41-shi jylǵy hattar
Beısenbi, 27 jeltoqsan 2012 7:36
Soǵysqa kirgen soldattyń saǵynyshty sálemin túıgen bul úshkil hattardyń mazmuny kópshilikke tanys emes, árıne. Mazmunyn aıtpaǵanda, tarıhynyń ózi qyzyq. Jetpis jyl buryn jazylyp, joldanǵan jerine jetpis jyl keshigip jetken, tipti birazy áli de arnalǵan adamdardyń qolyna tımegen hattar.
Al munyń syry mynada: 1941 jylǵy 22 maýsymda soǵys bastalyp, kóp uzamaı Ýkraınanyń Kamenes-Podolskıı qalasyn jaý basyp alady. Osy óńirde áskerı qyzmette júrgen keńes soldattarynyń 1941 jyldyń maýsym-shilde aılarynda jazylǵan hattary soǵys jaǵdaıyna baılanysty jiberilmeı, poshta jáshiginde qalyp qoıady. Uzyn sany 1208 hat eken. Gıtler áskeri barlyq hatty jınap alyp, «soǵys bastalǵan kezdegi keńes halqynyń kóńil-kúıin zerttep bilý» degen maqsatpen olardy Avstrııaǵa jóneltip jiberedi.
Beısenbi, 27 jeltoqsan 2012 7:36
Soǵysqa kirgen soldattyń saǵynyshty sálemin túıgen bul úshkil hattardyń mazmuny kópshilikke tanys emes, árıne. Mazmunyn aıtpaǵanda, tarıhynyń ózi qyzyq. Jetpis jyl buryn jazylyp, joldanǵan jerine jetpis jyl keshigip jetken, tipti birazy áli de arnalǵan adamdardyń qolyna tımegen hattar.
Al munyń syry mynada: 1941 jylǵy 22 maýsymda soǵys bastalyp, kóp uzamaı Ýkraınanyń Kamenes-Podolskıı qalasyn jaý basyp alady. Osy óńirde áskerı qyzmette júrgen keńes soldattarynyń 1941 jyldyń maýsym-shilde aılarynda jazylǵan hattary soǵys jaǵdaıyna baılanysty jiberilmeı, poshta jáshiginde qalyp qoıady. Uzyn sany 1208 hat eken. Gıtler áskeri barlyq hatty jınap alyp, «soǵys bastalǵan kezdegi keńes halqynyń kóńil-kúıin zerttep bilý» degen maqsatpen olardy Avstrııaǵa jóneltip jiberedi.
Álbette, bizge «keńes halqynyń kóńil-kúı» aýany qalaı zerttelgeni beımálim, alaıda jaýynger hattary 2009 jylǵa deıin Vena qalasynyń (Avstrııa) murajaılar qorynda dini buzylmaı saqtalyp kelgeni belgili bolyp otyr. Kıevtegi «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy tarıhynyń ulttyq murajaıy» memorıaldyq kesheni basshylyǵynyń habarlaǵanyndaı, búginde «1941 jylǵy oqylmaǵan hattar» degen jalpy ataý alǵan osynaý biregeı qundy epıstola kolleksııasy restıtýsııalyq (soǵys kezinde basyp alynǵan múlikti qaıtarý) úderister sheńberinde Ýkraına shekarasyna qaıta ótip, 2010 jyldyń bas kezinde atalǵan murajaıǵa kelip túsipti. Qazir olar túgelge jýyq óńdelip, murajaıdyń turaqty memlekettik qoryna alynǵan. Búginge deıin 500-den astam hattyń kóshirmesi ıelerine tabys etilipti.
Shekara asyp, qaıta oralǵan úshkil hattardaǵy úshbý sálem geografııasy burynǵy keń baıtaq KSRO-ny túgel qamtıdy. Sonyń ishinde jerine jetpeı qalǵan 19 hat Qazaqstanǵa joldanǵan eken. «Hat ıesine jetý kerek. Bul bizdiń qasıetti boryshymyz. Sol sebepti izdestirý jumystary jalǵasý ústinde», deıdi murajaı basshylyǵy. Bizge málim derek boıynsha, osy 19 hattyń ázirge 9-y qazaqstandyq jaýyngerlerdiń artynda qalǵan urpaqtarynyń qolyna tıgen. Onyń ústine, soǵys jańa bastalǵan kezde urysqa kirisken jaýyngerlerdiń keıingi tarıhy, taǵdyry jáne belgisiz. Olardyń arasynda tiri qalǵan, aman-esen oralǵandary bolýy múmkin. Nemese osy ýaqytqa deıin soǵysta habarsyz ketkenderdiń biri bolyp júrýin de joqqa shyǵara almaımyz. Biraq jetpis jyl buryn jazylǵan hattardyń mazmunyn bilý, sonyń ishinde qazaq jaýyngerleriniń aty-jónin aıǵaqtaý ýaqytqa baǵynbaıtyn qajettilik ekenine eshkim daý aıta almasa kerek.
Mine, mynaý Kódek esimdi jaýyngerdiń (famılııasy belgisiz) óleńmen jazǵan eki haty. Ol Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanyndaǵy «Qasyq» selosynda turatyn (hat alýshyny «Ershıbylov J.» dep oqı aldyq, basqasha da bolýy múmkin, jaýyngerdiń qoltańbasy ári qaraı anyq tanylmady – S.B.) týysqandaryna arnalypty.
«Qadirli ápke, jezde, berdim qoldy,
Germanmen soǵysýǵa tarttyq joldy.
Qudaıym qoı boǵyndaı qorǵasynnan,
Saqtaýmen, esen-aman kórsek boldy.
Shybyn jan túıilip tur shúberekte,
Shet elder qysyp jatyr tóńirekte.
Kún ystyq jaıaýlatyp baram ketip,
Túspedi-aý shóldeýmenen túkirik te.
Burańdap júre almaımyn býynym joq,
Belime tizip berdi qan tóger oq.
Kózimdi ilindirsem tús kórippin,
Batystan kún shyǵypty jaryǵy joq».
Kódektiń ekinshi haty Jambyl oblysy, Qordaı aýdany, Ýspenovka selosy, Roza Lıýksembýrg kolhozynda turatyn Isalıev Oqataıǵa arnalǵan. Hat mazmunyna qaraǵanda, baýyrynyń aǵasyna jazǵan haty sııaqty.
«Amandyq qat!
Asyl týǵan, ardaqty, qadirli, jákem,
Belbulaq,
Inińniń hatyna moıyn buryp, sal qulaq.
О́tken túni túsimde 30-ııýnde,
41-jyl, VI aı,
Myltyǵymnyń istigi ushy synǵan
salbyrap.
Jeńsikbaımen ilesip jylqy baqtym
bir túni,
Qorqamyn sonan qaljyrap!
Osy hatty men jazdym, alyp-ushyp
júregim,
Pendem deseń ber, Allam, úmbetińniń
tilegin,
Kebenek kıgen keler dep, burynǵy
aıtqan bir maqal,
Ýaıymsyz-qaıǵysyz, baýyryńnyń
ómirin sizder de, jáke, tilegin!
Jazǵan jerim bul hatty orman-toǵaı,
dolana,
Ajal jetse Alladan, jazýdan artyq
bola ma,
Dám-tuz elden buıyrsa, qaıta
tartyp kelermiz,
Kókem jaýǵa ketti dep qaıǵyryp
bosqa jylama!
Bizder júrmiz ormanda aralasyp
ańmenen,
Keıde júrip ketemiz tútigip
topyraq shańmenen.
Kúndiz kúlki kórmeımiz, túnde uıqy,
Kirpik qaqpaı qarysyp tilsiz
tuıyq tańmenen!
Kórsetti táńirim jurtqa munsha qorlyq,
Batystan jaý tyqsyrdy etip zorlyq.
Qalany tórt ataqty basyp aldy,
Kúsh jıyp shekaraǵa etip ornyq!
Qandy kún 22-si boldy ııýnniń,
Mazasyz aldy jaýyz kún men túnniń.
Jınaǵyn jeti kúnniń eseptese,
Qazasy birden jetken on bes myńnyń.
Qaharlanyp jaý nemis qarýyn kezep
bekindi,
Jalyndy oqtyń ekpini burshaqtaı
boran sekildi,
Qoı boǵyndaı qorǵasyn ajal bolyp
jabysyp,
Qaza tapty maıdanda talaı bozdaq
kekildi!
Aınalaıyn, jákeshim, qaıǵyryp,
bozdap, ókinbe,
Jumysyńdy isteı ber, belińdi býyp
bekin de.
Bir Qudaıǵa syıynyp,
Otanyn qorǵap iniń tur,
Jaý fashıspen alysyp
Odaqtyń qıyr shetinde!
Qolyma hat jazýǵa aldym qalam,
Kishi ini, úlken aǵa bolsyn aman.
Júz kórip jolyqqansha esen bop tur,
Osymen meniń sózim boldy tamam!
Osy hatty 1 ııýl kúni jazdym. Qashan salarymdy qaıdam. Kódek».
Hattyń eń sońynda: «Polshada – Karpat qasynda Dnestr ózeniniń boıynda inińiz Kódek», degen jazý bar.
Kelesi hattar Máýlet Doskenov jáne Muhıt Ospanov esimdi eki jaýyngerdiń Qostanaı oblysy, Uzynkól aýdany, Novopokrovskıı aýyldyq keńesi, Karl Marks kolhozynda turatyn Nurkenovaǵa Rystyǵa jazǵan hattary:
«Rysty!!! Qaryndas, birimizdi birimiz kórmesek te hat arqyly tanyp, Máýlettiń hatyna meni de jazǵan ekensiz. Onyńyzǵa úlken rahmet. Jaqsyda jattyq joq degen. Jatyrqamaǵanyńyz jaqsy. Sizdiń úıdegi aǵaıdy qaıtys boldy dep estidim, qaıǵyńyzǵa biz de ortaqpyz. Renjigenmen, qoldan esh nárse kelmeıdi. Jas ómirge mynadaı soǵys jaǵdaıy kez boldy. Aldaǵy ómirdiń qandaı bolatynyna bizdiń de kózimiz jetpeıdi. Qaryndas, tek qudaı ajaldy elden jazsa, arman joq dep oılaımyz. О́zińiz tez hat sal. Burynǵy ádiriske. Kóp jazar áńgime joq. Aman qaıtsaq, sizden jasyrar áńgime bolmas. Úı ishine Máýlet ekeýmizden úsh qaıtara sálem aıtyńyz. Ázirge qosh. Tek kórisýge jazsyn. Amandyq bildirýshi aǵańyz Máýlet jáne Muhıt. 30.VI.41 j.
* * *
Qymbatty qaryndas Rysty!!! Sizdiń jazǵan hatyńyzdy aldyq. Amandyq habar bilip, qýanyp qaldyq. Biraq siz ol hatyńyzda bolǵan jamanatty jasyryp jazbapsyz. Luqmashtyń hatynan bildik. О́lgenniń betinen jarylqasyn. Qıynyraq bolǵan eken. Biz renjigenmen bola ma, barlyǵy da Qudaı isi ǵoı. Kóp oılap júdemeńizder. Bapama sálem aıt.
Al endi bizden hal bilmek bolsańdar, den saý, turmysty ózderińiz de estip jatqan shyǵarsyzdar. Qazir Máýlet ekeýmiz de prontta júrmiz. Qazir soǵys óte qyzý, ázirshe sovet áskeriniń beti teris emes. О́zimiz ázirge anaý-mynaýdan amanbyz. Soǵysty tez aıaqtap, aman bolsaq sentıabr aıynda qaıtamyz. Rysty, hatty burynǵy ádiriske jaz, sodan keledi. Qaryndas! Sókpeńiz, ákopta otyryp asyǵys jazdyq. Hat jazsańyz meniń ádirisim (eski) ÝSSR, g.Kamenes-Podolsk p/ıa 64/1-3, polýchıt Ospanový Mýhıtý dep jazsańyz keledi. Máýlettiń de ádirisi osy. Hat kútemiz».
Kelesi hat – Aqtóbe oblysynyń Juryn aýdanyndaǵy Baqtyózen aýyldyq keńesindegi № 16 aýylda turatyn Tákenov Marabaıǵa arnalǵan. Hat ıesi – Ibraev Ý. (Kórinbeıdi, shamamen osylaı oqylady).
«3/VII-41. Amandyq hat. Qurmettep asa artyq kórýshi naǵashymyz Marabaı jáne Qazybaıǵa. Al, Máke, ekeýińniń de úı-ish, bala-shaǵalaryń aman ba? Qazybaıdyń balasy úlken jigit boldy ma? Saǵynǵazy da úlken jigit boldy ma? Oqýda… bolyp aldaǵy klasyna kóshti me?… Al, Máke, menen hal-jaı surasań – men de denim saý, aman-esen júrmin. О́ziń de estip jatqan shyǵarsyń urysqa ketkenimizdi. Biz urysqa «Kamenes-Podolsk» qalasynan 29/VI kúni soǵysqa kettik. Al endi … jaraqattan… ólip qalýdan ázir amanbyz. Máke, … bizdiń úı-ish aman ba? Ájem men ákem de kúıli, jaqsy tura ma? Kúıleri qalaı? Ash emes pe? Ámireniń, Ábilǵazynyń da úıleri aman ba? Olardyń da kúı-jaǵdaılary jaqsy ma? El-halyqtyń kúıleri jaqsy ma? Eldegi suraǵan azamattarǵa sálem aıtarsyń barlyǵyna da? Al, Máke, saǵan aqsha sal dep… edim, endi sen aqsha salma? Men ony ala almaımyn. Bizdiń úı… maı salǵan eken, ony men ala almadym. Osy kúni eldegi azamattardyń barlyǵyn áskerge alyp jatyr ma? … endi bóten aıtatyn sóz joq. Sender endi hat jazbańdar, ózimnen bolar habar. Aman tursam, hat jazyp turamyn. Al birdeńe bolyp ketse… «selsovetten» izdenińder. Úkimettiń ózi aıtady osyndaı boldy dep. Áskerimiz habar beredi… Al, Máke, saǵan aıtatyn sóz… kempir-shalǵa kózińniń qyryn sal. Hat jazýshy jıeniń… Máke, Qazybaı, qolyńdy ber, jolyqqansha…».
Endi jaýynger Orynbaı Nııazmetovtiń hatyna toqtalaıyq. Ol Ońtústik Qazaqstan oblysy, Frýnze aýdany, Frýnze atyndaǵy kolhozda turatyn Aıtbaı Nııazmetovke arnalǵan. Mazmuny tómendegideı:
«Amandyq hat. Qadyrdom qadyr, jannan artyq kórýshi úlken etip ósirgen Aıama 2). Ata ornyna ata bolǵan Aıtbaıǵa 3) Shornaqtaǵy kóz kórgenderge men Orynbaıdan kópten kóp salam. Qalaı, aman-esen, oınap-kúlip júrgen shyǵarsyńdar. Sizder maǵan poselke jáne aqsha salǵansyzdar. Onyń ne keregi bar, qaıyr, salypsyzdar, alsam alarmyn, almasam ózderińizge qaıtyp barar, men sizderge ultan degenim joq, ustara degen edim, ultannyń maǵan ne keregi bar, ultannyń keregi joq. Apa, endi qapa bolma, biz oraq orǵan maıdanǵa kelip jatyrmyz, biz jaratýshydan ómirdi surap turmyz. Bizderge ol jaqta ómirdi surap otyra berińder. Aman bolsaq, oraqtyń ushyna jaratýshy shalyp jibermese, aman-esen shyǵyp, aýylǵa baryp qalarmyz. Paızyny de alypty, onan hat aldym. Apa, qapa bolma! Qapa bolma! Hat jazyp tura berińizder. Menen Ergesh, Qudaıbergenge salam aıt úzilmestik, apa, qaıyr, aman bolsaq, kóz kórisermiz. Osy hatpen ózderińizben kóz kórisip qaıyrlasqandaı boldym. Jan tiri bolsa hat salarmyn sizderdiń hattaryńyzdy aldym dep, qaıyr qosh, bir birimizben kóz kóriseıik. Sizder ol jaqta, biz bul jaqta aman bolaıyq dep, úlken etip ósirgen ózińizdiń balańyz Orynbaı. 2/VII 41 jyl».
Orynbaıdyń taǵy bir hatynyń saqtalǵan nusqasy: «… menen Babaıdaǵy, Túrkistandaǵy totymyzǵa jáne aǵaıyndarǵa salam aıtarsyz, qapa bolmańyzdar. Kazetten de ózderińiz estip jatqan shyǵarsyzdar. Jaratýshy osy sózdi peshenege jazyp qoıǵan ǵoı, qaıyr, qaıyr, qaıyr…».
Mahmýd esimdi soldattyń (famılııasy belgisiz) haty myna mekenjaı boıynsha joldanǵan eken: Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan qalasy, Qyzylorda kóshesi, raıpromkombınat, № 38 Aıtóreeva Ánıpaǵa. «30|VI-41 g. Ánıpa jáne Ahmetke, qurmetti ázız anamyzǵa! Ardaqty jannan ázız kórýshi úı-ishimizge men jaýynger Mahmýdtan qurmetti amandyq sálem! Men aman-esendiktemin, sizderdiń aman-esen bolyp turýlaryńyzǵa tilektespin… Qaıyr qosh. Hal jaqsy. Ádirisim belgisiz (qol qoıylǵan). Hattyń shetine qısaıtyp: «31|VI-41, bir hat aldym, odan beri hat almaımyn» dep jazypty.
Jaýynger Mahmýdtyń Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan stansııasy, Kırov atyndaǵy № 104 maqta zaýyty mekenjaıy boıynsha О́tepov Qamza men Seıitjanǵa jazǵan haty tómendegideı (Hattyń bas jaǵyn oqý qıyn. Oqýǵa múmkin bolǵan jerinen bastadyq): «…Al menen hal-jaı surasań, aman-esendiktemin. Jumystyń jaǵdaıy oıdaǵydaı. Hal jaqsy. Qamza, sizderge birneshe ret hat saldym. Sýretimdi de jiberdim. Aldyńyzdar ma? Neǵyp hat jazbaısyzdar? Joq, meni umytyp kettińizder me? Biraq men sizderdi umytqanym joq. Endi hat alysyp turý qıynshylyqty. Aman bolyńyzdar… (Armanym ishimde)… Qaıyr qosh… Hat jazýshy baýyryńyz Mahmýd.31/VI -41 g.».
Jaýynger Sary Qarajanovtyń saqtalǵan hattarynyń ekeýin ózi jazǵan, al úshinshisi oǵan elden kelgen hat eken. Aqtóbe oblysynyń Temir qalasy, Grachevskıı selolyq keńesi, «Pýt k sosıalızmý» kolhozynda turatyn O.Bashkenovke ol bylaı dep jazady: «Urystyń jaıy. 22/VI-23|VI kúnderi azdap biz Germanııanyń jerine kirip edik. Qazir de ol azdap kirip júr. Urys orasan kúshti. Qudaıdyń ózi saqtamasa, qazirde granısadamyz. Hat so burynǵy ádirispen keledi, sol ádiriske sala beriń. Bizdiń úıge de aıtyń, burynǵy ádiriske hat jazsyn. Ony men kelmeıdi ǵoı dep edim. 3 kún urysta bolamyz, 1 kún dem alamyz. 3/VII-41».
Ekinshi haty: «Amandyq sálem hat. 3/YII. Ardaqty artyq kórýshi 1) apamyzǵa, 2) Omarǵalıǵa, jıenimiz Bóbenge hat joldaýshy Otan qorǵaýshy ári iniń Sarydan sálem. Al, apa, denderiń saý, sondaı aman, kúıli, jaqsy otyrsyńdar ma? Seniń myna salǵan hatyńdy 1/VII kúni alyp, densaýlyqty bildirip hat jazyp otyrmyn. Uly qyzyl toıdyń ishinde ázir aman júrmin. 22/VI kúninen toıdy toılap jatyrmyz, ázir shybyn jan aman. Al, apa, jezde, meni suraǵan joldas kórgenshe qosh saý bolyńdar. Bir dem ári, bir dem beri degen ǵoı. Osymen sózim bitti».
Mynaý jezdesi Omarǵalıdyń Saryǵa jazǵan haty: «Amandyq habar. Ardaqty artyq kórýshi inimizge sálem. Al, Sary, deniń saý ma, nege jazbaısyń Al, Sary, sen bizden hal jaı surasańyz, biz de óziń kórgendeı amanbyz. Kúı jaǵdaı ortasha, aqsha kópten kelgen joq, bilmeımiz qashan keletinin, sosyn maıdyń onyna baryp aýyldan sıyr aıdap keldi, sıyr bar, nan berip turady áıteýir, mata-shaı degennen ishteńe kelgen joq. Oqyp shopyrlyq bolyp shyqtyń ba? Álde oqyp jatyrsyń ba? Oınap jatyrsyń ba? Hat ıesi Altyn, baldyzymyz Saryǵa Omarǵalı».
Ýkraına murajaıynyń málimeti boıynsha, qazaqstandyq jaýyngerlerge tıesili oryssha-qazaqsha jazylǵan on toǵyz hattyń ázirge on úshi urpaqtarynyń, artynda qalǵan týysqandarynyń qolyna tıgen. Bulardyń ishinde, joǵaryda aıtylǵandardan basqa, qazaq jaýyngerleri – K.Nııarovtyń Batys Qazaqstan oblysynyń Shyńǵyrlaý aýdanynda turatyn D.Nııarovqa, Qumar Ahmetqalıevtiń osy oblystyń Jańaqala aýdanynda turatyn A.Ahmetqalıevqa, Qojabekovtiń Arys stansııasynda turatyn Bıjigit Aldııarovqa jazǵan hattary bar.
Ýkraınalyq murajaıshylar bul hattardy izsiz qaldyrmaq emes. Jaýyngerlerdiń aty-jónin, ómirbaıandyq derekterin, keıingi taǵdyryn áli de naqtylap, hattardyń qysqasha mazmunyn ýkraın tiline aýdaryp, arnaýly katalog-basylym ázirleý ústinde. Onda kóptegen jáıtter júıelenedi, sonyń ishinde burynǵy ulttyq respýblıkalarda – qazirgi táýelsiz elder boıynsha júrgizilgen jaýynger hattaryn meken-jaıǵa jetkizý jolyndaǵy izdestirý jumystary da qamtylady. Bul oraıda, belgisiz jaýynger týraly derekterdi tolyqtyrýǵa – jetpis jyldan keıin qolyna tıgen eldegi aǵaıynnyń da syrt qalmasy anyq.
Soǵystyń alǵashqy aılary – jappaı jasaq jııý (mobılızasııa) áli kúshine ene qoımaǵan kez. Soǵan qaraǵanda, hat ıeleri – turaqty áskerde, azamattyq boryshyn ótep júrgen, tipti keıbireýleriniń áskerı qyzmet merzimi aıaqtalyp ta qalǵan jigitter tárizdi. Oıda-joqta basyp kirgen jaýdyń basty soqqysyna shekarada turǵan qalyń áskerdiń tap bolǵany belgili. Muny Muhıt Ospanovtyń «soǵysty tez aıaqtap, aman bolsaq sentıabr aıynda qaıtamyz», Sary Qarajanovtyń «Qudaıdyń ózi saqtamasa, qazirde granısadamyz» degen sózderi de aıǵaqtaıdy.
Taza qazaq tilinde, latyn qarpimen jazylǵan bul hattardy ortaq tarıhymyzdyń bir bólshegi dep tanymasqa haqymyz joq. Árıne, úshkil hattarǵa ýaqyttyń taby túsken, keıbir sózderi óshken, durys oqylmaıdy, onyń ústine árkimniń jazýy ártúrli bolatyndyqtan, qoltańbany aıyryp oqý da ońaı emes. Degenmen, naqty izdeýshi tabylsa, osy hattarǵa súıenip, jergilikti áskerı muraǵat qujattary arqyly hat ıeleriniń esimin budan ári tolyqtyryp, taǵdyr-talaıyn naqtylap, pysyqtaýǵa bolar edi. Búgin biz alǵa tartqan jaýynger Kódektiń qos óleńin soǵys jyrlarynyń jınaǵyna irkilissiz qosýǵa bolatyn da sııaqty. Saıyp kelgende, bir kezde keńes halqy bastan keshirgen «kúndeı kúrkirep ótken soǵystyń» izi qazaqtyń júreginen de áli óshken joq. Jetpis jyldan keıin júzi ashylǵan júrekjardy hattar osyny ańǵartady.
Serikqalı BAIMENShE,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory.
