Erin umytpaǵan el

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:18

Sonaý bir jyldary Almatydan Bishkekke qaraı kósilip sala beretin kúre joldyń boıynda «Internasıonal» dep atalatyn shaǵyn aýyl bar edi. «E-e, «ınternasıonal» bolsa, kóp ulttylyǵynan atalǵan shyǵar», degen oı keletin.
Táýelsizdik tańy atqan 1991 jyldan keıin kóp uzamaı-aq kúre joldyń boıynan ary-beri ótken júrginshi nazaryna kór­set­kish taqta ilindi. «Áıteı aýyly». Bul kim boldy eken dep ań-ań qaldy el. Sóıtsek, Áıteı halqymyzdyń dańqty batyrlarynyń biri eken.

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:18

Sonaý bir jyldary Almatydan Bishkekke qaraı kósilip sala beretin kúre joldyń boıynda «Internasıonal» dep atalatyn shaǵyn aýyl bar edi. «E-e, «ınternasıonal» bolsa, kóp ulttylyǵynan atalǵan shyǵar», degen oı keletin.
Táýelsizdik tańy atqan 1991 jyldan keıin kóp uzamaı-aq kúre joldyń boıynan ary-beri ótken júrginshi nazaryna kór­set­kish taqta ilindi. «Áıteı aýyly». Bul kim boldy eken dep ań-ań qaldy el. Sóıtsek, Áıteı halqymyzdyń dańqty batyrlarynyń biri eken. Tarıhymyzdy tumshalap tastaǵan bulyńǵyr kúnderde bizdiń urpaqqa onyń aty men zaty týraly málimet múldem jetpegendikten qaıdan bileıik.

Endi, mine, Qarasaı aýdanyndaǵy «Aq­saı» atshabar alańynda Áıteı batyrdyń tý­ǵa­nyna 300 jyl tolýyna arnalǵan sal­ta­nat­ty jıyn ótip, batyr rýhyna quran baǵysh­ta­lyp, as berildi.
Áıteı Qulmanbetuly 1712 jyly qazirgi Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany, Jar­sý ózeniniń jaǵasynda ornalasqan Besa­ǵash aýylynda dúnıege kelipti. Jastaıynan taı minip, asaý úıretip ósken jylqyshynyń balasy erjetkende at qulaǵynda oınaıtyn shabandoz bolǵan. Batyrdyń 300 jyldyǵyna arnaıy shyǵarylǵan «Qazaqtyń Áıteı ba­tyry» degen kitapta mynadaı derekter bar.
«…Qalmaqtar jaǵynan zor deneli alyp jasaq Jamqaıyn atyn oınatyp eki tóbeniń ortasyndaǵy jazyqqa shyqty da naızanyń ushyn qazaqtar jasaǵyna qaratty. Bul jekpe-jekke shaqyrýdyń belgisi edi. Jam­qaıyn­nyń tulǵasyn kórgen qazaqtar qoly abyr­jyp turyp qaldy. Dáti shydap jekpe-jekke jýyq mańda bel sheship eshkim shyǵa qoı­mady. Sol kezde ortadan atan tósti, jumyr moıyndy, uzyn quıryq, keń tanaý qulagerin oınaqtatyp, Hangeldi babanyń aldyna Áı­teı keldi de: «Ata, batańyzdy berińiz, jekpe-jekke men shyǵaıyn!» – dedi.
Hangeldi: «Balam, jastaý ekensiń. Jasyń neshede, qaıratyń qandaı edi? – dep surady.
Áıteı: «Bir top tal shybyqty buraǵanda sýyn shyǵaramyn. Qazir on jetidemin, – dedi.
– Olaı bolsa, árýaq qoldap, jolyń bol­syn! –dep, Hangeldi baba qolyn jaıyp bata­syn berdi.
Aýyzdyqpen alysqan qulagerin ortekedeı orǵytyp Áıteı de jazyqqa shyqty. Eki jaýynger bir-birine quıyndaı qarsy shapty. Basyn jibergen qulagerdiń quıryǵy jazyq­ta ushqan qustyń quıryǵyndaı túp-túzý bo­lyp kórindi. Eki at bir-birine jaqyn­das­qan­da, batyrlar ustaǵan naızalardyń qalqanǵa tıgen ashy daýystary shaq-shaq etip, bar na­zaryn osy ekeýine aýdaryp turǵan jasaq­tar­ǵa estilip turdy.
Ekeýi birin-biri kópke deıin ala almady. Qalmaqtyń qara kúshi basym bolǵanymen, aı­la-tásili shamaly eken. Áıteıdiń qımy­ly­na tótep bere almaı ábden qan sorpaǵa tústi. Qansha ýaqyt ótkeni belgisiz, bir kezde kóz ilespes jyldamdyqpen qımyldaǵan Áıteı naı­zamen qalmaqtyń kindiginiń tusynan shan­shyp, burap-burap jiberip, tartyp qal­ǵanda, onyń ishek-qarny aqtarylyp, ózimen birge jerge tústi».
Qarasaı aýdanynda Áıteı batyrdyń 300 jyldyq mereıtoıyna jan-jaqtan kelgen meımandar men aýyl adam­darynyń son­shalyqty kóp jınalǵanyna kýá boldyq. Máre-sáre qaýyshqan jurt rasynda shyn qýanyshty. О́ıtkeni, aldaspandaı ótkir, bolattaı berik batyr babamyzdyń mereı­toıy búkil qazaq halqy úshin ortaq mereke ekeni daýsyz.
Barlyq sán-saltanatymen bezendirilgen sahnada Almaty oblysy ákiminiń oryn­basa­ry Serik Muqanov jurtshylyqqa tereńnen qozǵap mazmundy sóz arnady. Búgingi jar­qyn ómirimiz Áıteı Qulmanbetuly sııaqty batyrlardyń eren erliginiń arqasy ekenin, onyń Narynqol men qazirgi Jambyl obly­sy­nyń aralyǵyndaǵy jerlerdi qalmaq­tar­dan azat etý soǵystarynda kórsetken erlikterin dáriptedi.
Áıteı batyrdyń urpaǵy Edigen Júnis­bekov: «Erlikti qadirleý kerek. «Arýaq rıza bolmaı, tiri baıymaıdy», deıdi halqymyz. Qazaqtyń basy osyndaı jıyn-toılarda qo­sy­lady. Elbasynyń únemi aıtyp júretin el­dik, birlik máselesi osyndaıda tanylady. Jambyl babamyz: «Adamdyqty aıt, erlikti aıt, batyrlyqty aıt, el birligin saqtaǵan tatýlyqty aıt», degen ǵoı. Birligimiz berik bolsyn, dedi.
Sahnada án-jyr shalqydy. Odan keıin ult­tyq at sporty oıyndaryna kezek berildi. 11 shaqyrymǵa qunan báıgesi jarys­tyry­lyp, Alakól aýdanynan kelgen Erlan Saty­baldıevtyń júırigi bas báıge jeńil av­to­kó­likke ıe boldy. Top báıgede qarasaılyq Bedelhan Qamalhanulynyń, alamanda Qaratal aýdanynan kelgen Jeńis Smaıylovtyń baǵy jandy. Bul jolǵy bir erekshelik shabandoz balalarǵa da baǵaly syılyqtar eskerilip, bir-bir moped buıyrdy. Teńge alýda tórt jigit baq synap, Ashat Seıitbekovtiń juldyzy joǵary bolsa, aýdaryspaqta qarasaılyqtar men jarkenttikter teń tústi.
Kúmisjan BAIJAN,
jýrnalıst.
Almaty oblysy,
Qarasaı aýdany, 
Áıteı aýyly.