Áıel kózinen jasqanatyn jazýshy

О́mir amanatsyz bolmaıdy eken! Alǵashqy amanatty jan anamnyń aýzynan aqyrǵy demi biterde, jıyrma jeti jasymda estippin. Súıegine ilinip, qos janary jyltyrap, pyshaqtyń qyryndaı janylǵan jaqtaryn shodyraıǵan ıegi áreń qabystyrǵan kúıi, kemseńdeýge ál-dármeni kelmeı jatyp: «Qalamsabyńdy tastama!..» – dep ıegin sońǵy ret qaǵyp qalǵan. «Qulynym» deýshi edi jaryqtyq, demi jetpeı, sol tátti ataýyn qarmaı almady bilem… Anamnyń osy amanat sózin Á.Nurshaıyqov dos-aǵam men týraly mereıtoılyq (60 jas) maqala jazǵanda epıgraf etip aldy. Demek, qalamsapty tastaýǵa haqymyz joq eken! 

О́mir amanatsyz bolmaıdy eken! Alǵashqy amanatty jan anamnyń aýzynan aqyrǵy demi biterde, jıyrma jeti jasymda estippin. Súıegine ilinip, qos janary jyltyrap, pyshaqtyń qyryndaı janylǵan jaqtaryn shodyraıǵan ıegi áreń qabystyrǵan kúıi, kemseńdeýge ál-dármeni kelmeı jatyp: «Qalamsabyńdy tastama!..» – dep ıegin sońǵy ret qaǵyp qalǵan. «Qulynym» deýshi edi jaryqtyq, demi jetpeı, sol tátti ataýyn qarmaı almady bilem… Anamnyń osy amanat sózin Á.Nurshaıyqov dos-aǵam men týraly mereıtoılyq (60 jas) maqala jazǵanda epıgraf etip aldy. Demek, qalamsapty tastaýǵa haqymyz joq eken! 

Sosynǵy amanatty Ázaǵań aýzynan estidim… Aıtyp bersem, bylaı…

…Almatydan Astanaǵa búıiri toq paket keldi. Ázilhan Nurshaıyqov jiberipti. Qalaı ashqanymdy bilmeımin, ishinen Ázaǵań qoljazbalary aqtarylyp tústi de, ile alaqa­nymdy toltyrǵan bir kókshil kitap top ete qaldy ústelime. Avtordyń «Qalamger jáne onyń dostary» degen kitaby eken. «О́lke» bas­pasynan 2000 jyly jaryq kóripti. Mundaıda degbir qala ma? Birden avtografqa kózim tústi. «Qymbatty Qaısar inim! Bul meniń óz ustazym Muqan Imanjanov týraly jazǵan kitabym edi. Siz ótken aǵalardy «óltirmeı» – umytpaı ardaqtaıtyn abzal azamattardyń birisiz ǵoı. Sizdiń sol aǵalarǵa degen asyl iltıpatyńyzǵa, sheksiz súıispenshiligińizge degen rızashylyǵymnyń belgisi retinde bul kitabymdy ózińizge erekshe yqylaspen syılaımyn. Qabyl alǵaısyz. Kelin, balalar bárińizdiń baqytty bolýlaryńyzǵa shyn júrekten tilektespin. Zor qurmetpen: aǵań Á.N. 20.09.2001 j. Almaty».
Baqytty alystan izdep jatyp qaıtemiz? Baqyt ushqyny osyndaı júrek sózinen sebezgilenetin shyǵar, bálkim. Kespeltek kitap meniń Ázaǵań syılaǵan qýanyshymnyń ózindik ólshemindeı me eken? Jibergen saýaldaryma qaıtarǵan «jup-jýan» jaýaptary da kóz qyzyqtyrǵanymen, aldymen, avtordyń bul kitapqa arnaý sózi yrqymdy baǵyndyra berdi. «Aıaýly Adam, asyl Azamat, qadirli Qalamger – meniń ádebı aqylshym Muqan Imanjanov jaıyndaǵy bul qarapaıym eńbegimdi óz zamandastarynyń, bizdiń bárimizdiń ortaq Ustazymyz bolǵan qazaq ádebıetiniń HH ǵasyr­­­daǵy Uly Klassıgi Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń 100 jyldyq torqaly toıyna tartý etemin», – delingen arnaýda. Esime sart etip tústi. Toqta! Alǵashqy romany «Mahabbat, qyzyq mol jyldardy» da Ázaǵań osy Muqan ustazyna arnap, jarııalaǵany qaıda? Qane, oqyp kórelik. «Bul kitabymdy jas ǵumyrdyń jalyndy jyrshysy jáne jas qalamgerlerdiń janashyr qamqorshysy, jalyqpas ustazy bolǵan jazýshy, marqum Muqan Imanjanovtyń eskertkishine arnaımyn». Muqan ustazy budan on eki jyl buryn dúnıeden ozsa da osylaı eske alyp, rýhyna roman, endi, mine, taǵy da kitap baǵyshtap otyrǵan shákirttiń kishiligi men kishipeıildigine tánti bolyp, Ázaǵań telefonyna qońyraýlattyq.
Ázaǵań qashanǵy ádetimen amandyq- saýlyqty táptishtep surap alǵannan keıin, jibergen qaǵazdary men kitabyna shyn júregimnen raqmetimdi aıtyp, qýanyshymdy bildirip jatyr edim, ol kisi kókeıindegi bir máseleni tikesinen synalap jibergendeı boldy. Ásili, istegen jaqsylyǵyna qarymta kútpeıtin, bireýge salmaq salyp sóılemeıtin, keı sátteri asa mańyzdy iske jany ashyǵan tusta da «ózińiz bilińizge» saıyp, sypaıy bıpazdaıtyn Ázaǵań bul joly:
– Meniń bir aıta almaı júrgenim bar edi, qalqam! – dep jasqanshaqtyq tanytqany – sál jumsaryp, bııazylana túsken daýysynan baıqaldy. Meniń yqylasymdy kútpesten sózin jalǵaı tústi. – Qaısarjan-aý! Meniń Muqan Imanjanov degen uly ustazym bolǵanyn bilesiń. Ony júzge jýyq adam ustaz sanap, qasterlep ótti. Endi sol asa talantty jazýshynyń eńbegi kómeskilenip, tipti umytylyp bara jatqandaı. Nebári 41 jyl 3 aı ómir súrgen onyń almas qalamynan basqasyn aıtpaǵanda, «Alǵashqy aılar» povesi men aıaqtalmaı qalǵan «Kók beles» romany, kóptegen tamasha pesalar men áńgimeler týyndaǵany belgili. О́zge janrlarda da kósile jazdy. Ol kisi zamandastaryn hattarymen tárbıelegen úlken júrek ıesi edi. Áıteýir ustazymnyń 85 jyldyǵyna mine, bir kitap arnaǵanyma mázbin. Shákirti boldym dep dáserdeı bolatyn keıbireýler osy mereıtoı kezinde bir aýyz jyly sóz jazbaǵanyna qaıran qaldym. Esińde ustaǵaısyń, qalqam, ustazyńnyń ustazyn da eskere júrgeısiń degen ótinishim bar… Umytqan joqpyn ǵoı, uly ustazym Muhtar Áýezov týraly jazǵan esteligime qanshama jyldar ótse de razylyq bildirip, alǵys jaýdyrýshylardyń biri óziń bolatynsyń… Osy áńgimelerdiń bárin ustazdyq ulaǵaty men ony ulyqtaýdyń ustyny urpaqtar júreginde qalyptassyn degen dámemen aıtyp jatqanymdy túsin, shyraq!…
Kókeıden óshpeıdi eken sol sózder. Ýaqyt qanatyna ilesip, kóńilden ysyrylmaı kelipti-aý. Baıaǵy, áne-mine, tirlik. О́zge sharýalar kıligip kete berdi. 2005 jyly Ázaǵań týraly «Mahabbat jyrshysy» degen epıstolıarlyq kitap shyǵardyq. Sonyń sozylyńqy kúıbeńi. Biraq Imanjanov este júredi. Bir tejelis bar. Ázaǵańnan asyryp ne jaza qoıarmyn dep, eriksiz tuıyqtalasyń. Álde Ázaǵań osy taqyryptyń jalǵasa berýin qalaıtyn shyǵar dep oıǵa da berilip qoıamyz. Ustazy týraly ózi aıtqan uzaq áńgimelerdiń tizbegi jadta qashalǵandaı. Jáne kitabynda da sarqylmaıtyn sansyz qazyna qattalǵan. Sóıtip júrgende, 2011 jyldyń jańa kúnderi bastaldy. Ázaǵańdy quttyqtadyq. О́zi de jańajyldyq ystyq tilek arasynda bıyl Imanjanovtyń 95 jyldyǵy ekendigin eske saldy… Taǵy bir joly habarlasqanda, О́skemende qysqy Azıadanyń alaýyn alyp júgirýi múmkin ekendiginen de habardar etip, baıaǵy áziline basyp «shalsha júgirip kóremiz ǵoı» dep kúldirtken. Sóziniń sońynda «sosyn júrek alaýymdy jaǵyp, Muqan Imanjanov jylynyń jalyndap ótýine kúsh salsam ba deımin» – dep sál kidirdi de, bylaısha jalǵady: «baıaǵy ótinishter esińde shyǵar…».
Osy sózden jarty aı shamasy ótkende Ázaǵań máńgilikke attanyp kete bardy… Asyl aǵanyń ózimsinip aıtqan «baıaǵy ótinishter esińde shyǵary» – «áttegen-aıymen» mıymdy piskilep, amanat sózi bop tánime oqsha qadaldy… Tánnen oq jaryqshaǵyn sýyryp alyp tastasa, tán jazylady ǵoı. Biraq jan azaby she?..
«Ajaldydan – dat, Aýqattydan – at, Aqyl­dydan hat qalady. Dat óshedi, At óledi, Tek hat qana uzaq ómir súredi», – dep Ázaǵańnyń ózi aıtpaqshy, M.Imanjanov týraly áńgime qozǵaǵanda osy ustaz ben shákirt arasynda almasylǵan hattarǵa júginbeı ketýge áste bolmaıtyn syńaıly. Ázaǵańnyń «ol hattarymen tárbıe­legen», – degen sózi de jadta qasha­lyp, ekeýara jazbalarynyń syryna tereń úńildire túsedi.
«Myna bir kishkentaı jına­­­­ǵymdy kitaptaryńnyń arasyna sala salyńyzdar»,– deıdi Muqan. «Ta­nys qyz» áńgimeler jınaǵyn aıtyp otyr. Endi bir hatynda: «Men myna bir ocherksymaǵymdy jiberip otyrmyn»,– deıdi de, «Eger unamasa ıakı basqa bir sebepter bolsa, meniń kóńilime qarap baspańdar»,– dep (Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetine joldaǵan) ar oılaıdy. «Ol redaksııaǵa da, avtorǵa da abyroı ápermeıdi. Men ondaıǵa renjimeıtin qazaqpyn», – degen tujyrymy da tunyqtyǵyn baıqatpaı ma?
Ystyq, qamqor kóńildiń jyly aǵysy jan eritetindeı: «О́z tvorches­tvoń qalaı? «Baıan» bitti me? «She­sh­en­di» qashan jiberesiń? Tezirek jiberseńshi. Ondaı nárseni ishte saqtaı berýge bolmaıdy, joldas!». Muqan jastardyń qoljazbasyn oqyp, aqyl-keńesin aıtýdan jalyqpaǵan. Sóıtip, qanshama talanttardy besiginen tanyp, qııaǵa ushyrýǵa sebepker boldy deseńizshi. Qarańyzshy, alystaǵy redaktor Ázilhanǵa Almatyda jatyp shyr-pyry shyǵyp, shyǵarmashylyq shabyt shaqyrýshynyń taýqymetin nendeı yntyzarlyqqa jatqyzýǵa bolady. Onyń «Alystaǵy aýdanda» ocherkiniń qoljazbasyn oqyp, tánti bolýynan bolashaq úlken jazýshyǵa degen senimin ańǵarasyz. «Iá, ıá, bul áńgime, shyn ómirden alynǵan kórkem áńgime. Munyńmen ocherk jazýdy biraz qıyndattyń. Nesi bar, durys. Qıyndasyn, qolymyzdan kelmeıdi eken, áýrelenbeıik, bul janrdy qorlamaıyq», – dep jazý júgin kótere almaıtyn kúshenshekterge ses kórsetedi.
Muqan shákirti Ázaǵańdy ocherkshiler sapynan sýyryp alyp, jazýshy etkendeı áser qaldyrady. Oǵan myna haty dálel: «Povest jazý qajet. Kóp adamnyń harakteri, tolyp jatqan oqıǵalaryń bar. Olar kesek, kórkem shyǵarmany tilep tur. Eger meni tyńdasań, ocherk­terdi bitirgen soń, soǵan kirisip ketseń… Qudaı biledi, tez jazasyń, júrip ketesiń. Bir kirisip alǵan soń ózińdi qyzyqtyryp súırep alyp ketedi».
О́zgeniń qýanyshyn bólisý – bólek bitimdi adamdarǵa tán sekildi. Muqannyń kirshiksiz janyn bilmek bolsańyz, myna hatyna úńilińiz: «Meniń keıde (jıi kezdesedi) bir nársege súıinsem de kózime jas kele qoıatyny bar. Osy bir osaldyǵyma ózim renjımin. Men qazir sondaı haldemin, kúlimdeımin, biraq, alqymyma birdeńe tyǵyla beredi. Qyzyq qoı sezim degen!.. Munyń bárin shaqyryp otyrǵan seniń eń­begiń, sátti, qýanyshty eńbegiń. Bul – naǵyz ocherk, shyn maǵynasyndaǵy kórkem ocherk!.. Ká­dimgi shyn ómirden kórkem áńgimeni qalaı ja­zýdyń jolyn tarttyń. Eger men ádebıetten birdeńe túsinsem, sendegi talant talaılardy qyzyqtyrýǵa tıis, qyzyqtyratyn da bolady. Tek sende ázirge bir nárse jetpeıdi: erkin sezin­­­­beısiń. Osydan aryl, qulashyńdy irkilmeı silte».
Keıde Ázaǵań qulaǵynda qala bersin deı me eken, Muqan ustazy týraly eleýsizdeý etip áńgime aıta salýshy edi. Pavlodardan jibergen Ázaǵań ocherkterin erimen jarysyp oqıtyn kórinedi Rázııa apaı. Bul qubylys Muqandy tań-tamasha qaldyrady. Mundaı qushtarlyqtyń syryn bilmek bop, bir joly zaıybynan: «Sen Ázilhannyń ocherkterin shynymen unatyp, súısinip oqısyń ba?», – dep suraıdy. Ol kúlimdep basyn ızeıdi. Egin, mal, sıfrlardan oqıǵa quraıtyn ocherkıstiń osynsha áserlendiretin nendeı qasıeti bar degendeı jazýshy uzaq ańtarylyp qalady. «Báribir men mahabbat áńgimesin oqyp otyrǵandaı ǵajaptanamyn!» – deıdi Rázııa kózi ushqyndap. «Qoıshy, tipti ásirelep jiberdiń-aý!» – deıdi bul jorta tańdanyp, áıel syryn túrtkileı. «Ázilhan mahabbatpen jazǵasyn temiriń de náziktenip ketedi emes pe? Bar sıqyry sonda ǵoı!» – dep zaıyby shynaıy pikirin tátti talmaǵandaı tańdaıyna jaǵyp tamsanatyn. Ázaǵań osy qyzyq epızodty aıta kelip, ustazy­­­­nyń jazǵan bir hatynan úzindini jatqa aıtyp berdi. «Áıelderge ocherkter unaý degendi men avtordyń paıdasyna tamasha is dep bilemin. Olar kitapty bizden góri basqaraq oqıdy ǵoı. Sezinýi de basqaraq qoı!» – dep jazýynda sonshalyqty aqıqat jatqan sııaqty.
О́zgeniń kóńilin aýlaǵysh, tek jaqsy sózimen ǵana janyn semirtip otyratyn asa baýyrmal, sergek te sezimtal Ázaǵań Muqan ustazyna hat jazǵan saıyn «Men mazańyzdy alǵanǵa renjip júrsiz be?» – dep jasqanshaqtyq jasaıdy eken. Sony ańǵarǵan ustazy renish tanytyp, ózine árdaıym jaqyn tarta sóılep, erkinsı júrýin talap etkendeı bolǵany onyń myna aqjarylqap sózinen aıqyn baıqalady. «Osynyń ne qajeti bar? (álgindeı yńǵaısyzdanǵandyq kórsetkenine nalyǵany – Q.Á.) Eger talant óz ónerin kórsetip jatsa, ony maǵan senip tapsyryp jatsa, bul meni qalaısha qýantpaıdy dep oılaısyń? Talanttyń kezinde jaryqqa tez shyǵýyna, záredeı de bolsa sebim tıse, men ózimdi baqytty sanar edim… olaı bolsa, sen maǵan sondaı baqytty qı. Eger az da bolsa senimińe jarasam, jibere ber. Perzentti qadirleýge qulmyn. Irkilme, qysylma», – degen júrekjardy ystyq lebizi ustazdyń meıirimge toly ulaǵatyn ańǵartpaı ma?
Astanaǵa talaı ret kelip-ketip júrgende Ázaǵańmen molynan syrlasýǵa múmkindik týyp qalatyn. Sondaıda Ulytaý ulany týraly keıbir áńgimelerin de qısyndap, synalap jiberetin. Onyń jomarttyǵyna tańdaı qaǵatyn. Aqsha suraǵan bireýdiń kóńilin qımaı, qaltasynda eshteńe bolmaı qalsa, Gogol kóshesindegi jınaq kassasyna ertip aparyp, alaqanyna qarjy salatyn. Jáne de qaryz týraly ejiktep te jatpaıdy eken. Ol «járdemshil-júrek» ıesi atanypty. Pavlodardaǵy jalańaıaq jas jazýshy Vs. Ivanovqa Máskeýden etik jibergen Gorkıı sekildi ol da jurttyń kóńilin kóterýge asyǵyp turatyn. Meıirimdi júrektiń yqylasyna bólengenniń biregeıi jýrnalıst-redaktor Ázaǵań bolǵan. Ony Kerekýden taýyp alyp, tynbaı qamqorlyq jasady. Árbir ádebı qadamyn qadaǵalap, aqylyn aıtyp otyrdy. Kemel keleshegine qaltqysyz sengen ol syrtta júrgen Nurshaıyqovty syrtynan kepildeme jınattyryp, Jazýshylar odaǵynyń músheligine qabyldatypty. «Men sol sebepti Imanjanovty óz Gorkııim deımin maqtanyshpen. Osyndaı «gorkıılikti» ol menen basqa da áldeneshe adamǵa jasaǵan edi»,– dep Ázaǵań keńkildegen baladaı tolqyp, beınebir qarsy aldynda sol ustazy otyrǵandaı, qushaǵyna syıdyrmaq bolǵan kisishe tereńnen demalyp, keýdesin kergilep qoıdy. Ázaǵań Muqannyń sózimen soǵystan kelgennen keıin tanyssa, ózimen 1954 jyly júzdeskenin tátti ańsaýmen eske alatyn. Bul tanystyǵy úsh jyl bes aıǵa, ıaǵnı Imanjanov ómiriniń aqyryna deıin sozylypty.
Bárin esepshotqa salǵandaı etip tııanaqtap júretin Muzafar Álimbaev Muqannyń ádebı dostarynyń sanyn alpysqa jetkizse, al keıbireýler júzge mańaılatady. San aýytqýlyǵy bar shyǵar, biraq sapasy salymdy bolypty. Tek Baýbek Bulqyshevpen ǵana jan aıamas dostyǵy ne turady? Ekeýi Almaty qarjy tehnıkýmyn úsh jyl oqyp, úzdik támamdaıdy. 1940 jyly Baýbek ásker qataryna alynyp, densaýlyǵy nashar Muqan ilikpeı qalady. Ári qaraı soǵys bastalady. Qanquıly jyldary maıdandaǵy dosyna jazǵan hattarynda: «Aınalaıyn-aı, aman bolsań eken!» – dep jalbaryna tilese, taǵy birde: «Seniń ornyńa qudaı meni alsyn!» – dep áldeneden seziktengendeı salyn sýǵa ketiripti. 1944 jyly Baýbek oqqa ushqanda, Muqan jas baladaı eńirep, etegin jasqa toltyrady!..
Muqandaı asyl azamat ózgelerdi hat jazyp tárbıelegenimen qatar, qoıyn dápterlerin de tynymsyz toltyrýǵa yjdaǵatpen qarapty. Oǵan onyń sońynda mura bop qalǵan «Rıga dápteri» men «Qyrym dápteri» kýá. Jan sezimin túsirip otyrǵan. Dimkás kóńiliniń ońalmaıtyn tustaryn da jaltaqsyz, jabyǵyp jazyp ketken. Aýrý meńdegende: «Meniń tósek tartyp jatqanyma bir aıdaı ýaqyt bolypty… Shynyn aıtqanda, jyl basynan saý kúnim joq. Qurysyn búıtken densaýlyq!» – dep túńiledi Rıga ma­ńyn­da emdelip jatqanda (13.04.1956 j). Osy kúni Ázilhan týraly oıyn dápterine bylaısha túsiripti: «Osy bir adal jandy, tamasha adamǵa men tarapynan jetkilikti iltıpat bolmaı-aq júr. Ol meni jaqsy kórgendegideı men ony jaq­sy kóre aldym deı almaımyn, onyń júregi meni­kinen áldeqaıda ystyq, áldeqaıda mazasyz ekendigin ár hatynan, telegrammasynan aıqyn sezemin».
Al Ázaǵań da ustaz aldyndaǵy borysh-paryzyn aqyrǵy demi bitkenshe oryndaýdan jalyqpaǵan aq adal jan edi. Ustazynyń «Adamǵa kóp jasaý ǵana murat emes, onyń ústine, kóp bilý, keıingige kóp eńbek qaldyrý murat», – degen ósıetin bir sát esinen shyǵarmaıtyn ol, oǵan jazǵan jaýap hattaryn bylaı qoıǵanda, mereıtoılarynan basqa da kezde únemi eske alý maqalalaryn jarııalap otyrdy. Maǵan da eskertip, shyǵarmashylyqtaǵy ýyljyǵan kezeńderinen bastyqqanǵa deıingi qyzyl tindi qyzyq ta qaýyrt jazý-syzýdyń mashaqatty, shabytty, shalqymaly sátterinen áńgimelep qalyp, ónegeli, óristi shaqtarynan syr túıip otyratynyn, joǵaryda keltirdim ǵoı. Ázaǵańnyń M.Imanjanovtyń týǵanyna 50 jyl tolýyna arnalǵan tolǵanysy qazaq ádebıetindegi ózgeshe órkeshti janr retinde saqtalyp qalmaqshy. О́mirden ótip ketken kisige arnaý hat joldap, keıingi tirlikti baıan etý tásili naqtylyqtan sál aýytqymaýymen qundy bolsa kerek. «…Biz Sizdiń bireýdiń jaqsylyǵyn, jańa bitirgen eń­begin estigende súısinip, qýanǵandyqtan nur sha­shyp bajyraıa qalar kezderińizdi saǵyndyq. Biz Sizdiń júrekti lúp etkizip, baýrap áketetin «ba­ýyrym» degen eresen ystyq sózińizdi saǵyndyq. Biz Sizdiń ózińizge shyn berilgen júzge jýyq dosyńyz túgel syıyp ketetin daladaı keń júregińizdi saǵyndyq!».
Iá, ustazdyń júrek jylýyn sezingen shákirtte ne arman bar? Seksen toǵyz jasynda dúnıeden ozǵan Ázaǵań sońǵy demi bitkenshe Muqan ustazyn aýzynan tastamaı ketti. Nebári qyryq bir jyl jasaǵan daryndy jazýshy sońyna soqtaly dúnıeler qaldyrǵany belgili. Joqshylyqpen, meńdegen syrqatpen alysyp júrip, kórkem shyǵarmalar jazypty. Ol keıde ońashada Ázaǵańa ashylyp sóılep, jan balasyna tis jarmaǵan syryn tarqatatyn. 19 jasynda ákesi ózi súımeıtin bir qyzdy kelinshek etip ápermek bolyp, bul odan qansha azar da bezer úrikse de, Almatyǵa oqýǵa jol qarajatynsyz kete almaıtynyn bilip, amalsyz úılenedi. Úsh kún «úıli-barandy» bolǵanymen, qyzǵa qyldaı qııanat jasamaı, ákesinen aqsha alyp, alys saparǵa attanady. Sodan úsh jyl boıy eldiń betin kórmeıdi. Ákesine hat jazyp, «kúnásiz kelindi eline qaıtar, súıgenimen qosylyp ketsin» dep ótinedi. Sodan áke men bala arasy alshaqtap ketedi. Elden qarajat sap tyıylady. Ábden taryqqan Muqan oqýyn aýyr eńbekke jegilip júrip jalǵastyrady da ókpe dertine shaldyǵady. Osy aýrýyn odan ármen órshitken ekinshi bir kórgen qorlyǵyn da ashynyp aıtsa kerek. Jazýshylar odaǵynda jaýapty qyzmet atqarǵan bir jazýshy romanyn synap, kemshilikterin ádil kórsetkeni úshin sońyna sham alyp túsip, kezegi kelip turǵan úıdi bergizbeı, dalaǵa tastaıdy. Sóıtip, ylǵal, aýasy tar jerkepede ómirin ótkizip, syrqaty asqynyp, turmystan bir raqat kórmeı baqılyq bolady.
Shúkir, júdeý tirlikti Muqan sońǵy saparǵa «baıyp» attanǵandaı boldy. Halqy qaraqurym jınalyp, aza tutty. Shákirti, jas aqyn Tumanbaı Moldaǵalıev qabir basynda, tómende úńireıip jatqan kórge, odan soń onyń jıegindegi jas topyraq ústindegi uzyn qyzyl tabytqa qarap qoıyp: «Izdedim óleńmen, terbedim, Deneńdi qııady jerge kim?! Aıaýly ustazym, ózińdi, Keýdeme jerledim!» – dep zarlaı jónelgen. Jazýshynyń jetisi berilgen kúni Sábıt Muqa­nov qarlyǵyńqy daýysyn odan ármen qataıtyp, jan-dúnıeni qyrǵyshpen qyrǵandaı etip: «Imanjanov Jazýshylar odaǵynyń jumysyn bir ózi atqardy. Tipti bolmaǵanda, búkil odaqtyń tárbıelik jumysyn jalǵyz ózi atqardy degenge daýlasýǵa bolmaıdy», – dep shegendep sóıledi.
Jaqsynyń ónegesi ólsheýsiz ekendigin ýaqyt bezbendep beredi eken. M.Imanjanovty eske alý keshinde Serik Qırabaev: «Muqannyń dushpany joq edi», Zeınolla Qabdolov: «Biz janymyzdyń tazalyǵyn kórý úshin Muqanǵa qaraıtynbyz. О́ıtkeni, ol bizdiń aınamyz bolatyn», О́tebaı Qanahın: «Meni ádebıetke alyp kelgen Muqan edi», Jaqan Syzdyqov: «Ol meniń ǵana emes, búkil urpaqtyń esinde qalady», – dep tamsanyp ta talǵap aıtýy teginnen-tegin be?! Al Á.Nurshaıyqov ádettegideı jazyp ákelgen sózin tós qaltasynan sýyryp alyp, oqyp bergen-di. Qoıǵan taqyryby da qyzyq: «Muqannyń qolynan kelmeıtin On tórt is» dep atalady. Osynshasyn tizbelegende, ustazynyń iriligi odan saıyn aıqyndala túsken. Sál úzindi: «Muqannyń qolynan jalynsyz shyǵarma jazý kelmeıtin»; «Jurtqa jaqsylyq jasamaý qolynan kelmeıtin»; «Jaǵympazdyq qolynan kelmeıtin»; «Araq ishý, sharappen shabyttaný qolynan kelmeıtin»; «Kóziniń qos qarashyǵy Mahsuty men Rústemin, naýqasymdy juqtyryp almaıyn dep jasqana otyryp, kúnine eki ret emirene súımeý qolynan kelmeıtin», t.b. Al qolynan keletin isteri sansyz edi jaryqtyqtyń…
Jaqsylyq jasaý úshin jaratylǵan osyndaı perishte pendeniń ómirdegi óksigi ólsheýsiz bolatyn. Densaýlyǵy shyǵarmashylyqta qushaǵyn keń ashqyzbaı, qushtaryn tushyntyp qandyrmaı, oılaǵanyn orta jolda opyryp tas­tap, opasyzdyq jasaýmen tynysyn óshirdi. Muńaımaı turyp, muńaımaı jata almady. Ál-dármenin jyldar boıy kemirip, kemtardaı kúıge túsirgen sozylmaly syrqat qalamyn qaıyrdy, jigerin muqaltty, senimin selkeýledi. Shybyn janyna shıpa izdep Qyrym kýrortyna barǵanda kúndeligine: «Úıim ǵoı meni ońalyp, emdelip jatyr dep qýanady. Qaıdan bilsin, meniń taǵy kúpshegi tozǵan aǵash arbadaı qıralaqtap qalǵanymdy. Degenmen, búgin jótel azaıǵan sııaqty»,– dep túńilse de sál jótel qyspaǵanyna úmittenip jazypty.
Sol kýrortta bir áıeldiń kózimen kózi túıise ketkenin túrtip qoıypty. Mundaı sekýnd óte qaýipti dep moıyndaıdy ol. Júrekke ot jaǵyp ketýi yqtımaldyǵynan seskenedi. О́ıtkeni, súıkimdi áıel kózderinde adamdy eriksiz ózine tartyp alatyn bir jumbaq qasıetter bolady. Sen keıin ózińe-óziń kelip, sabyr tapsań da, jańaǵy bir kózden jalt etken ushqyn júrekte qalyp qoıatynyn saralaı kelgen Muqan bylaısha túıin jasaıdy: «Sondyqtan men… áıeldiń júzine kóp qadala bermeımin. Sebebi – júregimdi, semıamdy súıgen júregimdi bosqa mazalaǵym kelmeıdi. Sezimnen adam ólmeıtinin, bóten áıelmen súıispeı-aq ómir súrýge, kóńildi dem alýǵa bolatynyn men ómirimde kórip kelemin». Máńgilik mahabbat, adal dostyq, armanshyl jastyq jóninde talaı tamasha týyndylar jazyp qaldyrǵan Muqandaı názik júrek jazýshynyń jany taza, peıili túzý, shynaıy súıispenshilik sezimine selkeýlik jasamaıtynynyń bastaýy óziniń osyndaı jar aldyndaǵy páktigin moıyndaýdan, otbasy syılastyǵy, bala tárbıesi jaýapkershiligin tereń túısinýden jibekteı tarqatylatyndyǵy ǵanıbet qoı. Arly, ustamdy, sanaly, salıqaly, ónegeli jazýshy ǵana ómir shynshyldyǵyn sheberlikpen, aryna kir túsirmeı sýretteı almaq. Muqan ustaz sondaı kirshiksiz adamgershiligimen ózin de, jazýyn da oqyrmandar yqylasyna bóleı bereri anyq. Onyń jazǵanyna ımandaı senip, áserlenip otyrasyz. Sebebi, ol ımandy jan!
Qysylǵanda, qınalǵanda dos qadiri túrli oıǵa salady. Muqannyń myna haty (19.11.1956 j.) sonyń aıǵaǵy: «…Al júrekke uıalaǵan dostyq, o, atamańyz, bul eshbir zakazsyz, eshbir esepsiz qıyn kúnde ózi jaryp shyǵady! Bıylǵy basyma tóngen qaterli kúnderimde ózderińnen osyny árbir mınýt saıyn sezindim. Súısingendikten, rıza bolǵandyqtan talaı jylap ta aldym. Taǵy da aıtam: kóp-kóp raqmet Ázilhan, Halıma!».
Dos-aǵaǵa dos-inisi de qaryzdar bop qalmap­ty. Ázaǵań bir tolǵaýynda: «Siz bir hatyńyzda ocherktiń ramkasy saǵan tarlyq etip júr, sen povest, romanǵa kósh, batyl kiris depsiz. Meniń batylsyzdyǵyma renjipsiz»,– deı kelip, « qaladaǵy, daladaǵy jas ádebıetshiler Ja­zýshylar odaǵyna barýdyń ornyna Sizge barýshy edik qoı topyrlap» dep saǵynyshyn kóziniń jasyna syǵyp qosypty-aý!..
… Biz ne der edik, buǵan qosyp! Ustaz ben shákirt! Ekeýi de qazaq ádebıetiniń serpindi de qajyrly qos qanatyndaı jarqyn tulǵalar. Maqsattas, armandas asyl beıneler. Hattarymen birin-biri jebesken. Ieleri ketedi eken, jazǵandary qalady eken. Ekeýi de sol hattarymen urpaqtar tárbıesine árkez aralasa beretindeı, elgezek kúıinde este qalmaqshy.
… Endi ne turys bar?! Muqan – Ázilhan taqyrybynyń tyńyna túren dendep túse bastaǵandaı ma?!.. Quıqaly, qunarly taqyryp­tyń túgin tartsań, maıy shyǵar-aý, sirá!
Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.