlamentaralyq assambleıasy men L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti birlesip uıymdastyrǵan ǵalymnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna baılanysty ǵylymı jıyn ótti. 10-11 qazanda elordadaǵy ǵalymnyń atyn ıelengen oqý ornynda halyqaralyq Eýrazııa ǵylymı forýmy bolady. Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti osy mereıtoıǵa arnap «Lev Gýmılev» ensıklopedııasyn (bas redaktory E.B.Sydyqov) jáne túrkitanýshynyń murasyn ár turǵydan saralaǵan 12 kitap jarııalady. Bul kúnderi atalǵan oqý ornynda «L.N.Gýmılev onkúndigi» úlken tabyspen ótip jatyr. Munyń baǵdarlamasynda qarapaıym esse jazýdan bastap, ǵalym ómiri týraly spektakl qoıýǵa deıingi qyzyqty izdenister bar.

Halqymyz: «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ól­meıdi» dep beker aıtpaǵany ta­ǵy da rastaldy. Stýdent kúni­mizde qoldan-qolǵa kóship, toz-tozy shyqqan Lev Gýmı­lev­tiń «Ejelgi túrkiler» («Drevnıe tıýrkı») atty kitabyn qu­nyǵa oqıtynbyz. Keńestik jy­lymyqtan keıin 1967 jyly ja­rııalanǵan osy eńbektiń she­kesinde «KSRO-da turatyn túrki baýyrlaryma arnaımyn» degen avtordyń sózi turatyn. Sondaı-aq kitaptyń bir sil­temesinde «Lev Gýmılev bul eńbekti 24 jyl jazdy» degen derek te bolatyn.
Bolshevızmniń qandy sheń­geline ilingen aqyn Nıkolaı Gýmılev pen naǵashysy Altyn Orda juraǵatymen ushtasatyn aqyn Anna Ahmatovadan týǵan L.­N.Gý­mı­levtiń aýyr da azapty joly bir­yń­­ǵaı ǵylymǵa arnaldy. Ata-anasy men óz kóz­qarasy úshin birneshe márte qýǵyn-súrginge ushyraý (bizde­gi Qarlagta otyrǵany da bar), resmı ǵylymı mekemeler tarapynan kózi tirisinde de (geografııadan qorǵaǵan doktorlyq dıssertasııasy bekitilmegen), ólgen­nen soń da (RF-da áli kúnge oǵan qyryn qaraıtyndar jetip artylady) moıyndalmaý, dana Abaı aıt­qan «eki kúımek bir janǵa ádilet pe» degenniń keri bolyp shyǵady.
Lev Gýmılev shyn tarıhqa yntaly álem men túrki jurty úshin kim? Birinshiden, árıne, ol keńes­tik ıdeologııa­landy­rylǵan «ǵy­lym» úshin «noqta­ǵa basy syıma­ǵan» ǵalym. Onyń ǵylymı táji­rıbe alańy «odaqtyq sheńberden» asyp ketti. Ekinshiden, shartty ataý­ǵa ıe túrkige deıingi, túrkiden keıingi tarıh qatparlaryn qaı turǵydan zertteýge bolatynyn aıqyndap, ózi sol baǵyt-taqy­ryptardy batyl qaýzaǵan zert­teýshi. Úshinshiden, ol derek-dá­ıek jetegindegi kóp ǵalym­nyń biri bolmaı, «passıo­nar­lyq teorııa» (jeke tulǵa men ulttyń ishki serpilisinen týyndaıtyn sapaly ózgeristerge baılanysty quby­lys) sekildi adamzat damýynyń tamyr búl­kilin ádisnamalyq tur­ǵydan saraptaı alǵan ǵulama.
Tarıh degen óte názik jáne shetin nárse ǵoı. Bireý úshin qýa­nysh bolǵan oqıǵa – bireý úshin qaıǵy nemese kerisinshe. Ádette, biz Reseı ımperııa­synyń túrki halyqtaryn otarlaý úderisi HV ǵasyrdan bas­talǵanyn aıtamyz. Soltústik kórshimizdiń adýyn reformator patshasy I Petrge adamzat tarıhy túrli baǵa beredi. Reseı Federasııasy Qazan qalasy­nyń myń jyldyǵyn toılaıtyn 2005 jyly qatty tyǵyryqqa ti­reldi. Tatar zııalylary tarıhı qalada dostyq ráýishtegi Sankt-Peterbýrg kóshesi boıyna ornatylýy josparlanǵan I Petr eskertkishine úzildi-kesildi qar­sy shyqty. Árıne, qazir HVIII ǵasyr emes, demokratııa zamany. Sond­yq­tan bı­lik ha­lyqpen eseptesti. «Patsha or­nyna kim­niń eskertkishi tur­ǵyzyldy?» deısiz ǵoı. Lev Gý­­mılevtiń! Orys-tatar qa­rym-q­a­tynasy­nyń kúrdeli tu­syna tarıh osylaı patshany ǵalymǵa jeńgi­zip, núkte qoı­ǵyzdy.
L.N.Gýmılev qalamynan týǵan «Ejelgi túrkiler», «Ejel­gi Rýs jáne Uly dala», «Qııal patsha­lyǵyn izdeý», «Kaspıı aınala­syn­­daǵy myń­jyl­dyq», «Ǵun halqynyń tarıhy», «Ejelgi Tıbet», «Hazarııany ashý», «Jerdiń etno­genezi men bıosferasy», «Rýs­ten Reseıge deıin», «Qy­taıdaǵy ǵundar», t.b. zertteýlerden bastap «Qysqy ertegi», «Kúzgi ertegi» kórkem shyǵar­malaryna deıin joq izdegen izgi nıetti bilimdardyń armany, kóńil-kúıi, parasaty, tu­jyrymy ańǵarylady.
Solardyń ishinde, álbette, bizge jaqyny – ǵun, túrki, dala tarıhy men taǵdyryna qatys­ty jazǵandary. Bul rette túrkita­nýshy Eýrazııanyń shek­siz de shetsiz dalasyna basyl­ǵan mórdeı iz qaldyrǵan kósh­peli halyq­tardyń adamzat tarıhyndaǵy ornyna ádil baǵa berýge jumylady.
Kóshpeliler órkenıeti – ózindik qaıtalanbas ereksheligi bar derbes álem. Ol – shyǵys órkenıetine de, eýropalyq ór­kenıetke de uqsamaıtyn dara qubylys. «Kóshpelilik» tarıhı qubylys retinde álemdik tarıhtan ózindik ornyn alǵany daýsyz. Ádette, bul uǵym qazaq tarı­hynyń arǵy bastaýlarymen astasyp, ári maqtanysh, ári tolǵanys sezimin týdyratyny belgili.
Tarıhı sanada «Uly dalany» qaıta jańǵyrtqan sanaýly ǵalymdardyń biri – Lev Nıkolaevıch Gýmılev dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Qaıta jańǵyrtty deýimizdiń sebebi, bul tarıhı qu­bylys keńestik dáýirdiń ıdeolo­gııalyq talaptaryna sáıkes zertteý orbıtasynan shyǵyp qalýyna baılanysty sońǵy kezeńderge deıin óziniń obektıvti baǵasyn ala almaı keldi. Zertteý nysanyna aınalǵannyń ózinde kóshpeli­liktiń álemdik órkenıettegi orny men róli birjaqty tú­sindirilgeni belgili. Keńestik taptaýryn kezeńdegi ıdeolo­gııa­lyq qysymǵa qaramastan L.N.Gýmılev kóshpeli halyq­tardyń tarıhy, memleket­tiligi, etnıkalyq tegi, mádenıeti týraly keshendi zertteýlerin ǵy­lymı-mádenı qaýymǵa usyndy.
Ras, «Uly dala» termıni – shartty uǵym. Alaıda ony Lev Gýmılev dál ýaqytynda, halyq arǵy tarıhqa shólirkegen sátte ǵylymı aınalymǵa qaıta en­gizdi. О́ıtkeni, tarıhı kóshpe­lilik pen «Uly dala» uǵym­dary – bir birin ózara tolyq­tyryp, sabaqtasyp turatyn egiz túsinikter bolatyn.
Ulan-ǵaıyr aýmaqty alyp jatqan dalalyq beldeýdiń uly­lyǵy nede edi? Dalalyq aımaqty mekendegen kóshpeli halyqtar tarıh pen órkenıet­tiń kóshinen qa­lyp qoıdy dep eseptegen eýro­sentrıstik tu­jyrym ústem bolyp turǵanda, baıyrǵy ǵun, túrki urpaǵynyń óńir men álemdegi eleýli mártebesin Lev Gýmılev neden baıqady?
Áıgili ǵalymnyń tujyry­my boıynsha, kez kelgen ha­lyqtyń tarıhy ony qorshaǵan orta tarıhymen birlikte zert­telýi tıis. Iаǵnı, kóshpeli halyq­tardyń ózindik ereksheligi olar­dyń ómirine negiz bolǵan dala­lyq landshaft arqyly saqtalyp qaldy. Adamdar dala­nyń ósim­dik jáne janýarlar áleminiń quramdas bir bóligi retinde bite qaınasyp ketken. «Sondyqtan da eginshilikpen aınalysatyn ha­lyqtardyń órkenıe­tine qa­tys­ty zertteýlermen sa­lys­­tyr­ǵanda, kóshpeli halyqtar­dyń tarıhyn baıyptaý barysynda Ortalyq Azııanyń tabıǵı jaǵ­daıyna kóbirek kóńil bólýge týra keledi», dep oı túıindeıdi.
L.N.Gýmılev ushy-qıyry joq, jazy ystyq, qysy sýyq qa­tań kontınentaldi klımattyq erek­she­ligi bar dalany jadaǵaı hám dálelsiz «uly» demeıdi, keri­sinshe, salystyrmaly túrde tur­mys-tirshilik pen sharýashy­lyqqa qo­laısyzdaý tabıǵı ortamen úı­lesimdi ómir súrgen, sol dalamen jarasqan, qaıtalanbas da­la­lyq órkenıet pen memle­kettiligin qa­lyptastyrǵan kósh­peli halyqtar­dyń eldik parasat-paıymyn ǵy­lymı júıede dáleldeı aldy.
Túrkitanýshy-ǵalym «Uly dala» qundylyǵyn dáleldeý úshin eń aldymen, «kóshpeli ha­lyqtar ózin­dik mádenıetin, mem­lekettiligi men tarıhyn qalyp­tastyra almady» degen eýrosen­trıstik tu­jyrymǵa ashyq qarsy shyqty. Bul ol kezde ashyq kún­de oınaǵan naızaǵaıdaı qubylys edi. Máse­len, Lev Gýmılev «Qy­taıdaǵy ǵundar» («Hýnný v Kıtae») atty eńbeginde: «XIX ǵasyr bizge da­my­ǵan órke­nıetti tek oty­ryqshy halyqtar jasady, al Ortalyq Azııany toqyraý nemese taǵylyq, jaba­ıylyq jaı­lap jatty», degen tu­jyrymdy mura etip qaldyr­dy. Bul tujyrymnyń sora­qylyǵy onyń qate ekendi­ginde ǵana emes, ony synaýǵa da jaramaıtyn ǵylymı je­tistik retinde usyny­lýynda edi», dep jazady. Bul pi­kirin sabaqtaı kele, ol tómen­degi­deı oı túıindeıdi: «Olardy oılanýǵa májbúr etý úshin kúshti, daý týdyrmaıtyn ári kórnekti ýáj kerek edi. Ondaı ýájge Altaı men mońǵol qorǵandarynan tabylǵan qol­­óner buıymdary usynyldy. Ol buıym­dardan qytaı, ıran nemese ellındik ónerdiń nus­qalaryn izdeý eshbir nátıje bermedi. Bizdiń zamany­myz­ǵa deıingi I myńjyldyqtaǵy kósh­pendiler mádenıeti ózin­dik erek­shelikterge ıe boldy. Bul mádenıet eýropalyq, úndilik nemese qy­taılyq má­denıetter sekildi órleý men quldyraýdy basynan ótkerdi, ıaǵnı qaı­sy­bir eýropalyq ǵalym­dardyń boljaǵanyndaı toqyraýda emes, damý ústinde boldy».
Ortalyq Azııa kóshpeli­leri Qy­taı, Iran sııaqty el­derdiń mádenıetine múlde uqsamaıtyn, ózindik mádenı qundylyqtar qalyptas­tyr­ǵany jáne ǵun, túrik, mońǵol taıpalarynyń mal sharýa­shy­­lyǵyna negizdelgen tu­raq­­ty ómir saltyn, tehnıkasy men rýhanı murasyn, mem­­lekettiligin qa­lyp­tas­tyrǵa­ny belgili. Biraq ta únemi qytaı halqymen tyǵyz qa­rym-qatynasta bolǵan kósh­­peliler olardyń ne jazýyn, ne áleýmettik ınstıtýttaryn, ne ádet-ǵuryp­ta­ry men salt-dástúrlerin qabyl­da­maı, ózindik erekshelik­terin saq­tap qaldy. L.­N.Gýmılev kóshpeli­lerdiń etno­gra­fııa­lyq ózindik erekshe­likteriniń saqtalyp qalýy, eń aldymen, olardyń dala­lyq land­shaft­qa beıimdelgen sharýa­shylyq júrgizý ádisine baılanysty bolǵanyn atap kórsetedi. Mu­ny ol kósh­pe­liler órkenıe­tiniń belgisi retinde negizdep aıqyn­dady.
L.N.Gýmılev barlyq der­lik ǵylymı-tanymdyq eń­bekterinde kóshpeli halyq­tar­­dyń tóltýma mádenıeti men memlekettiligi boldy degen tujyrymdy dáleldep otyrady. «Kaspıı aı­nala­syn­daǵy myńjyldyq» («Tysıacheletıe vokrýg Kaspııa») atty eńbeginde avtorlyq kóz­qarasyn dáleldeı kele: «Eý­razııanyń dalalyq haly­q­tary – Rýs pen Turan ry­sarlyq Eýropadan, oıshyl Úndistannan jáne bilimdi Qytaıdan eshbir kem tús­peı­tin ózindik mádenıetke, erlik pen senimdilik dástúrine ıe bolǵan edi. Kóshpeli túrki­ler­­diń «taǵylyǵy», shyǵys slavıandar­dyń «artta qalǵan­dyǵy» týraly áńgimeler krest joryǵy dáýirin­degi dıp­lomattardyń oıdan shy­ǵarǵan jáne HH ǵasyrǵa de­ıin jalǵasyp kelgen jalǵan jalasy», dep jazdy.
Sonymen birge, jańashyl ǵalym «Ejelgi túrkiler» atty irgeli zertteý eńbeginde: «Túrki halyqtary óz máde­nıetin Qytaı, Iran, Vızantııa jáne Úndi máde­nıetine qarsy qoıa aldy», dep ǵylymı máse­leni jańa arnaǵa burdy. Osy oraıda ol: «Osynaý erekshe dala mádenıetiniń tereń tamyry men ejelgi dástúri bar, alaıda otyryqshy elderdiń mádenıe­tine qara­ǵanda eleýsiz, eskerý­siz qal­dy», dep resmı tarıh­tyń birjaq­tylyǵyn túzetýdi nus­qady.
Eýrosentrıstik teorııanyń negizsizdigin ǵylymı turǵyda dá­leldegen Lev Gýmılev oǵan qarsy eýrazııalyq polısentrızm tujy­rymdamasyn usyn­dy.
Eýrazııalyq polısentrızm álem ortalyqtarynyń kóp eken­digin aıqyndaıdy. Eýropa – álem ortalyǵy, biraq Palestına da – álem ortalyǵy. Ibe­rııa men Qy­taı da sol sııaqty ortalyqtar. Iаǵnı, ondaı ortalyqtar kóptep sanalady. Ǵalym órkenıet damýyna adamzat tutas qatysqanyn jú­ıeli jetkizedi.
Sol L.N.Gýmılev aıtqan eý­razııalyq polısentrızm tu­jy­rymdamasyna tereńirek zer salatyn bolsaq, Uly dala sonyń naq ortasynda turǵa­nyn aıqyn ańǵaramyz.
Ǵalym ǵun, túrki tuqymy tabıǵatpen úılesimdilikte mekendegen dalanyń tarıhı már­tebesin dáleldeý úshin kóshpeli halyqtar memlekettiliginiń paı­da bolýy men damýyna tereń taldaý jasady. Ol bul rette memlekettilik pen eldik týraly zertteýlerin keshendi túrde órkenıettik ólshemder teorııasy negizinde júzege asyrdy.
Arheologııalyq, jazba, tarı­hı-mádenı, etnologııalyq jáne tarıhı-geografııalyq de­rekterdi jan-jaqty taldaý aıasynda L.N.Gýmılev kóshpeli halyq­tar­da memlekettiliktiń berik negizi bolǵandyǵyn dá­leldedi. Túrki­tanýshy memle­ket­­tiliktiń qalyp­tasýy men damýy máse­lelerin negizinen ǵundar men túrkilerdiń etnosaıası tarıhy tur­ǵysynan zerttep-zerdeledi .
«Ǵun halqynyń tarıhy» («Is­torııa naroda hýnný») atty eńbe­ginde ǵalym: «Biz myna máseleniń mánisin túsingimiz keledi: qalaı­sha sany az kósh­peli halyq tolyq jeńilip, jo­ıylǵanǵa deıin bir­neshe ǵasyr boıy ózindik erek­sheligi men táýelsizdigin saqtap qalýǵa múm­kindik bergen eldik uıy­sýy men mádenıetin qa­lyp­­tastyrdy? Bul halyqtyń kúshi nede edi jáne nelikten ol sarqyldy? Kórshileri úshin ǵun­dar kim edi jáne olar urpaq­taryna ne qaldyrdy? Biz bul suraqtardyń jaýabyn taba otyryp, adamzat tarıhynda ǵundar­dyń alatyn ornyn du­rys aı­qyndaı alamyz», dep arǵy tarıhymyzdy zertteýdiń ádisnamasyn baıyptady.
Kóshpeliler memlekettiligi – adamzat tarıhyndaǵy ózindik erekshe damý úderisine negiz­delgen qubylys. Bizdiń zama­ny­myzǵa deıingi III ǵasyrdan bastap bizdiń zamannyń XIV ǵasyryna deıingi tarıhı dá­ýir­de Eýrazııanyń dala­lyq aı­maqtarynda, Uly Qytaı qor­ǵanynan Kaspıı teńizine deıin skıf-saq, ǵun, mońǵol sııaqty kóshpeli halyqtar men olar­dyń úrim-butaǵy negizin sal­ǵan jıyrmadan astam memle­kettik birles­tikter ómir súripti. Bul birles­tikterdiń barlyǵy memleket­tilikke tán atrıbýttary bar saıası uıym retinde, belgilengen aýmaq­tyq shekarasymen, erikti nemese turaqty áskerı kúshimen, ordasy belgili shanıýı, qaǵan nemese han bılik etken aıqyn áskerı ákim­shilik birligimen, kórshiles eldermen dıploma­tııa­lyq baılanystary qalyp­tasqan eldik júıe retinde qalyptasyp damydy.
Eýrazııa keńistigindegi bul kóshpeli memleketter álemdik tarıhı úderisterge yqpal etip, tereń iz qaldyrǵany tarıhı shyndyq. Máselen, Saq, Ǵun, Túr­ki qaǵanattary men orta­ǵasyrlyq Qypshaq, Shyńǵys­han ımperııa­synyń álemdik órkenıet pen memleketter tarıhynda alar orny erekshe.
Túrkitanýshy-ǵalym, etnograf, geograf L.N.Gýmılevtiń tarıhshy esebindegi úlken ǵylymı mıssııasy osyndaı túr­kiniń arǵy-bergi dúnıesin­degi memlekettik, eldik qur­lym­dary týraly tujyrym­damaly oı-pikirdi júıe­le­ýin­de, taldaýynda, qorytyn­dy­laýynda der edik.
Sondaı-aq árqashan izdenis ús­tinde júrgen ǵalym Oń­tús­tik Sibirde, Mońǵolııada jáne Orta Azııada júzege asyryl­ǵan arheo­lo­gııalyq zertteýler nátıjesi jaqyn ýaqytta ejel­gi túrkilerdiń óneri týraly mol derek beretinin de boljap jazyp ketti. Degenmen, zert­teý­­shini Uly Dala turǵyn­da­rynyń materıaldyq mádenıe­tine qaraǵanda, qoǵamdyq bol­mysynyń kúrdeli formalary men áleýmet­tik ınstıtýttary, atap aıtqanda, aımaqtyq-basqarý júıesi, shen­der­diń ıerarhııasy, áskerı tártibi, dıplomatııasy, kórshi elderdiń ıdeologııalyq júıesine qarsy qoıa alatyn aıqyn dúnıe­ta­nymynyń bolýy qaıran qal­dyrǵanyn baıqaımyz.
L.N.Gýmılev kózi tirisinde baıyrǵy Túrki qaǵanatynyń jal­ǵasy retinde Qazaq eline, onyń dańqty perzentterine asa jana­shyrlyqpen qara­ǵa­nyn bile­miz. Buǵan passıonar­lyq turǵydan Kenesary han týraly aıtqan paıymy, Qazaq­stan­nyń baıandy bola­shaǵy jóninde aıqyndaǵan boljaýy dálel bola alady. Sonymen birge, respýblıkamyzdan arnaıy baryp, kezdesip turǵan Alan Medoev, Aqseleý Seı­dimbek, Ǵa­dilbek Shalahmetov, t.b. tul­ǵa­larǵa aqyl-keńes ber­geni, 80-jyldary Alma­tyǵa arnaıy kelip, jas izde­nýshi-zertteý­shi­lerdiń aldynda dáris oqyǵany – aıta qalar­lyqtaı fakt.
Bárińizge belgili, elorda Aq­molaǵa kósher aldynda bo­lashaq Astananyń ǵylymı-má­denı ále­ýetin qalyptas­tyryp, damytý úshin Elbasymyz N.­Á.Nazarbaev osynda burynǵy pedagogıka ınstıtýty men qurylys ınstıtýty negizinde Eýrazııa ýnıversı­tetin qurý tý­raly arnaıy Jarlyq shy­ǵarǵan-dy. Sonda Ult kósh­basshysy Arqa tósin­degi aı­ryq­sha baǵyttaǵy oqý ornyna L.­N.Gýmılev atyn usyndy.
Ýaqyt bul sheshimniń sa­lıqaly parasattan týyndaǵa­nyn dálel­dedi. Qazir L.­N.Gý­mı­lev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti álemge tanymal oqý orny bolyp qalyp­tasyp, munda túrkitanýshy ǵa­lymnyń murajaıyndaǵy túp­nusqa jádigerlikter Ota­ny­­myz­dyń ǵana emes, álemniń rýhanı ıgiligine aınaldy.
Sonymen: «Árbir halyq­tyń tarıhy men mádenıeti qaıta­lanbas mánge ıe, sondyq­tan ult­tardy mádenıetti nemese máde­nıetsiz, damyǵan nemese artta qalǵan dep bólýdiń eshbir negizi joq», degen L.N. Gýmılevtiń ǵy­lymı tujy­rymy, Keńes ókimeti tusynda moıyndalmasa da, táýel­sizdik tańy nuryn tókken shaqta ómir­sheńdigin kórsetti. Tipti osyndaı batyl pikirler tá­ýel­sizdik týraly tegeýrindi oı­lardyń, tu­ǵyrly isterdiń tá­ýekelshil­digin arttyrdy deı alamyz. Sol úshin de L.­N.Gý­mı­lev tulǵasy ýaqyt ótken saıyn bıikteı túsedi dep esepteımiz.
Dıhan QAMZABEKULY,
Nurbek ShAIаHMETOV,

L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń
professorlary.