Ánshi Ámire týraly shyndyq

Qazaqtyń ánshilik ónerin álemge tanytqan Ámire Qashaýbaıuly jóninde az jazylyp júrgen joq. Ánshi shyǵarmashylyǵy jaıly maqalalar men kitaptar jeterlik. Alaıda, talant ıesiniń ashylmaǵan aqtańdaqtaryna baılanysty tusqa kelgende árkimder ártúrli áńgimeleıdi. Ásirese, bireý aıtypty mys, solaı bolǵan eken, degen tárizdi qulaqtan qulaqqa taraıtyn sózder kóbirek aıtylady. Jańsaq pikirler men jalǵan sózder de joq emes. Sondyqtan da ne jazylsa da naqtyly derekterge súıengen oryndy bolady dep oılaımyz.

Qazaqtyń ánshilik ónerin álemge tanytqan Ámire Qashaýbaıuly jóninde az jazylyp júrgen joq. Ánshi shyǵarmashylyǵy jaıly maqalalar men kitaptar jeterlik. Alaıda, talant ıesiniń ashylmaǵan aqtańdaqtaryna baılanysty tusqa kelgende árkimder ártúrli áńgimeleıdi. Ásirese, bireý aıtypty mys, solaı bolǵan eken, degen tárizdi qulaqtan qulaqqa taraıtyn sózder kóbirek aıtylady. Jańsaq pikirler men jalǵan sózder de joq emes. Sondyqtan da ne jazylsa da naqtyly derekterge súıengen oryndy bolady dep oılaımyz.

Máselen, Ámireniń jansyz denesi 1934 jylǵy qarashanyń 5-nen 6-syna qaraǵan túnde Almaty kóshe­leriniń birinde tabylǵanymen, bul ólimge qatysy bar adamdar áli kúnge belgisiz. Sondaı aq Ámire Parıj ben Maındaǵy Frankfýrtten basqa Strasbýrg qalasynda, Reseıdiń Irkýtsk, Ázerbaıjannyń Baký qalasynda saparda bolyp, án aıtty degen qujattar tabylyp otyr. Osy atalǵandar shyndyqqa janassa, baba shyǵarmashylyǵynyń jańa qyrlary ashylary sózsiz.

Jalpy, Ámire jaıly jazylǵan maqalalardy eki turǵyda aıshyqtaýǵa bolady. Áýelgisi ánshiniń kózi tirisinde jazylǵandar. Qanysh Sát­baev pen Álkeı Marǵulannyń Ámire týraly jarııa­laǵandary, Romen Rollannyń, Anrı Barbıýstiń aıtqan pikirleri, Aleksandr Zataevıchtiń jazǵandary jáne «Eńbekshi qazaq» gazetinde shyqqan Muhtar Áýezovtiń ánshi shyǵarmashylyǵyna arnalǵan maqalalary Ámireniń kózi tirisinde berilgen shynaıy baǵa ári oǵan degen qurmet edi. Ámire jaıly jazylǵan maqalalardyń ekinshi bir shoǵyry ol qaıtys bolǵannan keıingi jyldary jazyla bastady. Ol kezeń qyrqynshy-elýinshi jyldary edi. Buǵan basty sebep, Birikken Bas saıası basqarma (OGPÝ) tyńshylarynyń Ámire 1925 jyly Parıjge barǵanda Mustafa Shoqaımen jolyqqany sebep bolyp, ekeýiniń bir-birimen baılanysy bar adamdar dep, tizimge iliktirip jónsiz kóp mazalaı bastaǵany. Sózimiz dáleldi bolýy úshin UQK-niń otstavkadaǵy polkovnıgi Ámirhan Bákiruly muraǵattan tapqan Ámire Qashaýbaevtyń 1927 jylǵy 6 maýsym kúni basqarmaǵa shaqyrtylyp, tergeýshiler aldynda bergen jaýabyn keltire keteıik. “…1925 jyly maýsym nemese shilde aıynyń birinde men barlyq ulttyq respýblıkalardan jınalǵan 14 aktermen birge Parıjge bardym. Barǵan boıda “Dorııa” oteline ornalastym. Ekinshi kúni qonaq úıge Mustafa Shoqaev kelip, menimen áńgimelesti. Ol Qazaqstanda bolyp jatqan jaǵdaılardy surady. Arasynda: “Úkimet basynda kimder tur? Qazaqtar bar ma?” degen saýaldar da qoıdy. Men “bar” dep jaýap berdim. Biraq, olardyń kimder ekenin aıtqanym joq, ol da menen suraǵan joq. Sosyn ol meniń bilimimdi surady. Men oǵan “eshqandaı bilimim joq” dep jaýap berdim. Áńgime ústinde ol Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatovtyń hal-jaǵdaılaryn jáne nemen aınalysyp júrgenderin surady. Men: “Baıtursynov Qyzylordada muǵalim, al Dýlatov ádebıetpen aınalysyp júr”, dedim…

Taǵy bir joly Mustafa Shoqaev meımanhanaǵa kelip, akterlerdiń bárin restoranǵa qonaqqa shaqyrdy. Biraq, akterler ár túrli sebepterdi syltaý etip, restoranǵa barýdan bas tartty. Onymen birge restoranǵa tek men ǵana bardym. Restoranǵa barǵan soń ol eki saptyaıaq syra satyp aldy. Ekeýmiz nebári on bes mınótteı birge bolyp taradyq. Keterinde ol Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatovqa sálem aıta bar dep ótinish bildirdi. Sóıtip, óz qolymen meniń qoıyn kitapshama olardyń aty-jónderin qazaqshalap jazyp berdi. Parıjden Qyzylordaǵa kelgen soń men Dýlatov pen Baıtursynovqa birneshe ret jolyqtym. Olarǵa Mustafa Shoqaevtyń joldaǵan sálemin jetkizdim. Ekeýi de onyń sheteldegi hal-jaǵdaıyn, ómir súrýge qarajatty qaıdan alyp jatqanyn surady. Men Mustafa Shoqaevtyń Parıjdegi fransýz jáne orys baspalarynda qyzmet atqaryp júrgenin aıttym. Biraq olarǵa Mustafanyń hatyn kórsetken joqpyn, umytyp ketippin. Keıinnen kitapsham iz-túzsiz joǵalyp ketti, izdep taba almadym. Bul hatpen buryn Qyzylorda qalasynda “Eńbekshi qazaq” gazetiniń qyzmetkerleri Ahmet Elshibaev pen onyń eki joldasy tanysqan. Sońǵy ekeýiniń aty-jónderin bilmeımin…”

Osylaısha Ámireden san ret qolhat alynady. San ret úıin tintipti. San ret soqqyǵa jyǵypty. San ret qorqytyp úreılendiripti. Sol tusta Ámire jaıly jazýǵa da shekteý qoıylypty. Solaı bola tura tam-tumdap bolsa da «Qazaq ádebıeti» gazeti betterinde saǵynyshtyń sazyn jetkizgendeı Jumat Shanınniń «Ánshi Ámire», Qalybek Qýanyshbaevtyń «Ámireniń qasıetteri» jáne «Kazahstanskaıa pravda» gazetindegi Sáken Seıfýllınniń «Ámireni joqtaý» tárizdi birdi-ekili maqalalar 1934-1935 jyldarda jaryq kórdi. Ámire jaıly maqalalar negizinen aldynda aıtqanymyzdaı kesheýildep baryp 40-50-shi jyldardan bastap molynan jarııalana bastady. Muhtar Áýezov, Nıkolaı Anov, Sábıt Muqanov, Saparǵalı Begalın, Ahmet Jubanov, Qaıym Muhamethanov, Rymǵalı Nurǵalıev, Hajym Habıev ánshi shyǵarmashylyǵyn urpaqqa jetkizý baǵytynda kóz kórgenderi men estelikterin baspasóz betterinde ortaǵa saldy. Alaıda, keńes bıligi ánshiniń kózi tirisinde Parıj saparynan soń mysqaldaı da bolsa janashyrlyq jasady dep aıtý qıyn. Osynyń bir mysaly: Ámire qaıtys bolǵan sátte respýblıkalyq gazetter jarysa joqtaý jazyp jatqanda, Qazaqstan Halyq aǵartý komıssarynyń 1934 jyldyń 19 qarasha kúni berilgen № 540 buıryǵy shyqqany belgili. Onda, Ámireniń esimin máńgi este qaldyrý úshin oǵan Qazaq drama teatry aýlasynan eskertkish músin ornatý kerektigi jazylǵan. Amal ne, buıryqtyń osy atalǵan pýnkti oryndalmaı qaldy. Budan da soraqysy Almatydaǵy Ortalyq zırattaǵy Ámire jerlengen jerdiń qaraýsyz qalǵany boldy. Qaraýsyz qalǵany bylaı tursyn, qaı jerge jerlengeni, múrdesi, zıraty joǵalyp ketken.

Osylaısha jabýly qazan, jabýly kúıinde qalar ma edi, Ámire jerlengen soń arady 30 jyl ótkende 1974 jyly Ámireniń ózi oryndaǵan ánderi jazylǵan úntaspa tabylmaǵanda. Ámire úntaspasy tabylyp Máskeýden ákelgenimiz sol eken, jurtshylyq onyń múrdesi qoıylǵan jerdi, zıratyn izdeı bas­­­ta­dy. Sol kezdegi aqsaqaldardyń aıtýynsha Ámire ata­myz 1934 jyldyń 8 qarashasy kúni Almaty qala­syn­­daǵy Tashkent dep atalatyn kóshedegi ortalyq zıratta jerlengeni belgili boldy. Kóreıik dep izdep barǵanymyzda ondaǵy zıratqa jaýapty kezekshiler Ámire múrdesiniń qaı jerde jerlengenin bilmeıtin bolyp shyqty. Tipti zırat keńsesindegi 1934 jyly jerlengender tizimi jazylǵan jýrnalda Ámire esimi joq. Endi Almatydaǵy ortalyq zırattaǵy Ámire jerlengen jerdi izdeý mindeti bastaldy. Shyndyǵyn aıtý kerek, jalpy osy jumystarǵa qozǵaý salǵan Máskeýde saqtalǵan ánshi daýysynyń tabylýy. Olaı bolsa osy oraı­da ánshiniń fonografqa jazylyp alynǵan daýy­sy­­­nyń tabylǵany jaıly qysqasha da bolsa aıta keteıin.

Men Ámire atamyzdyń fonografqa jazyp qaldyrǵan «Balqadısha», «Smet», «Dýdaraı», «Aǵashaıaq», «Úsh dos», «Jalǵyz arsha», «Besqarager» ánderiniń úntaspasyn 1974 jyldyń 21 aqpany kúni Máskeý qalasyndaǵy Búkilodaqtyq ortalyq muraǵattyń Qyrǵyz bóliminen taptym. Jaılaýy qonystas, aýyly irgeles, maly qoralas qyrǵyz eliniń Máskeýdegi muraǵattaǵy bóliminen alǵash kórgen qazaq men boldym. Ámireniń ánderi úntaspasyn tapqan adam Jarqyn Shákerim delinetini sondyqtan. Onyń ústine bul keremet olja jóninde Máskeýde júrip Almatyǵa alǵash habarlaǵan adamym «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń redaktory Sapar Baıjanov edi. Qýanyshymdy bólisýge telefon soqtym. Sapar Baıjanov qazaq jýrnalıstıkasynyń iri ókili ǵana emes, ónerge de qulaǵy túrik júretin, reti kelgende nebir ánderdi tamyljyta shyrqaı alatyn qazaq óneriniń janashyry edi. Jańalyqqa habardar bolyp, qabyldap alǵan soń Sapekeń kidirtpesten «Ámire Qashaýbaevtyń daýysy» degen atpen maqalany gazettiń kezekti 12 naýryzdaǵy sanyna salyp-aq jibergen eken. Sóıtip, bul jańalyq meniń avtorlyǵymmen elimizge jetti. Onyń ústine Máskeý qalasynda shyǵatyn «Nedelıa» degen aptalyq gazette «Jarkyn Shakarımov nahodıt klad» degen maqala jaryq kórip, jańalyq búkil Keńes Odaǵyna da tarap úlgerdi. Kóp keshikpeı Ámireniń fonografqa jazylǵan úntaspasyn kúıtabaqqa aýdarttyq. Osylaısha Ámire oryndaǵan án halqymyzdyń ıgiligine aınaldy. Sol kezdegi Qazaqstan KP Ortalyq komıteti Mádenıet bóliminiń meńgerýshisi M.Esenálıev, Qazaq SSR Mádenıet mınıstri M.Bazarbaev, mınıstrdiń orynbasary Ý.Sadyqova, Almaty grammofonǵa jazý stýdııasynyń dırektory S.Qusaıynov Ámire kúıtabaǵyn jaryqqa shyǵarýda aıtarlyqtaı qolǵabys jasaǵanyn aıtý paryz. Kóp keshiktirmeı áıgili ǵalym Rahmanqul Berdibaevtyń jetekshiligindegi qalalyq Qazaq ádebıeti men óneri halyq ýnıversıtetiniń kezekti sabaǵynda Qazaqstannyń halyq ártisteri Serke Qojamqulov, Júsipbek Elebekov, jazýshy Saparǵalı Begalınniń jáne osy maqala avtorynyń qatysýymen Ámirege arnalyp kesh ótkizildi. Onda Ámire ánderi tyńdatyldy. Al Ámire daýysyn alǵash ret Qazaq teledıdarynan halyq nazaryna usynyp tyńdatýǵa qolǵabys jasaǵan belgili qoǵam qaıratkeri Sultan Orazalınov bolǵanyn osy oraıda aıtýdy paryz sanaımyn.

Osylaısha Ámire atamyzdyń áni jazylǵan úntaspa tabyldy, kúıtabaǵy jaryq kórdi. Ámire jerlengen jerdi, zıratyn da taptyq, árıne. Baba denesin, múrdesin aqymdap jerlegen Ábilmájin Sapaqov degen aqsaqal áldeqandaı bir alapattyń bolatynyn sezip, jerlegen kúni zırat janyndaǵy terek aǵashyna bákimen «Bul jerge Ámire Qashaýbaıuly jerlengen», dep jazyp ketken eken. Serke Qojamqulov, Júsipbek Elebekov, Saparǵalı Begalın jáne men tórteýimiz ortalyq zırattan tórt kún izdep tappaǵanymyzdy besinshi kún degende ortamyzǵa Ábilmájin Sapaqov aralasyp, ánshi jerlengen jerdi bir sátte-aq taýyp berdi. Árıne, Ámire zıratynyń orny turmaq tuqyly da joq. Jermen jeksen taqyr jer. Tap osy jerde súıegi jatqanǵa balap, osyǵan da qýanysyp quran baǵyshtadyq.

Jastyq jalynymen jarqyldaıtyn qyzba kó­ńil kezimiz ǵoı. Sol sátterde Ámire jaıly zert­teý qushtarlyǵyma eki jaǵdaı sebep boldy. Áýel­gisi: «Ámire ánderiniń úntaspasyn tapqan jigit», dep Álkeı Marǵulan bastaǵan úlkenderdiń mań­daıymnan sıpaı otyryp bata bergenderi boldy. Ekinshisi, dál sol kezde Qostanaıda turatyn Ámireniń qyzy Kúlásh Ámireqyzy Qashaýbaevanyń maǵan degen erekshe ystyq yqylasy edi. «Sen endi meniń balam boldyń, men úshin óte ystyqsyń, Jarqyn», deýshi edi Kúlásh apaı árdaıym. Kúlásh Ámireqyzynyń maǵan rahmet aıtqan maqalasy gazet betinde de jaryq kórdi («Qazaq ádebıeti» gazeti, 30 qańtar, 1976 j.)

Sonymen, zyr júgirip júrip Kúlásh Ámireqyzynyń keńesimen ánshiniń týysqandary atynan 1974 jyldyń 25 qarashasy kúni Dinmuhamed Qonaev aǵamyzdyń atyna Ámire qabiriniń qyryq jyldan beri qaraýsyz jatqanyn jetkizip, qulpytas ornatý jóninde úshbý hat daıyndadym. Hatqa qazaq óneriniń qarlyǵashtary: Serke Qojamqulov, Qanabek Baıseıitov, Júsipbek Elebekov, Ábilmájin Sapaqov, jazýshy Saparǵalı Begalın, qoǵam qaıratkerleri Sara Esova, Áshimbek Bektasov qol qoıdy. Kóp keshikpeı bul jumystar Qazaq SSR Mınıstrler Keńesine tapsyrylyp, Ámire músinin turǵyzýǵa 5000 rýbl bólindi. Osy sheshim negizinde 1974 jyldyń 9 shildesi kúni Qazaq SSR Mádenıet mınıstrliginde Ámirege ornatylatyn eskertkish músininiń eskızi men jobasy bekitildi. Eskertkish músinniń avtory bolyp músinshi Tatıana Vıktorovna Andrıýshenko taǵaıyndaldy.

T.V.Andrıýshenko óz sheberhanasynda jyl boıyna eńbek etti. Nátıjesinde alty metrlik Ámire tulǵasy daıyn boldy. Eskertkish 1978 jyly ánshiniń týǵanyna 90 jyl tolýyna oraı jezden quıylyp ornatylady dep josparlanǵan bolatyn. Endi myna qyzyqty qarańyz. «Almatydaǵy sol qoıylmaq eskertkish qaıda? T.V.Andrıýshenkonyń eskertkish turǵan sheberhanasy qaıda? Qoıylmaq Ámire músininiń zym-zııa joǵalyp ketýine ne sebep boldy?» degen zańdy suraqtar kúni búginge deıin mazalaıdy. Tipti «Ámirege eskertkish nege turǵyzylmaı qaldy?» dep tebirenip maqala da jazǵan kezim boldy. Bálkim, basynda atap ótkenimizdeı otyzynshy jyldardyń yzǵary áli kete qoımaǵany ma degen de oı keldi. 1934 jyly ánshige eskertkish ornatý jóninde buıryq shyǵa tura ornatylmaı qalǵany tárizdi, 1974 jyly da oǵan eskertkish músin ornatý jóninde buıryq shyǵa tura bul joly da oryndalmady.

Ámireni kózi kórgen dosy Serke Qojamqulov T.V.Andrıýshenko sheberhanasyna baryp, kórip júrip, sheberhana ishinde boı kótergen ánshi eskertkishiniń fotosýretin túsirtkizip alǵan eken. Sol sýret tósqaltasynda júrýshi edi. Bir qajeti bolar dep maǵan bergen bolatyn. Boı kótermek Ámire eskertkishiniń keskini áli kúnge mende saqtaýly. Endi mine soǵan da shúkirshilik aıtamyn. Odan ári ne boldy deısizder ǵoı. Aldyńǵy 40 jylǵa taǵy 18 jyldy qosyńyz. Sonda Ámire atamyzdyń zıraty 58 jyl boıyna qaraýsyz jatqanyn túsi­­nemiz. 1992 jyldyń 5 qarashasy kúni ǵana Ámi­re qabiriniń basyna qulpytas ornatyldy. Qulpy­tasty Qazaq SSR eńbek sińirgen ártisteri, ánshi Kenjegúl Syzdyqova men onyń zaıyby Dmıtrıı Gýsınsov 60 myń rýbl shyǵaryp jeke qarjatymen turǵyzdy. Osy oraıda myna bir jaıdy eske sala keteıin.

Zırattyń ashylý rásimine sanaýly kúnder qalǵanda bázbireýler qabirdi qıratyp ketipti. Bul jóninde «Vechernıaıa Alma-Ata» gazetiniń 1992 jyldyń 29 qazan kúngi sanynda «Koshýnstvo na kladbıshe» degen maqala jarııalandy. Onda: «Uly ánshi Ámire jerlengen zırattaǵy qabirdiń qulpytasyn jermen-jeksen, kúl talqan etip talqandady», – dep Almaty halqyn taǵy bir dúrliktirdi. Sonda qazaqtyń Kenjegúldeı qaısar qyzy namys-qaıratyna minip, qalalyq ákimshilikke baryp júrip bir apta ishinde zıratty qaıtadan qalpyna keltirdi.

Shyndyǵyna kelgende, osy áńgimelerdiń túbi 1925 jyly Ámireniń Parıj saparynda onyń Mustafamen kezdeskeninen bastaldy desek qatelespespiz. Birikken Bas saıası basqarma (OGPÝ) tyńshylary Ámireni úzbeı qadaǵalaýǵa alypty (tipti bildirtpeı artynan kúzet te qoıǵan kezderi bolǵan), ánshi ómirine úzbeı qaýip tóndirip, basty tragedııasyna aınaldyrǵan. Nege deseńiz, Ámire jaıly áńgimelerdiń qaı qyry da OGPÝ degen úreıli mekemeniń sýyq habaryna tireledi.

Keńestik júıe ornap, qazaq sahnasyna opera, sımfonııa, ulttyq orkestr tárizdi ujym boı kórsetip mýzyka óneriniń qulpyra bastaǵan shaǵynda Ámire Qashaýbaıuly osy jańalyqtardyń bárinen de shettetildi. Atap aıtqanda premerasy 1934 jyldyń 7 qarashasynda, ıaǵnı Ámire dúnıeden ótken kúni ótken Evgenıı Brýsılovskıı jazǵan qazaqtyń tuńǵysh «Qyz Jibek» operasynda ról oryndaý múmkindiginen alastatylady. (Bul opera bir jylǵa jýyq daıyndalǵan ǵoı). 1933 jyly Máskeýden arnaıy kelgen mamandarǵa berilgen kúıtabaqqa jazylatyndar tiziminen Ámire esimi alynyp tastalǵan. Otbasyn asyraıtyn qarajattan aıyrǵan. Jumystan shyǵarylǵan. Qazaq halqynyń ánshilik dástúrin dúnıejúzine tanytqan Ámire endi kıer kıimge, isher asqa jarymaıtyn kúıge túsken. Osylaısha ol aıanyshty kún keship jatqan. Evgenıı Brýsılovskııdiń:«Parıj ben Strasbýrgtiń sahnalarynda jaryq juldyzdaı jarq etip kóringen Ámire Qashaýbaev seniń aldyńda tur. Kózi qantalap mólıgen, denesine ter sińgen, daýysy barlyqqan, eńsesi pás adam sol Ámire Qashaýbaev pa? Áli de bolsa maǵan birdeńeni dáleldemek bolady… Kópe-kórneý jylap tur. Biraq bul mastyqtyń áserinen tógilgen kóz jasy emes edi. Joǵalǵan, aldanǵan ómirdiń ashy solyǵy edi. Qazir daýsynan aırylǵan shaǵynda onyń kezdesip, bas qosar adamy da shamaly, oǵan kóńil bólip jatqan eshkim joq, О́ziniń jalǵyzsyrap qalǵanyna, eleýsiz qalǵanyna qatty qamyǵady ol», dep jazǵany sol tus bolatyn. (E.Brýsılovskıı, Dúıim dúldúlder. Almaty, «Ana tili» baspasy, 1995 jyl, 78-bet, qazaq tiline aýdarǵan Sapar Baıjanov) E.Brýsılovskııdiń ashy shyndyqty jazǵany ras. Árıne, buǵan Ámire kináli emes edi. Qaıtken kúnde de Ámireden qutylýdyń qamyn oılap, adamdy josparly túrde jábirlep, mezilik kúıge jetkizgender kináli.

1933 jyly Almatyda jańadan ashylǵan Ǵylymı-zertteý kabınetiniń dırektory Ahmet Jubanovqa baryp, Ámire: «Áldeqandaı jaǵdaı bola qalsa úıdegi qarshadaı eki qyzyma kóz qyryńdy sala júrgeısiń», dep aıtqany da onyń qınalyp júrgendegi bir sátin dáleldeı túsedi. (Ol kezde Ahmet Jubanov 27 jasar jas jigit bolatyn).

Jalǵyzdyqtyń kúıin keship baryp qınalýmen, qusalyqpen kúı keshken qaıran Ámire osylaısha basy tasqa tıgen qalpy óz-ózine qaıyrylmaı ketti. Shamasy OGPÝ tyńshylarynan seskengen bolýy kerek, qıyn-qystaý kezeńderde dostary da ánshi aınalasyna jýyı qoımaǵan. 1925 jyly Parıjden kelgen soń toǵyz jyl ómir súrip, 1934 jyly dúnıeden ótti. Onyń adam qolynan ólgeni jáne shyndyq. «Qolda bardyń qadiri joq», degendeı ol ketken soń artyndaǵy el kúńirenip sala berdi. Ámireni kózi kórgen jazýshy Nıkolaı Anov «Vydaıýshıısıa peves» degen maqalasynda: «Vragı naroda, travıvshıe Amre, hotelı pohoronıt slavý narodnogo pevsa v odnoı mogıle s pokoınıkom», («Kazahstanskaıa pravda» gazeti, 25 qarasha, 1945 jyl) dep jazǵany bar. Olaı bolsa Ámirege ý berip óltirip tún jamylǵysynda, denesin Almaty kósheleriniń birine, dalaǵa tastap ketken bolyp shyǵady.

Alaıda, Ámire atamyzdyń esimi onyń denesimen birge kórge ketpegeni belgili. Álem jurtshylyǵyn ánimen tamsandyrǵan Ámire án áleminiń jaryq jul­dyzy bolyp qala bermek. R.Rollannyń, A.Bar­bıýs­tyń, A.V.Lýnacharskııdiń, A.V.Zataevıchtiń, E.G.Brý­sılovskııdiń, S.Seıfýllınniń, M.Áýezovtiń, S.Muqanovtyń, A.Jubanovtyń, S.Begalınniń, M.Álimbaevtyń ánshi jaıly jazǵandary onyń rýhyn asqaqtatty. Qaınekeı Jarmaǵambetov «Ánshi azamat» povesin jazdy. Muqataı Toqjigitov «Án atasy – Ámire» estelik kitabyn, fashıstik konslagerde kún keshken aqyn Hamza Abdýllın orys tilinde Ámire jaıly «Kazahskaıa pesnıa v Parıje» poemasyn, Orazaqyn Asqar «Ámireniń áni» dastanyn, osy maqalanyń avtorynyń ár jyldarda orys jáne qazaq tilderinde jaryq kórgen «Ámire», «Án atasy», «Ámire Qashaýbaev» prozalyq kitaptary jáne «Án atasy – Ámire» telepesasy, «Ámire ánderiniń kúıtabaǵy», Qaıyrbek Shaǵyrdyń «Uly tenor» poemasy baba shyǵarmashylyǵyn tanytatyn qundy eńbekter bolyp tabylady.

Iаkýda Amandyqovtyń qurastyrýymen 2012 jyly jaryq kórgen «Ánshi Ámire» estelikter kitaby ánshiniń 125 jyldyǵyna tartý boldy. Onyń ústine óz kezinde halqymyzdyń kórnekti qoǵam qaıratkeri, Qazaq SSR Mádenıet mınıstri Jeksenbek Erkimbekov Ámire Qashaýbaev atyndaǵy respýblıkalyq halyq ánderin oryndaýshylardyń konkýrsyn uıymdastyrýǵa atsalysyp, Ámire murasyn saqtaýda ólsheýsiz úles qosty. 2008 jyly Ámire Qashaýbaıulynyń týǵanyna 120 jyl tolýyna oraı Semeı qalasyndaǵy qalalyq mádenıet saraıynyń janynda ánshi músini boı kóterdi. Bul da bolsa tulǵa esimin máńgilik saqtaýdaǵy úlken jumystyń biri boldy. Búgingi urpaqtyń uly ánshige degen qurmeti osylaısha jalǵasýda.

Ámire Qashaýbaıuly HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda áýelegen ánimen adamzat balasyn tańdandyrǵan, qaıtalanbas uly tenor – ánshi. Qazaq mýzykasyndaǵy Ámireniń alatyn orny – Birjan sal, Aqan seri, Muhıt, Jarylǵapberdi, Mádı syndy zamana tulǵalarynyń ánshilik dástúrin keńestik kezeńge jalǵastyryp, jetkizip berýinde bolyp tabylady. Qatarlas áriptesi Elýbaı О́mirzaqov Ámireni «samorodnyı sary altyn» degeni bar. Ámire HIH ǵasyrdan HH ǵasyrǵa aman saý jetken shyn mánindegi asyldyń synyǵy, tulpardyń tuıaǵy edi.

Ústimizdegi jyly týǵanyna 125 jyl tolyp otyrǵan ánshi Ámire Qashaýbaıulynyń mereıtoıyn jurt bolyp, el bolyp laıyqty ótkizýge jazsyn degim keledi.

Jarqyn ShÁKÁRIM,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.

ALMATY.