AHMET – IŃKÁR

(Dastannan úzindi)

Serik  TURǴYNBEKULY.

_____________________

– «Aqqumnyń bir qyzy bar Ińkár atty

 

(Dastannan úzindi)

Serik  TURǴYNBEKULY.

_____________________

– «Aqqumnyń bir qyzy bar Ińkár atty

Aqyly kórkine saı – ınabatty»…

Degendi estigen soń bala Ahmet,

Ártúrli oıǵa túsip,

Muńǵa batty.

 

Sulýdy estigennen kórgen jaqsy,

Gúlderin qyrdyń qyzyl tergen jaqsy.

О́zinshe otaýǵa ıe bolmasa da,

On úshke Ahmettiń kelgen jasy.

 

Ásershil keledi ǵoı bala degen,

Qaraılap aınalaǵa alań-eleń.

Ińkárdiń aýylyna,

Aqqum jaqqa,

Kóshkende jylqy aıdasa alamenen.

 

Osyndaı oıǵa túsip bala ǵashyq,

Ketedi aq saǵymmen aralasyp.

Ińkárdiń aýylyna alyp barsa,

Astynda ala taıy ala qashyp.

 

…Qara kúz.

Qarashanyń basy bolar.

Qat-qabat,

Qarbalas shaq – osy bolar.

Torǵaıdyń

«Jyńǵyldy ótkel» jaǵasynda,

Jatatyn tigip alyp qosyn olar.

 

О́zenniń urymtal tus –

О́zegine,

О́tkeldiń turyp alyp kezegine.

Oraldy áýletimen

Baıtursyndar

Jalǵaǵan

Syr men qyrdy óz eline.

 

Qashannan Syrdy qystap,

Qyrdy jaılap.

Jıylyp osy araǵa aýyl aımaq.

Asyqpaı irgedegi

Aqkóline,

Otyrǵan –

Qulyn ustap, bıe baılap.

 

Baıtursyn –

Áýletimen bir el edi.

Qonystap

Qyr men Syrdy júrer edi.

Bastalǵan batys jaqtan

Sary Tosynnyń

Tumsyǵy osy araǵa tireledi.

 

Bolmaıdy «Jyńǵyldydan» ótken ońaı,

Jaǵasy – qalyń jynys, tal-qaraǵaı,

Qar túspeı arǵy betke ótý úshin,

Kóshpeli el mal aıdaıtyn solaı qaraı.

 

Mal baǵý –

Qazaq úshin maqtan kásip,

Daýryǵyp aıǵaılasyp, attandasyp,

Bir jaqtan arǵyn-qypshaq basyn qossa,

Syr jaqtan jappastar da qaptaldasyp.

 

Jatatyn azǵana kún mal jaılasyp,

Dám tatý dastarqannan bolǵan násip.

Joǵalǵan malyn izdep, shashaý shyqqan,

Arǵy bet, bergi betke aıqaılasyp.

 

Kórisip, qalyń qaýym qaýqyldasyp,

Kúlisip, quraq ushyp, qarqyldasyp.

Alty aı jaz birin-biri kórmegen jurt,

Alatyn osy arada maýqyn basyp.

 

Marqaıyp,

Qaıran Tosyn tósin kerip,

Bazary baıtaq eldiń sekildenip.

О́tkelden osy búgin ótý úshin,

Taqaǵan Baıtursynnyń kóshi kelip.

 

Mańyrap,

Qoı-eshkisi yǵy-jyǵy,

Erekshe estilgendeı búgin úni…

O, ǵajap!

Osy arada kim oılaǵan

Taǵdyrdyń tap bolar dep tyǵyryǵy.

 

«Kári oıaz» –

Iаkovlev Torǵaıdaǵy,

Úıinde otyrystyń bolmaı máni.

Ne bolǵan Jyńǵyldyda yǵy-jyǵy,

Qaptaǵan qalyń jataq

Qaı-qaıdaǵy.

 

Bolǵan soń bosatpaıtyn jurt esigin,

Kári oıaz oılap taýyp bir tásilin.

Basynyp qara tobyr ketpesin dep,

Ádeıi shyǵarǵandy bul sheshimin.

 

Osy jaı qaıdaǵy bir shabarmannan,

Oıazǵa keshe keshte habarlanǵan.

Qalaǵa qalyń eldi jaqyndatpaý,

Sheshimin túıin boldy taba almaǵan.

 

Sońǵy kez «Kári oıazdan» bedel ketip,

Tastady abyroıyn tómendetip,

Halyqty qorqytpaq bop qarýymen,

Jetkeni –

Jyńǵyldyǵa jedeldetip.

 

Degbiri qalyń eldiń qalmaı taǵy,

Týdy dep taýqymettiń qandaı shaǵy.

Qasynda qarýy bar eki-úsh soldat,

Sońynan ertip júrgen jandaıshaby.

 

Qyltıyp ıyǵynda myltyqtary,

Keterdeı túgel jaıpap qurtyp bári.

Qalyń el muny kórip,

Qapalandy,

–Tótennen tap boldy, – dep qyrsyq taǵy.

 

«Kári oıaz» qarlyǵyńqy bir daýyspen,

Buıryǵyn oqyp berdi turǵan ústem:

–Jerine memlekettiń mal taptatyp,

Bastyńdar aıaǵyńdy bylǵanyshpen.

 

«Qalaǵa 30 shaqyrym jaqyndamaý»…

Buıryqty masqara ǵoı maquldamaý.

Senderdiń,

Shoshaqovtar qaıda bolsyn

Daýlaryń daýyl bolyp basylmady-aý!

 

Degende aǵasy Aqtas:

– Toqta, taqsyr!

Biz – qoımyz,

Al, sen bolsań bóri-qasqyr.

Baǵzydan atameken týǵan jerdi

Bas salyp meniki deý, qandaı dástúr?!

 

Salasyń elge salyq, kópke mindet,

Bilemin, bizdiń elden ketpegiń joq.

Ákeńnen qalǵan jerdeı Reseıden,

Arqalap alyp kelgen ótkeliń joq!

 

Kári oıaz:

– «Zamolchı!» dep aıqaılady,

Bir soldat qarý ustap ońtaılandy.

Tebinip astyndaǵy atymenen

Kımelep ekinshisi qaıta aınaldy.

 

Osy sát Baıtursyndy ashý kernep,

Qamshysyn qalǵan edi qatty sermep.

Sol kezde «kári oıaz» attan aýyp,

Qulady qara jerge bir tizerlep.

 

Baıtursyn basqan kezde qatty ashýǵa,

Turmapty bosqa qarap Aqtasyń da.

Aqtastyń qolyndaǵy qaıyń shoqpar,

Tıipti «kári oıazdyń» qaq basyna.

 

«Kári oıaz» sol arada salyp oıbaı,

Qaıtalap deı beripti: –

Torǵaı, Torǵaı!

Áýleti Shoshaqovtar túgelimen

Túrmege toǵytylsyn biri qalmaı…

 

«Kári oıaz» bolmas sirá, mundaı kekti,

Aqyry, degenine tynbaı jetti.

Aýylyn Baıtursynnyń túgel tyǵyp,

Torǵaıdyń túrmesine syımaı ketti.

 

Tabylyp,

Taqasqany, keriskeni,

Tabylyp

Tóbelesip-periskeni.

Solardyń arasynda kináli bop,

Túsipti Ahmet te on úshtegi.

 

– «Kári oıaz», qatty ketti asa tipti,

Desip jurt qaıta sheshim jasatypty.

«Mektepte jaqsy oqıdy» delingen soń,

Artynan Ahmetti bosatypty.

 

Bolǵan soń áýletimen basy daýly,

Ahmet mektebinde baqylaýly.

«Oq tıip on úsh jasta júregine»

Aýyryp biraz ýaqyt jatyp aldy.

 

Sonda da qalǵan emes sabaǵynan,

Muń ketpeı júrse-daǵy qabaǵynan.

Ińkárǵa degen ystyq mahabbaty,

Úzilgen qyzyl gúldeı saǵaǵynan.

 

О́mirdiń sezgennen soń zor ushqynyn,

Oqydy kúni-túni orys tilin.

Onysy ákesine «advokat» bop,

Dáleldeý bolǵan istiń durystyǵyn.

 

Kóńilin jas jigittiń tonap qaıǵy,

Qara bult keýdesine qonaqtaıdy.

Ákesi, sheshesi de tas túrmede,

Biraq ta, esiginen qaratpaıdy.

 

Tas túrme.

Qart Torǵaıdyń qalasynda.

Baıtursyn áýletiniń bári osynda,

Jalǵyz-aq syrtta júrgen

Ahmet bar,

Uqsaǵan balapandaı sharasyzǵa.

 

Bolmaıdy

Baryp áste, jolyǵýǵa,

Jigittiń jas júregi toryǵýda.

Kúni-tún tas túrmeniń tóńiregi,

Beıne bir júrgendeı-aq torýylda.

 

Bilmeıdi istiń mánin,

Josyǵyn da,

Batpandap qaıǵy júgi qosylýda.

«Qazannan kóshpeli sot keledi», – dep,

Arada alty aı kútip, tosylýda…

 

Qys ótip,

Endi mine, kóktem keldi,

Kim aıar túrmede azap shekkenderdi.

Aǵaıyn bári syrttap sala bergen,

Mundaıda kimge aıtasyń ókpeńdi endi.

 

* * *

Torǵaıdyń qara qońyr bir keshinde,

Tur edi tas túrmeniń irgesinde.

Basynda oramaly bir qyz keldi,

– Júr – deýge shama bermeı, – bul nesine?!

 

– Ahmet! – dedi álgi qyz,

– Men Ińkármin,

Bul jerde óziń syndy men de zarmyn.

Estımin án aıtypsyń maǵan arnap,

Kórýge men de seni yntyzarmyn.

 

Áýletsiń, bilem bárin, asyl tekti,

Sezemin basqa túsken qasiretti.

Qamyqpa, budan bylaı men barmyn! – dep,

Ińkár qyz kirpiginen jasyn tókti.

 

Janaryn Ahmet te jaspen shylap,

Ne derin bilmeı qalyp tur abdyrap.

Áıtse de, boıyn tiktep, bojyramaı,

Ińkárdiń amandyǵyn jatyr surap.

 

Osy bir oqıǵaǵa óń men tústeı,

Ahmet turdy biraz tolqyp ishteı.

Ińkár qyz dedi taǵy:

– Aqqum degen,

Ánińiz el aýzynan júr ǵoı túspeı…

 

Salǵandaı osy arada sózge salmaq,

Arý qyz Ahmetti turdy barlap.

– Aqqumda

Bir Aqqý qyz bar degen soń,

Shynymen aıtyp edim saǵan arnap.

 

Arý qyz qurmet etti

Basyn ıip,

Qushaqtap Ahmettiń betin súıip.

Taǵy da dedi Ińkár:

– Qıyn kezde,

Shalmasyn júregińdi qaıǵy-kúıik.

 

Ekeýi baıaǵydan tanys jandaı,

Rahat jan syryna qanyqqandaı.

Qoshtasty eki ǵarip qımastyqpen,

Áldekim turǵan kezde tanyp qalmaı.

 

* * *

 

Kim tańdap alar deısiń qyryn joldy,

Bul ózi aıta júrer yrym boldy.

Alapat ulan-asyr sot bastaldy,

Bolmaǵan bul Torǵaıda buryn-sońdy.

 

Sozyldy sottyń isi segiz kúnge,

Tyńdamaı ýájińdi, lebizińdi de.

Bárin de «ıtjekkenge» aıdatpaqshy,

Zańyna bolmasa da negiz múlde.

 

Halyqtyń qulaq túrsek kúbirine,

Qatty aıtpaı sybyrlaıdy bir-birine.

Bárine 15 jyldan qaǵaz-hattap,

Áketpek jedeldetip Sibirine.

 

Osylaı tyńdaı qalsań eldiń sózin,

Qaldyryp Ahmettiń jalǵyz ózin.

Áıeli, balasymen-shaǵasymen,

Áýletin Baıtursynnyń qurtpaq kózin.

 

Ahmet sotta otyrdy bastan-aıaq,

Aq júzin aǵyl-tegil jasqa boıap.

Jiberdi tildeı qaǵaz tóraǵaǵa,

– Meni de áketińder tastamaı-aq!

 

Tóraǵa bir jalt etip jalaq erni,

– «Bul kim?» dep kópshilikke qarap edi.

– Men! – dedi jas Ahmet týra qarap,

Zal ishi bir dúrligip qala berdi.

 

Tóraǵa sál tańyrqap:

– Mynaýy ne…

Shynynda ákesindeı kináli me?

Degende, oıaz turyp orynynan:

– Sozbaıyq munyń sózin tym árige,

 

Bul bala jas ta bolsa oqymysty,

Kóziniń qarasańshy, oty kúshti.

Oqýdy, jaǵdaıyna qaramastan,

Bestikpen aıaqtady osy qysty.

 

Meńgerip osy bastan oryssha uqsa,

Jazalaý jón-josyqsyz – teris jurtqa.

Qazir de tilmashyńa jarap-aq tur,

Túbinde daıyn bala – bolystyqqa.

 

Degende, sál oılanyp tóraǵa da,

– Jaraıdy qala bersin, jón-aq onda.

Áıtse de, baqylaýdan bosatpańdar,

Ne zaman bolashaqta bolar alda?!

 

* * *

Ýyty –

Ýaqyttyń – ot keshýi,

Aqyry shyǵyp tyndy sot sheshimi.

Halyqtyń qoldaýynan,

Qorǵaýynan

Oıazdyń basym tústi kektesýi.

 

Kári oıaz jynyn shashqan beıne býra,

Kóktemde qutyrynyp shyqqan týra.

«Birin de bosatpaımyn!» – degen kezde,

Zal ishi tolyp ketti aıqaı-shýǵa.

 

Tóraǵa qalamsabyn tyqyldatyp,

Stoldy sóz sóıledi nuqyp jatyp.

– Oıazdyń basyn jarǵan bul buzyqtar,

Qaıtady «ıtjekkenniń» dámin tatyp!

 

Dýyldap biraz ýaqyt baryp-baryp,

Daýyldaı sap basylǵan tyndy halyq.

El-jurtty yǵyr qylǵan sot sheshimin,

Tyńdady taǵat tappaı, qulaq salyp.

 

Halyqtyń estigeni durys shyqty,

Bári de on bes jyldan ilip shyqty.

– «Bularyń baryp turǵan qatygezdik!» –

Dep bireý buzdy zaldan tynyshtyqty.

 

Qalyń el shyǵa keldi taǵy shýlap,

Tolqyndaı daýyl soqqan qaıta týlap.

Keıbiri qazaqshalap siltep jatyr,

Oıazdyń ákesiniń aýzyn «sýlap».

 

Áıeli, balasymen aǵasy Aqtas,

Taǵy da talaılary bolǵan jaqtas.

Áýletin Baıtursynnyń túgel tizip,

Aıdatpaq «ıtjekkenge» kári qaqpas.

 

Qalıy,

Baıtursyny,

Sabalaǵy,

Olardyń inileri,

Aǵalary…

Áketpek Sibir jaqqa qoıdaı tizip,

Bar bolsa jol júrýge jaraǵany.

 

Sonymen,

Sot sheshimi shyqty shyndap,

Túbinde ne tyndyrar aıqaı qurǵaq.

Sońǵy sóz Baıtursynǵa berilgende,

Qalyń el tyna qaldy uıyp tyńdap.

 

Baıtursyn tura almady tómenshiktep,

Qarady tóraǵaǵa kózin tiktep:

– Aıtarym,

Aıybymdy moıyndaman,

Jazańdy artsańdaǵy qansha júktep.

 

Bilgenmin,

Tirelerin osy jaıǵa,

Asyrdyń qýlyǵyńdy qosyp aıla.

Býradaı qutyrynǵan tur ǵoı, mine,

Jarylǵan oıazyńnyń basy qaıda?!

 

О́zime unamaı tur myna qylyq,

Bosada qoıǵannan soń kináli ǵyp.

Basyna qamshy tıdi degizgenshe,

Shoqparmen qulatpadym bir-aq uryp!

 

Eshkimge artqan joqpyn ıegimdi,

Bilmeımin súıkenýdi, súıenýdi.

Basarmyn týǵan Torǵaı topyraǵyn,

Sibirden súırep kelip súıegimdi.

 

Taǵdyrdyń kútip turǵan synaǵy aldan,

Qoryqpaımyn, búgin kelsin, sum ajaldan.

Jan balam!

Bilim alyp, oryssha oqyp,

Kegimdi qaıtaryp ber mynalardan!

 

Sot bitti.

El dúrligip aıǵaı-shýdan.

Kórisken kempir-shaldar shalyp qurban.

Áýletin Baıtursynnyń aıdap ketti,

Arbaǵa otyrǵyzyp daıyn turǵan.

 

Terbetip bir zarly áýen qyrat-qyrdy,

Shyńǵyryp bala jylap – qulaq tundy…

Ińkár de Ahmettiń qushaǵynda,

Eńirep

Elmen birge jylap turdy.

 

* * *

Bolsa da qaı zamanda,

Qaı ǵasyrda,

Toı degen toly bolar aıǵaı-shýǵa.

Ishinde qalyń elmen qaratalas,

Ińkár qyz ákesimen toı basynda.

 

Onshama ystyq emes, kún de jelkem,

Tigilgen kıiz úıler qatar-kórkem.

Attardy aralap júr ákesimen,

Báıgege túsetuǵyn búgin-erteń.

 

Keledi árbirine berip baǵa,

Qoımaıdy syn aıtady kórip qana.

Keıbiri attan túsip sálem berer,

Kóldeneń kele jatyp jolyqqanda.

 

Mynaý at ozady dep,

Mynaý ozbaı –

Ketedi keıbiriniń minin qozǵaı,

Keıbiri – buǵan tipti razy emes,

Jalyqpaı at jaratqan ala jazdaı.

 

Keıbiri aıtqanyna máz bolady,

Keıbiri maqtanýǵa az qalady.

Bir jerde áńgime aıtyp turyp qalmaı,

Kórýge odan ári qozǵalady.

 

Bir kezde aýlaq turǵan ana jerden,

Kózine birden tústi ala dónen.

Az ǵana asaýlyǵy sezilip tur,

At eken sıraǵy uzyn, alqymy keń.

 

Qubyla – teń bolǵandaı dúnıesi,

Kim, – dedi, – mynaý attyń shyn ıesi.

Typyrshyp bir ornynda tura almaı tur,

Bardaı-aq kóteretin bir kıesi.

 

Sol kezde Ahmet te «men, men!» – dedi

Iilip ákesine sálem berdi.

– Ozaıyn dep tur eken topqa salsań

Erik ber myna ala dónenge endi…

 

Tulpardy tanyp turmyn shappaı kelgen,

Ozady eń bolmasa toq báıgeden,

Qosyp kór, bálkim ozar, alańdama,

Kim bilgen qonatynyn baq qaı jerden?!

 

Bir jaqtan Núresh aıtty:

– Myna kisi

Kelip tur bizdiń atty synaǵysy.

Ozar dep osy joly men de oılaımyn,

Tulpardaı tur ǵoı mine, quraq ushyp…

 

Kúdigi Ahmettiń seıildi endi,

Qosýǵa toq báıgege peıildendi.

– Ińkárǵa tartqan syıym osy bolsyn,

Qaıtaıyn tańǵaldyryp qalyń eldi!

 

Atasy aq tilegin aıtqan boıda,

Ahmet shyn bekidi osy oıǵa

– Keteıin elmen-eldi jalǵastyryp,

О́nerim osy bolsyn qosqan toıǵa.

 

Mundaıda úrgin-súrgin topyr – qyzyq,

Keledi toı dýmany endi qyzyp.

Ústine «ıá, sát!» dep attandyrdy

Jeńildeý bir balany otyrǵyzyp.

 

Keń jazyq – erkin siltep dalamenen,

At jarys uly dúbir ala kelgen.

Qosylyp toq báıgege kete bardy,

Kózge uryp top ishinde ala dónen.

 

Qaldy jurt andaǵaılap,

Attar ketti,

Jantalas – yzy-qıqý kókpar da ótti:

Dýmannyń

Dýyldaǵan eń qyzyǵy –

Bastalar palýan kúres shaq ta jetti.

 

Túrinip etek-jeńin bir-bir myqty,

Kúresker top ishinen dúldúl shyqty.

Shapshańdyq, aıla-tásil, amal kerek.

Shyn kúres unatpaıdy sylbyrlyqty.

 

Jeńilip jatyr biri,

Bireý jeńip,

Boıyna qýat kirip, shabyt enip.

Bir kezde «túıe palýan» dara shyqty,

Pańdanyp óz kúshine ózi senip.

 

Boıynda

Bult-bult etip,

Bulshyq eti,

Joıqyn kúsh, tastaıtyndaı

Julqyp ótip.

Ortaǵa shyqty osylaı

Bir dáý qara –

Dúrletip aınalasyn –

Dúrkiretip.

 

Kún qyzyp,

Bolǵan kezi uly sáske,

Kúreske –

Atan túıe tigip báske.

Biraq ta,

Qara dáýmen julqysýǵa,

Eshkimniń barar emes batyly áste.

 

Basym tur qara dáýdiń yzbary áli,

Jınalǵan palýandar júz qaraly.

«Batyrym naǵyp tursyń?!» – degendeıin,

Bir kezde Ahmetke qyz qarady.

 

Ińkárdiń lebi me,

Namysty erge,

Bolmasa –

Boıyndaǵy shabyt – sel me?

– Men barmyn! – dep Ahmet atyp turyp,

Shıryǵyp, jyldam basyp

Shyqty tórge.

 

Tańdanyp keıbireýler «bul kim?» dedi,

– Taqasý qara dáýmen múmkin be edi!

Júregi Ińkárdiń de alyp ushyp,

Astynda arshyn tóstiń búlkildedi.

 

Ahmet qara dáýge keldi taqaý,

Qara dáý til qatpaıdy beıne maqaý.

Qıyn ba, mynadaıda mert bolary,

Bolmasa, tulǵasyna túsip aqaý.

 

Ińkár qyz,

Ishteı tilep «ıá, sát!» dep –

Sıynyp bir Qudaıǵa boıǵa – dát, dep.

Qarady qara dáýge Ahmet te,

О́zimen salǵastyryp synap eptep.

 

Qara dáý

Ahmetke tura umtyldy,

Tartysyp,

Salǵylasyp – kóp julqyndy.

– Apyr-aı, ne bolady

Aqyry! – dep,

Ińkár qyz ákesimen tolqyp turdy.

 

Qymqyrý qara dáýdi

Qıyn edi,

Ahmet qyran qustaı shúıiledi.

Qara dáý

Qoltyǵyna qysyp alyp,

Urshyqsha

Ahmetti úıiredi.

Qutylyp Ahmet te

Qoltyǵynan,

Ázirge kórinbeı tur olqy budan.

Bir kezde

Jas Ahmet qara dáýdi,

Bórideı ala tústi alqymynan.

Keltirmeı belden ustap úıirýge,

Búrkitteı qona qaldy ıininde.

– Ahmet, Ahmet! – dep

Aıqaı salyp,

Jankúıer –

Jastar jaǵy súıinýde.

Qara dáý tásil jasap shatty-batty,

Tuıǵyndy tómen qaraı qapsyra atty.

Syryqtaı sıraǵymen

Túsken boıda

Tobyqtan –

Qara dáýdi

Qatty qaqty.

Boıynda shabyt seli sál tasyǵan,

Aýyr júk arylǵandaı arqasynan.

Qulaǵan daýyl kúngi

Tomardaıyn –

Qara dáý –

Bir-aq tústi shalqasynan.

Esirip turǵan qaýym – el manaǵy,

Ishinde Ińkár arý – kermaraly.

Jan-jaqtan

«Jaraısyń!» dep aıqaılasyp

Jiberdi dúrliktirip keń dalany.

Tynǵandaı bir alýan is atqaryp,

Ahmet elge qarap tur shattanyp.

Mań basyp,

Mańdaıynan súıdi aqyryn

Atasy

Ahmetti qushaqqa alyp.