Qum Narynnyń qara nary

Júktiń aýyryn nar ǵana kótere alady. O bastan bar tirshiligi malmen baılanysty bolǵan halqymyz aýyr júkti kóterýden taısalmaıtyn,  eńbek dese qulshynyp shyǵa ke­letin uldaryn qara narǵa teńes­tiredi. Mundaı teńeý ekiniń birine aıtyla bermeıdi. Bul joǵary baǵa qandaı isti bolsa da qolǵa alýdan qaımyqpaıtyn, ári ony aıaǵyna deıin jetkizip tyndyra alatyn ji­gittiń jigitine, azamattyń azamatyna ǵana qarata aıtylady. Osy turǵyda esimi Aqjaıyq óńirine keńinen tanymal tulǵa, respýblıkanyń aýyl sharýashylyǵyna eńbegi sińgen qaı­ratker, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Eset Ǵabdýllındi ózi týyp-ósken qum Narynnyń qara nary desek qatelespeımiz.

Júktiń aýyryn nar ǵana kótere alady. O bastan bar tirshiligi malmen baılanysty bolǵan halqymyz aýyr júkti kóterýden taısalmaıtyn,  eńbek dese qulshynyp shyǵa ke­letin uldaryn qara narǵa teńes­tiredi. Mundaı teńeý ekiniń birine aıtyla bermeıdi. Bul joǵary baǵa qandaı isti bolsa da qolǵa alýdan qaımyqpaıtyn, ári ony aıaǵyna deıin jetkizip tyndyra alatyn ji­gittiń jigitine, azamattyń azamatyna ǵana qarata aıtylady. Osy turǵyda esimi Aqjaıyq óńirine keńinen tanymal tulǵa, respýblıkanyń aýyl sharýashylyǵyna eńbegi sińgen qaı­ratker, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Eset Ǵabdýllındi ózi týyp-ósken qum Narynnyń qara nary desek qatelespeımiz.

Ol keshegi sosıalıstik kezeńde qalyptasqan eńbek dástúrin búgingi naryqtyq qoǵamda jańasha bir jolmen jalǵastyra bilgen jan. Eńbek­tiń kóriginde shyńdalǵan qaırat ıesi. Sonaý keńestik sharýashylyq qury­ly­mynda ferma meńgerýshisi, bólimshe basqarýshysy delingen aty da, zaty da dardaı, ortań qoldaı qyzmette boldy.

Ádilin aıtqanda sol kezeńde Oral óńirinde búgingi keıipkerimizdiń aldyna shyǵa qoıǵan áriptesi joq shy­ǵar-aý degen oı basym túse beredi. Mundaıda sıfrǵa júgingen artyq­tyq etpeıdi. Iá, sol jyldarda Eset Ǵabdýllın basqaratyn Qurmanǵazy keńsharynyń úshinshi bólimshesinde 45 myń qoı, 12 myń jylqy, 1500 túıe, 2 myń bas iri qara bolypty. Bul sol tustaǵy kez kelgen iri sha­rýashylyqtaǵy mal sanynan asyp tú­sedi. Osy sosıalıstik menshikti kóziniń qarashyǵyndaı saqtaýdy mo­ıynyna alǵan, ony joǵaltpaı, qo­ńyn tú­sirmeı ustaı bilgen ferma meń­­gerýshisi Eset Ǵabdýllın edi.

Keıin elde jekeshelendirý naýqa­ny bastalǵan kezde Eset aǵanyń úlesine 11 sıyr, 22 jylqy, 36 qoı já­ne tórt túıe tıipti. Osyndaı en­shi­sine tıgen úles pen paıdy aýyl­dyń kóptegen adamdary tegin dúnıe­deı kórip ońdy-soldy shashqany, bir shyny «Roıal» dep atalatyn spırtke nemese eki túıir kir sabynǵa  bir qoıdy oılanbastan bere salǵany, ókinishke oraı, ótpeli kezeńniń bul­tartpaıtyn shyndyǵy. Kánigi aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń sheberi úleske tıgen maldy shuǵyl óz tóli esebinen ósirý qajettigin tez tú­sindi. Ári Naryn qumynyń tabıǵı- klımattyq ereksheligi, ıaǵnı shy­ǵyndy meılinshe az jumsaı otyryp, kiristi molyraq alýǵa bolatyny  maıtalman óndirisshini aldaǵy ta­bys­ty kúnderge jeteleı tústi.

Ol az ýaqyttyń ishinde «Eset» sharýa qojalyǵyn quryp, aıaǵynan tik turǵyza bildi. Sonymen birge, mal tuqymyn asyldandyrý men veterı­narlyq saýyqtyrý sharalary da qosa atqaryla bastady. Sóıtip, mal sany kúrt ósip, bir aýdannyń aý­maǵy tarlyq ete bastaǵandaı bolǵan soń jeke menshiktegi úlken sharýa­shy­lyqty eki bólip júrgizý qajettigi týyndady. Mundaıda ne isteý kerekti­gin aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń tarlany tez túısindi. Qos uly – qos qanatyna jaýapty júk artqany osyn­daı oıdan týyndap edi.

Úlken uly Isataı kir jýyp, kindik kesken atamekende, Naryn qumynda myńǵyryp ósken malǵa ıelik etip qala berýi oryndy dep tabyldy. Al sharýa qojalyǵynyń ekin­shi bóligin kenje uly Amantaıǵa tapsyrdy. Ol oblys ortalyǵyna taıaý ornalasqan Kóshim aýyly aýma­ǵynan jer alyp, áke úmiti men amanatyn aqtaý úshin iske bel sheshe kiristi.

Árıne, búgingi mal ósirý isiniń  ejelgi ata-baba dástúrinen túbegeıli ózgesheligi bar. Qazirgi jaǵdaıda ǵy­lymı negizder men jańa tehno­lo­gııalarǵa ıek arta almaǵan, oǵan jatsyna qaraǵan menshik ıeleri alysqa bara almaıdy. Mundaǵy basty maq­sat – ónimdi uqsatýǵa baǵdar ustaı bilý. Halyqtyń kúndelikti surany­sy­na ıe ónimder óndirý. Tek sonda ǵana eldegi mal ósirýshilerdiń baǵy janyp, upaılary túgeldene túspek.

«Eset» sharýa qojalyǵynda qy­myz ben shubat shyǵarý zaýyty osyn­daı ómirsheń oıdan bastaý alǵan edi. Qazir mundaǵy básekege qabiletti ónimge suranys berýshiler qatary jyldan jylǵa arta túsýde. Tipti taıaý jáne alys shetelderdiń ózinen su­ranys berip otyrǵandar da bar. Zaýy­t konveıerinen tutyný oryndaryna jol tartatyn halyqtyq sýsyndar qoshqar múıiz oıý pishindes arnaıy plastmassa ydystarǵa quıy­lyp usy­nylady. Sonymen birge, ónim óndirýshi men memlekettik satyp alýshylar arasyndaǵy kelisim-shart­tarǵa sáıkes, «Eset» sharýa qo­ja­lyǵy óz ónimderimen oblys­taǵy áleý­mettik, emdeý-saýyqtyrý meke­melerin, ókpe aýrýlaryn emdeıtin sanatorııler men aýrýhanalardy osy sıpattaǵy «Ivýsha balalar» profılaktorııin qamtıdy.

Qymyzdyń emdik qasıetin búgin­de álemniń birqatar órkenıetti elde­ri tanyp moıyndaı bastady. Mo­ıyn­dap qana qoımaı, ony óner­ká­siptik negizde óndirýge kiristi. So­nyń biri – Almanııa. Bul memleket ejelden qazaq halqyna tán bolyp kelgen qymyz óndirisin beınebir óz­deri taýyp, bar qasıetin ózderi ash­qandaı keıip tanytyp otyr. Osylaısha, qymyz óndirisi jónindegi brend pen álemdik patentti de ózderi ıemdenip ketetindeı kórinedi. Meniń buǵan talasym bar. Qalaı deseńiz de qazaq­tyń keń dalasy men jazıra jaılaýynda erkin jaıylǵan jyl­qynyń eti men qymyzyna, onyń sa­palyq qa­sıe­tine birde-bir el jete almaıdy. Mundaı artyqshylyq pen ózgeshelik  tek Qazaqstan jaǵdaıyn­da ǵana múmkin bolyp otyr. Muny búginde qymyz óndirisine bet burǵan órke­nıetti memleketter ǵalymdary da moıyndaıdy,  dep oı-pikir tıegin aǵytty bizben áńgimesinde Eset aǵa.

Iá, eńbek maıtalmany bul piki­rin tekten-tek aıtpaǵanyna, onyń qolynda álemdik qymyz óndirisi jónindegi saraptamalar men taldaýlar bar ekenin kórgende kózimiz odan ári jete tústi. Bul tek ınternet júıesinen alynǵan derekter emes eken. Atalǵan máselede «Eset» agro­qurylymynyń menedjeri, Saratov zooınjenerlik ınstıtýtynyń túle­gi, úlken qyzy Aıgúldiń jına­ǵan aqparattary da mol bolyp shyqty. Iá, búgingi zaman ushqyr aqparattar zamany. Onyń aǵymynan keıin qa­lyp qoısań,  kóp nárseden utylǵa­nyń. Osyndaıda álemdik suranysqa saı ónim óndirýge bastamashy bolyp otyrǵan jetpis úsh jastaǵy Eset aǵanyń kóregendigi men biliktiligine, alymdylyǵy men shalymdylyǵyna tańǵalmaı, tánti bolmaı kórińiz.

Budan keıingi kezeńde Es-aǵań  eńbek etý jónindegi oılaryn ortaǵa tastady. Elbasymyz Nursultan Na­zarbaevtyń eńbek qoǵamyna jıyrma qadam jónindegi baǵdarlamalyq ma­qa­la­sy­men muqııat tanysyp shyq­tym. Memleket basshysy aıtqandaı, bizdiń qazaqstandyq qoǵamdy tek aqadal eńbek qana alǵa alyp shyǵa alady. Eńbek etpegenniń  órisi qysqa deıdi ol. Eset Ǵabdýllın – qur aqylgóılik pen qurǵaq demagogııa­nyń adamy emes. Jaqsy – isimen jaqsy degendeı, ol óziniń eńbek jó­nindegi qaǵıdattaryn qurǵaq sózben emes, naqty isimen dáleldeı bilgen qajymas qaırat ıesi. Jetpisten as­qan shaǵynda da qazaqstandyq qo­ǵamnyń órkendeýine óz úlesin qo­syp, jıyrma bestegi jigitteı kúsh-qaırat jumsap kele jatqan qa­zaqtyń qajymas qara nary.

Biz taıaýda qysqa ázirlik qamymen Beketaı qumynyń eteginde úlken balasy Isataıǵa aqyl-keńesin berip qana qoımaı, iske tikeleı aralasyp júrgen Eset aǵamen taǵy da kezdes­tik. Amandyq-saýlyqtan soń ol kisi bizdi úıden dám aýyz tıip shyǵýǵa shaqyrdy. Eshkim de dámnen, qazaq­tyń qasıetti dastarqanynan úlken emes. Aǵa tilegin qaıtara almadyq. Munyń aldynda Aqsaraı aýyly aýmaǵynan on shaqyrym qashyqtyq­taǵy keń jazyqtyqtan 500 bas iri qara men 500 bas jylqyǵa arnalǵan búgingi zamanǵy mal semirtý kesheni qurylysyn salyp aıaqtaǵan oblys­taǵy iri menshik ıesiniń kúsh-qaı­ratyna tańdanys bildirgenbiz.

Qarańyz, aıdala, aınala bári sheti men shegi joq buırat qum. Sóı­tip kele jatqanda kózdiń jaýyn alatyndaı ǵajaıyp keshenge tap bolasyz. Beı­nebir ertegi sekildi. Joq, bul ertegi emes, eńbek dese ishken asyn jerge qoıatyn qazaqtyń qaısar ulynyń byltyr aıaqtaǵan isiniń nátı­jesi eken. Álemdik ozyq tehno­logııa­nyń úlgisin de osy jerden taba alasyz. Malǵa qajetti sý da,  jem de bú­gingi ınnovasııa jetistikteriniń shal­­ǵaı aýylǵa jetkenin aıǵaqtap tur.

Sonymen birge, ózi týyp-ósken Bórli aýyly mańynan Eset Ǵabdýl­lın aǵamyz kirse shyqqysyz aqshań­qan úı turǵyzypty. Mundaǵy tur­mys­tyq jaǵdaı qaladaǵydan artyq bolmasa, bir de kem emes eken. Adam janyna ne kerektiń bári de tabylady.

«Es-aǵa, osyndaı úlken úı salý qandaı qajettilikten týdy», dedik biz úıdiń syrtqy kórinisi men ishki ıntererine tańǵalǵanymyzdy jasyra almaǵan kúıimizde.

«Halqymyzdyń turmys daǵdy­syn­da qara shańyraq degen uǵym bar. Qasıetti de qasiretti Naryn – bárimizdiń atamekenimiz. Biz oǵan kindigimizben baılanyp qalǵanbyz. Ǵabdýllınder áýletiniń búgingi aqsa­qaly ózim bolǵandyqtan ózimnen ta­raǵan urpaq atameken men qara­shańyraqtyń qadir-qasıetin bile júrsin, umytpasyn, onymen habaryn úzbesin degen nıetpen turǵyz­dym, bul keń saraıdy. Bul asyp-tasý da, báseke de, qolda bar qara­jatty qaıda jumsaýdy bilmegendik te emes. Tek týǵan jerge degen tartylys kúshin tereńdetýden týǵan ákelik, atalyq oı ǵana. Bul isimdi zaıybym Umsynǵanym ekeýmizden ór­bigen urpaqtarymyz da durys túsin­geni mereıimizdi ósirip, kóńilimizdi tasytady», dep jaýap qaıtardy bul saýalǵa qum Narynnyń qara nary Eset Ǵabdýllın.

Umsynǵanym jeńgemiz de baqy­tyn eńbekten tapqan qazaqtyń altyn qursaq analarynyń biri ekenin qa­laısha aıtpaı kete alamyz. Ol eń­bek jolyn traktorshylyqtan bas­tap­ty. Iá, sol bir jyldarda. «Tań bi­­­­line bir sulý qyz traktorǵa otyrdy…» dep bas­talatyn bir án bar edi-aý. Búginde retroǵa aınalǵan bul tamasha áýen áli kúnge deıin syry da, syny da ketpegen Umsynǵanym jeń­gemizge ar­nalǵandaı kórinedi.

Iá, eńbegimen elengen mundaı jandar qandaı qurmetke de laıyqty bolsa kerek.

Temir QUSAIYN,

«Egemen Qazaqstan».

Batys Qazaqstan oblysy,

Bókeı ordasy aýdany.

Sýrette:

«Eset» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Eset Ǵabdýllın.